Nitel araştırma makalesi incelemesi

Prusya ve Osmanlı Devleti'nin Ordu ve Askeri Eğitimlerinde Modernleşme Çabaları İle Osmanlı Askeri Eğitimi Üzerinde Prusya Etkisi

XIX. yüzyılda ve XX. yüzyılın başlarında Avrupa'da yaşanan devrimler ve milliyetçilik akımları, çok uluslu imparatorlukların dağılmasına yol açarken, ulus devletlerin kurulmasını hızlandırmıştır. Bu süreçte askeri güç ve eğitim sistemleri hayati bir önem kazanmıştır.

Makalenin anahtar kelimeleri

Yazar: Özge KURŞUN TÜKENMEZ
Yayın: Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi
Tarih: 2023-12-15
DOI: 10.21563/sutad.1405230

Makalenin Kapsamı ve Akademik İçeriği

Ondokuzuncu yüzyıl, Avrupa'daki siyasi ve sosyal dengelerin Fransız İhtilali ile kökten sarsıldığı, milliyetçilik akımlarının çok uluslu imparatorlukları tehdit ettiği bir dönem olmuştur. Bu süreçte hem Prusya kendi birliğini sağlama yolunda askeri gücünü pekiştirmek istemiş hem de Osmanlı İmparatorluğu toprak kayıplarını ve içerideki isyanları önlemek amacıyla ordusunda kapsamlı reformlar yapma ihtiyacı hissetmiştir. Literatürde Osmanlı askeri reformlarının çoğunlukla Fransa örneği üzerinden başladığı belirtilse de, zamanla gelişen siyasi ilişkiler doğrultusunda Prusya sisteminin Osmanlı askeri eğitimi üzerinde belirleyici bir rol oynamaya başladığı görülmektedir. Bu çalışma, her iki devletin ordu yapılarında ve askeri eğitimlerinde gerçekleştirdiği modernleşme adımlarını karşılaştırmalı olarak ele alarak, özellikle Prusyalı subayların Osmanlı askeri eğitim müfredatı ve kurumsal dönüşümü üzerindeki somut etkilerini arşiv belgelerine dayalı olarak sörgülamaktadır.

Çalışmanın temel amacı, devrimler çağında Prusya ve Osmanlı İmparatorluğu'nun karşı karşıya kaldığı askeri sınamaları ve bu sınamalara yanıt olarak geliştirdikleri askeri eğitim kurumlarını incelemektir. Nitel bir tarihsel analiz yöntemi benimseyen araştırmada, Osmanlı arşiv belgeleri (Başbakanlık Osmanlı Arşivi'nden iradeler, Dahiliye ve Harbiye nezaretleri belgeleri) ile konuya ilişkin yerli ve yabancı telif eserler bir arada değerlendirilerek zengin bir veri seti oluşturulmuştur. Araştırmada her iki ülkenin askeri okullarının ders programları, öğrenci kabul şartları, eğitim süreleri ve subay kadrolarının yetiştirilme süreçleri incelenmiş, Prusya askeri delegasyonlarının Osmanlı topraklarındaki faaliyetleri kurumsal transfer bağlamında çözümlenmiştir.

Elde edilen tarihsel bulgular, Prusya'nın askeri reformlarının özellikle Jena yenilgisi sonrasında Scharnhorst, Gneisenau ve Clausewitz gibi reformcular öncülüğünde başladığını ve zorunlu askerlik ile kurmay subay eğitimine dayalı modern bir sistemin kurulduğunu göstermektedir. Osmanlı tarafında ise III. Selim ile başlayan Nizam-ı Cedid ve II. Mahmud'un Yeniçeri Ocağı'nı kaldırarak kurduğu Asakir-i Mansure-i Muhammediyye adımları askeri eğitimi kaçınılmaz olarak yeniden yapılandırmıştır. Harbiye Mektebi başlangıçta Fransız Ecole Royale Militaire modeline göre kurulsa da, 1880'lerden itibaren Kaehler ve özellikle Colmar von der Goltz Paşa'nın müfettişliği döneminde tamamen Prusya askeri sistemi ve ders müfredatına göre şekillendirilmiştir. Goltz Paşa'nın 'Millet-i Müselleha' adlı eseri Harbiye'de zorunlu ders kitabı haline gelmiş, uygulamalı eğitimlerin payı artırılmış, Almanca müfredata dahil edilmiş ve askeri rütbeler ile tayin usulleri Prusya standartlarına yaklaştırılmıştır.

Tartışma ve sonuç bölümünde, her iki monarşinin de askeri modernleşmeyi devletin bekasını korumak adına en birincil politika olarak benimsediği vurgulanmaktadır. Ancak Prusya, askeri eğitim sistemini kilise kontrolünden çıkarıp seküler ve meritokratik bir yapıya kavuştururken; Osmanlı Devleti'nde dini derslerin müfredattaki ağırlığı korunmuş ve kurumsal dönüşüm geleneksel yapılarla harmanlanarak yürütülmüştür. Makale, askeri tarih çalışmalarında Osmanlı askeri eğitiminin sadece yüzeysel bir taklit olmadığını, Prusya'dan ithal edilen know-how, taktik ve silah sanayii ile entegre bir kurumsal transfer sürecinin yaşandığını kanıtlamaktadır. Bu yönüyle çalışma, Osmanlı-Alman ilişkilerinin askeri-pedagojik kökenlerini anlamak isteyen araştırmacılar için zengin arşiv referansları sunarak literatürdeki önemli bir boşluğu doldurmaktadır.

Araştırmanın amacı

Bu çalışmanın temel amacı, Fransız Devrimi sonrasında değişen siyasi ve askeri dengeler çerçevesinde Prusya ve Osmanlı İmparatorluğu'nun gerçekleştirdiği askeri modernleşme politikalarını, askeri eğitim kurumlarını ve aralarındaki askeri-eğitimsel ilişkileri arşiv vesikaları ve ikincil literatür eşliğinde incelemektir(TÜKENMEZ, 2023).

İnceleme ve modelleme yöntemi

Bu çalışma, Osmanlı Devleti ve Prusya'nın askeri modernleşme çabalarını ve askeri eğitim reformlarını arşiv belgeleri ve ikincil kaynaklar ışığında karşılaştırmalı olarak inceleyen nitel-tarihsel bir yaklaşımdır(TÜKENMEZ, 2023).

Kuramsal ve kavramsal çerçeve

Çalışma, askeri tarih ve modernleşme teorileri bağlamında, kurumların transferi (knowledge transfer) ve askeri reformların kurumsallaşması çerçevesine dayanmaktadır. Özellikle Clausewitz'in askeri teorisi ve ulus-ordu (Nation in Arms) kavramının iki farklı monarşik yapıda nasıl karşılık bulduğu ve kurumsal taklit yoluyla askeri yapıların nasıl modernize edildiği kuramsal bir zemin olarak kullanılmaktadır.

Makalenin ele aldığı literatür

Çalışma, literatürde Osmanlı askeri modernleşmesinin genellikle sadece Batı dünyasının genel bir taklidi veya sadece Fransa modeli üzerinden kurulduğunu savunan sınırlı bakış açısına değinmektedir. Özellikle Prusya askeri eğitim sistemi ile Osmanlı eğitim reformları arasındaki doğrudan ilişkileri ve Prusyalı subayların getirdiği pedagojik ve taktiksel yenilikleri detaylandıran araştırmaların yetersizliğini gidermeyi hedeflemektedir.

Araştırma Tasarımı

Evren veya inceleme alanı: 18. ve 19. yüzyıl Osmanlı arşiv belgeleri ile Prusya ve Osmanlı askeri modernleşmesini ele alan ikincil akademik literatür derlemi.
Örneklem veya araştırma materyali: Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi belgeleri (Dahiliye, İrade, Yıldız evrakı) ve döneme ait askeri ders kitapları ile hatıratlar.
Veri toplama süreci: Arşiv vesikalarının taranması, tasnif edilmesi ve konuyla ilgili temel tarihsel kaynakların analitik olarak incelenmesi.
Veri analiz yöntemi: Tarihsel metin analizi, karşılaştırmalı tarih yöntemi ve belgelerin dönemsel bağlamları içinde hermeneutik analizi.

Askeri ModernleşmeAskeri EğitimPrusya EtkisiMekteb-i HarbiyeNizam-ı CedidAsakir-i Mansure-i Muhammediye

Araştırmanın Bulguları

Prusya'da askeri modernleşme ve siyasi birliğin tesisi süreçleri birbirini besleyen ve eş zamanlı yürütülen bütünleşik süreçler olarak şekillenmiştir(TÜKENMEZ, 2023).

Osmanlı Devleti'nde III. Selim döneminde askeri başarısızlıkları durdurmak ve devletin bekasını korumak amacıyla Nizam-ı Cedid adıyla yeni bir askeri düzen ve eğitim kurumu kurulmuştur(TÜKENMEZ, 2023).

Prusyalı subay Colmar von der Goltz, 1883'ten itibaren Osmanlı Mekteb-i Harbiye'sinde yaptığı düzenlemelerle teorik müfredatı hafifletip uygulamalı saha eğitimlerini ve taktik derslerini ön plana çıkarmıştır(TÜKENMEZ, 2023).

Prusya askeri heyetinin ve özellikle Goltz Paşa'nın etkisiyle Osmanlı askeri eğitiminde Alman askeri doktrini benimsenmiş, derslere Almanca eklenmiş ve ordu için modern Alman silahları tedarik edilmiştir(TÜKENMEZ, 2023).

Bulguların Tartışılması ve Araştırmanın Sonucu

Bulguların Yazarlar Tarafından Yorumlanışı

Prusya ve Osmanlı askeri eğitim sistemlerinin modernleşme süreçleri incelendiğinde, her iki devletin de askeri mağlubiyetler ve toprak kayıpları sonrasında ordularını yenileme ihtiyacı hissettikleri görülmektedir. Prusya, Jena yenilgisinden sonra Scharnhorst ve Gneisenau gibi reformcu subayların liderliğinde milli bir ordu ve gelişmiş bir askeri akademi yapısı kurarak askeri eğitimi bilimsel temellere oturtmuştur. Bu süreç, Prusya'nın siyasi birliğini kurma hedefiyle doğrudan bütünleşmiş ve ordunun niteliğini artırmıştır.

Osmanlı İmparatorluğu ise geleneksel Yeniçeri Ocağı'nın yetersizliğini Hotin ve Nizip gibi savaşlarda tecrübe ettikten sonra köklü bir reform arayışına girmiştir. Sultan III. Selim ile başlayan Nizam-ı Cedid çabaları ve ardından II. Mahmud'un Yeniçeri Ocağı'nı tamamen lağvederek Asakir-i Mansure-i Muhammediye'yi kurması, askeri eğitimde yeni bir dönemi başlatmıştır. Bu yeni dönemde subay ihtiyacını karşılamak amacıyla Mekteb-i Harbiye kurulmuş ve Batı tarzı askeri eğitime geçilmiştir.

Mekteb-i Harbiye'nin ilk kuruluş yıllarında Fransız askeri eğitim modeli esas alınmış olsa da, 19. yüzyılın son çeyreğinde Prusya'nın askeri başarıları ve gelişen siyasi ilişkiler doğrultusunda bu eğilim Prusya modeline doğru kaymıştır. Colmar von der Goltz'un 1883 yılında Harbiye'de görev almasıyla birlikte teorik derslerin ağırlığı azaltılmış, yerine uygulamalı saha eğitimleri, taktik ve strateji dersleri getirilmiş ve ders programlarına Almanca eklenmiştir.

Sonuç olarak, Prusya askeri misyonunun Osmanlı askeri eğitimi üzerindeki etkisi sadece müfredatla sınırlı kalmamış, aynı zamanda Krupp ve Mauser gibi Alman firmalarından yapılan silah ithalatıyla teknolojik bir boyut da kazanmıştır. Yazarın tartıştığı üzere, bu askeri-teknolojik iş birliği, İkinci Meşrutiyet'i ilan eden subay kuşağının yetişmesinde ve Osmanlı ordusu'nun Birinci Dünya Savaşı öncesindeki askeri kimliğinin şekillenmesinde dönüştürücü bir rol oynamıştır.

Bulguların Önceki Araştırmalarla Karşılaştırılması

Yazar, Colmar von der Goltz'un Osmanlı askeri akademisinde gerçekleştirdiği yapısal reformları ve okulun süresini üç yıla indiren ders programı değişikliklerini Trumpener'ın çalışmasıyla uyumlu şekilde Alman askeri misyonunun derinleşen etkisi bağlamında ele almaktadır(TÜKENMEZ, 2023).

Sonuç Bölümünün Sunduğu Çıkarımlar

Yazar, Osmanlı ve Prusya'nın askeri eğitim kurumlarının modernleşmesini karşılaştırdığı çalışmasında, başlangıçta Fransız askeri modeli (Ecole Royale Militaire) örnek alınarak kurulan Mekteb-i Harbiye'nin, zamanla gelişen siyasi ve askeri ilişkiler doğrultusunda Prusya modeline göre başarıyla yeniden yapılandırıldığını ve bu dönüşümde Prusyalı askeri delegasyonların, özellikle de müfredat ve uygulamalı eğitimlerde köklü değişiklikler yapan Goltz Paşa'nın belirleyici bir rol oynadığını sonuçuna varmıştır(TÜKENMEZ, 2023).

Literatür Taraması İçin Sunduğu Çerçeve

Bu çalışma, 19. yüzyıl Osmanlı askeri modernleşmesini ve subay eğitim reformlarını yalnız Batılılaşma genel söylemi üzerinden değil, Prusya askeri ve eğitim sisteminin iç dinamikleriyle doğrudan karşılaştırarak literatürdeki önemli bir boşluğu doldurmaktadır. Mevcut literatürde Osmanlı ordusunun modernleşmesinde Fransa ve Almanya etkileri sıklıkla genel hatlarıyla ele alınırken, Prusya'nın kendi içindeki askeri okul kademelenmesi, Harp Akademisi müfredatı ve subay yetiştirme ilkeyi ile Osmanlı Mekteb-i Harbiye'sindeki somut ders dönüşümleri nadiren bir arada incelenmiştir. Çalışma, Osmanlı arşiv belgeleri ve ikincil literatürü sentezleyerek askeri eğitim transferinin kurumlar, aktörler ve müfredat düzeyindeki somut işleyişini gösterme işlevini üstlenmektedir.

Çalışma, Osmanlı askeri modernleşmesini ele alan önceki araştırmalarla doğrudan ilişki kurmakta ve bu araştırmaları Prusya askeri eğitim tarihi bağlamıyla genişletmektedir. Literatürde Selim III ve Mahmud II dönemlerindeki askeri reformlar genellikle Fransız ekolü (Ecole Royale Militaire) çerçevesinde değerlendirilirken, bu araştırma 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Prusya modeline geçişin siyasi ve askeri gerekçelerini açığa çıkarmaktadır. Ramazan Çalık, İlber Ortaylı ve Mesut Uyar gibi araştırmacıların Osmanlı-Alman ilişkileri ve askeri heyetler üzerine yaptıkları çalışmaları temel alan yazar, arşiv belgeleriyle desteklediği analizinde Prusya subaylarının yalnız askeri danışman olarak değil, eğitim müfredatını, ders saatlerini ve tatbikat düzenini dönüştüren anahtar aktörler olduğunu kanıtlamaktadır.

Araştırma, Osmanlı askeri ve eğitim tarihi üzerine yazılacak kapsamlı bir literatür taraması için nitelikli bir kurumsal ve karşılaştırmalı analiz kaynağı sunmaktadır. Osmanlı Mekteb-i Harbiye'si ile Prusya Harp Akademisi (Kriegsakademie) arasındaki kurumsal ve müfredat düzeyindeki paralellikleri sistematik olarak sunması, askeri teknoloji ve bilgi transferi konularında çalışan araştırmacılara derli toplu bir çerçeve sağlamaktadır. Özellikle Goltz Paşa'nın hazırladığı raporlar doğrultusunda teorik müfredattan uygulamalı saha eğitimine geçişi detaylandırması, geç dönem Osmanlı askeri elitinin zihinsel ve mesleki formasyonunu anlamak isteyen literatür incelemeleri için özgün bir referans noktası oluşturmaktadır.

Kaynakça

Trumpener, U. (1975). German officers in the Ottoman empire, 1880–1918: Some Comments on their background, functions, and accomplishments. Germany and the Middle East 1835–1939, 30–44.

Tez ve Makale Araştırmalarında Kullanım

Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.

Tez veya makalede kullanım · literatüre-review

Osmanlı askeri eğitimi 19. yüzyılın son çeyreğinden itibaren Fransız modelinden Prusya askeri ve eğitim modeline kaymıştır.

Bu çalışma, Mekteb-i Harbiye'nin kuruluşunda Fransa'daki Ecole Royale Militaire model alınmışken, 1880'lerden itibaren gelişen siyasi ilişkiler ve Prusya askeri heyetlerinin gelişiyle müfredatın Prusya modeline göre yeniden yapılandırıldığını arşiv belgeleriyle kanıtlamaktadır(TÜKENMEZ, 2023).

Mekteb-i Harbiye Müfredatındaki Prusya Dönüşümünün Subay Formasyonuna Etkisi: Arşiv Belgelerine Dayalı Nitel Bir Analiz

Araştırma sorusu: Colmar von der Goltz Paşa döneminde Mekteb-i Harbiye ders programlarında yapılan somut değişiklikler, mezun olan subayların askeri taktik ve mesleki algılarına nasıl yansımıştır?
Yöntem taslağı: Osmanlı Arşivi'ndeki BÂB-I ÂLİ AHMET İZZET PAŞA ve YILDIZ ESAS EVRAKI tasniflerinden Mekteb-i Harbiye ders programları, öğrenci not defterleri ve subay hatıratları derlenecektir. Örneklem büyüklüğü veri doygunluğuna ulaşıncaya kadar nitel doküman analizi yöntemiyle incelenecektir.

Makaleyle bağlantısı: Makalede Goltz Paşa'nın 12 yıl süresince Harbiye müfredatında yaptığı değişiklikler ve Millet-i Müselleha eseriyle subaylara kazandırdığı Alman doktrini bulgusundan türetilmiştir(TÜKENMEZ, 2023).

Tez veya makalede kullanım · Tartışma

Colmar von der Goltz Paşa, Mekteb-i Harbiye'de teorik derslerin ağırlığını azaltıp uygulamalı saha eğitimini ön plana çıkararak müfredatı dönüştürmüştür.

Araştırmada Goltz Paşa'nın 12 yıl süren görevi boyunca hazırladığı raporlar ışığında sabah saatlerine tatbikat ve taktik derslerinin eklendiği, gereksiz mühendislik teorilerinin kaldırılarak askeri uygulamanın derinleştirildiği gösterilmektedir(TÜKENMEZ, 2023).

19. Yüzyıl Osmanlı Askeri Eğitiminde Fransız ve Prusya Modellerinin Karşılaştırmalı Müfredat Analizi

Araştırma sorusu: Mekteb-i Harbiye'nin kuruluşundaki Fransız Ecole Royale Militaire esaslı ders programları ile 1880 sonrası Prusya Kriegsakademie esaslı programlar arasında içerik ve uygulama dersleri bakımından ne tür farklılıklar mevcuttur?
Yöntem taslağı: 1834-1851 dönemi ile 1883-1908 dönemi Harbiye ders müfredatı metinleri Osmanlı arşiv vesikaları üzerinden karşılaştırmalı içerik analizine tabi tutulacaktır. Veri toplama ve kodlama süreçleri doküman doygunluğu ilkesiyle yürütülecektir.

Makaleyle bağlantısı: Makalede Harbiye'nin kuruluşunda Fransız modelinin, 19. yüzyılın sonlarında ise Prusya modelinin esas alındığı yönündeki sonuç ve tartışma bulgularından hareketle kurgulanmıştır(TÜKENMEZ, 2023).

Tez veya makalede kullanım · introduction

Prusya ve Osmanlı İmparatorluğu'nun ordu ve askeri eğitim reformları, yaşadıkları ağır askeri yenilgiler ve güvenlik tehditleri sonrasında ivme kazanmıştır.

Makalede Prusya'nın Jena yenilgisinden sonra Scharnhorst ve Gneisenau liderliğinde reform yapması ile Osmanlı'nın Hotin ve Nizip tecrübelerinden sonra orduyu ve eğitimi yenilemesi karşılaştırmalı olarak açıklanmaktadır(TÜKENMEZ, 2023, s. 8623).

Prusya Askeri Misyonlarının Osmanlı Silah Sanayii ve Donanım Tedarikine Etkisi: Akdeniz ve Anadolu Askeri Depoları Örneği

Araştırma sorusu: Prusyalı askeri subayların raporları ve tavsiyeleri, Mauser tüfekleri ve Krupp toplarının Osmanlı ordusuna ithalat miktarını ve kullanım biçimlerini nasıl yönlendirmiştir?
Yöntem taslağı: Meclis-i Vükelâ Mazbataları ve Yıldız Mütenevvi Maruzat evrakından Alman firmalarından yapılan silah satın alım belgeleri ve tahsisat kayıtları incelenecektir. Veri analizi tarihsel doküman analizi ve nitel arşiv taraması şeklinde gerçekleştirilecektir.

Makaleyle bağlantısı: Makalenin tartışma kısmında yer alan Prusya askeri heyetlerinin etkisiyle Krupp ve Mauser firmalarından yapılan büyük ölçekli silah ve mühimmat alımları tespitinden türetilmiştir(TÜKENMEZ, 2023, s. 8623).