Sürdürülebilir Kent Planlamasında Yeşil Alanların Mikroklima Üzerindeki Etkileri: Tarsus Yeşilyurt Mahallesi ENVI-met Simülasyon Analizi

Günümüz kentleşme süreçlerinde kontrolsüz yapılaşma, asfalt ve beton gibi geçirimsiz sert yüzeylerin yaygınlaşması ve yeşil alanların kademeli olarak azalması, kent içi mikroklimatik dengelerin bozulmasına sebep olmaktadır. Özellikle küresel iklim değişikliğinin getirdiği sıcaklık artışlarıyla birleştiğinde, Akdeniz iklim kuşağındaki yerleşimlerde kentsel ısı adası etkisi daha belirgin hale gelmekte ve dış mekân termal konforu ciddi şekilde düşmektedir. Bu durum, yerel yönetimlerin ve kent plancılarının iklim dayanıklı şehirler tasarlamak için mikroklimatik verilere dayalı sürdürülebilir modeller ve senaryolar geliştirmesini zorunlu kılmaktadır. Mevcut alan kullanımının termal davranışını belirlemek ve yeşil alan müdahalelerinin serinletici potansiyelini nicel olarak ortaya koymak, sürdürülebilir kentsel planlama stratejilerinin temelini oluşturmaktadır.

Bu araştırma, Mersin ilinin Tarsus ilçesinde yer alan Yeşilyurt Mahallesi'ndeki yaklaşık 22.200 m2'lik bir konut alanında yeşil alan miktarının artırılmasının mikroklima koşulları ve hava sıcaklığı üzerindeki etkisini ENVI-met 5.1.1 simülasyon yazılımı aracılığıyla değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Çalışma kapsamında öncelikle alana ait mevcut durum verileri ArcGIS ortamında sayısal hale getirilmiş ve 15 Ağustos 2022 tarihinde saat 14:00'te 1,5 metre yükseklikte ölçülen sıcaklık, bağıl nem, rüzgâr hızı ve yönü gibi meteorolojik veriler simülasyon modeline girdi olarak aktarılmıştır. Mevcut durumdaki 1.911 m2'lik yeşil alana karşılık, planlanan senaryoda yeşil alan miktarı 2.487 m2 artırılarak toplam 4.398 m2'ye çıkarılmış ve her iki durumun mikroklimatik çıktıları ENVI-met Monde ve Leonardo arayüzleri üzerinden karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir.

Simülasyon sonuçları, mevcut alandaki yapı yoğunluğunun ve beton/asfalt gibi sert yüzeylerin sıcaklık artışını belirgin şekilde tetiklediğini göstermektedir. Mevcut durumda hava sıcaklıkları 31,56°C ile 33,12°C arasında değişirken, özellikle sert yüzeylerin yoğun olduğu alanlarda sıcaklık 33°C'ye ulaşmakta, mevcut yeşil alanlarda ise 31,5°C civarına düşmektedir. Yeşil alanın 4.398 m2'ye çıkarıldığı iklim senaryosunda ise hava sıcaklıklarının 31,11°C ile 33,04°C arasında seyrettiği ve tüm inceleme alanı genelinde ortalama 0,45°C'lik net bir sıcaklık düşüşü sağlandığı tespit edilmiştir. Elde edilen bu sayısal bulgular, yeşil alanların niceliksel olarak genişletilmesinin kentsel ısı yükünü hafifletmede ve mikroklimatik serinleme sağlamada etkili bir mekânsal müdahale olduğunu doğrulamaktadır.

Çalışmanın tartışma ve sonuç bölümünde yazar, elde edilen bulguları Smith ve diğerleri (2018), Johnson ve diğerleri (2020) ile Scott ve diğerleri (2017) gibi uluslararası literatürdeki benzer mikroklima çalışmalarıyla ilişkilendirmekte; yeşil alanların gölgeleme, rüzgâr hızı düzenleme ve bağıl nem yükseltme mekanizmalarıyla termal konforu artırdığını vurgulamaktadır. İnceleme, kentsel yatay düzlemdeki mekânsal kısıtlamalar nedeniyle yeşil çatı, yeşil cephe ve yansıtıcı yüzey malzemeleri gibi alternatif ekolojik uygulamaların da yerel yönetimler tarafından iklim politikalarına entegre edilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Literatür taraması açısından bu çalışma, Akdeniz iklim bölgesindeki ikincil kentlerde ENVI-met tabanlı mikroklimatik senaryo modellemesinin kent planlama kararlarına nasıl veri sağladığını somut olarak gösteren nitelikli bir ampirik referans sunmaktadır.

Tarsus Yeşilyurt Mahallesi'nde gerçekleştirilen simülasyon analizi, kentsel dokuyu oluşturan sert zeminlerin ve yüksek binaların hava sıcaklıklarını belirgin şekilde yükselttiğini ortaya koymaktadır. Yazara göre, asfalt ve beton gibi geçirimsiz yüzeylerin yoğunluğu yeşil alanların serinletici etkisini baskılamakta ve sıcaklıkların 33 santigrat derece seviyelerine ulaşmasına neden olmaktadır.

Çalışmada önerilen senaryo kapsamında yeşil alan miktarı artırıldığında, tüm çalışma alanında ortalama 0,45 santigrat derecelik bir sıcaklık düşüşü elde edilmiştir. Bu bulgu, yeşil alanların yalnızca kendi sınırları içinde değil, çevrelerindeki kentsel yapı adalarında da mikroklimatik iyileşme sağlayabileceğini ve sıcaklık dalgalanmalarını sönümleyebileceğini kanıtlamaktadır.

Elde edilen bu sonuçlar, literatürdeki önceki çalışmalarla büyük ölçüde paralellik göstermektedir; örneğin Smith ve diğerlerinin New York City'de ya da Scott ve diğerlerinin kentsel parklarda tespit ettiği sıcaklık azaltıcı ve gölgeleme odaklı rüzgar hızı düşürücü etkiler bu çalışmayla doğrulanmıştır. Kentsel yeşil dokunun artırılması, ağaçların gölgeleme performansı sayesinde doğrudan güneş radyasyonunu engelleyerek yüzey sıcaklığını kontrol altında tutmaktadır.

Araştırmanın sunduğu bir diğer önemli boyut ise yerel yönetimlerin sadece yatay düzlemde değil, dikey düzlemde de yeşil yüzey tasarımlarına (yeşil cephe ve çatılar) yönelmesi gerekliliğidir. Yatay alan kısıtlılığı bulunan yoğun yapılaşmış kentlerde, bu dikey entegrasyonlar ve gölet gibi su yüzeylerinin sirkülasyon alanlarıyla birleştirilmesi, sürdürülebilir mikroklimatik konfor alanları yaratmak için elzem birer planlama aracı haline gelmektedir.

New York kentinde yapılan bu çalışma, yeşil alanların kentsel ısınmayı ve sıcaklık seviyelerini düşürmedeki somut rolünü ortaya koymuş; yüzey sıcaklıklarında düşüş sağlarken ağaçların gölgeleme etkisiyle rüzgar hızını azalttığını saptamıştır. Tarsus Yeşilyurt Mahallesi simülasyonunda elde edilen sıcaklık düşüşü ve mikroklimatik iyileşme bulguları, Smith ve diğerlerinin yeşil alanların sıcaklık düzenleme kapasitesine dair ulaştığı bu sonuçlarla doğrudan uyuşmaktadır (Adıgüzel, 2023).

Johnson ve diğerleri tarafından yürütülen araştırma, yeşil alanların kentsel mikroklima üzerinde sıcaklığı düşürücü, rüzgar hızını kesici ve bağıl nem oranını artırıcı etkiler barındırdığını göstermektedir. Tarsus çalışmasında ENVI-met ile modellenen yeşil alan artış senaryosunun mikroklima üzerindeki olumlu etkileri, Johnson ve meslektaşlarının nem artışı ve rüzgar sönümleme yönündeki literatür bulgularını destekleyen niteliktedir (Adıgüzel, 2023).

Bu çalışma, kentsel morfoloji ve planlama kararlarının mikroklima üzerindeki etkilerini ampirik ve simülatif düzeyde test ederek literatürde önemli bir boşluğu doldurmaktadır. Özellikle Akdeniz iklim kuşağında yer alan orta ölçekli kentlerde, hızlı yapılaşma ve geçirimsiz yüzeylerin yarattığı kentsel ısı adası etkilerini azaltmada yeşil alan miktarının nicel karşılığını ENVI-met simülasyon aracı yardımıyla somutlaştırmaktadır. Araştırma, teorik sürdürülebilir kentsel tasarım ilkelerini uygulamalı bir senaryo analiziyle birleştirerek yerel yönetimlerin karar destek mekanizmaları için bilimsel bir altlık vazifesi görmektedir.

Araştırma, kentsel mikroklima ve açık alan termal konforu üzerine odaklanan öncü çalışmaların teorik kabullerine dayanmaktadır. Literatürde yer alan ve sert zemin malzemelerinin kentsel sıcaklık artışına neden olduğunu savunan araştırmaları referans alırken, bu olumsuzluğu gidermede yeşil alanların serinletici ve gölgeleyici rollerini doğrulamaktadır. Yılmaz ve diğerlerinin kentsel yeşil dokuların sıcaklık düşürücü, rüzgar hızını sönümleyici ve nem artırıcı işlevlerine yönelik ampirik bulgularını, Tarsus Yeşilyurt Mahallesi özelinde elde ettiği nicel simülasyon verileriyle destekleyerek Akdeniz mikrokliması bağlamında genişletmektedir.

Bu çalışma, sürdürülebilir kent planlama literatürüne kentsel tasarım kararlarının mikroklimatik etkilerini sayısal senaryolarla tahmin edebilme kabiliyeti kazandırarak katkı sağlamaktadır. Geleneksel yeşil alan planlama yaklaşımlarının ötesine geçerek, yeşil alan metrekare artışının hava sıcaklığı üzerinde yaratacağı net düşüş payını (0.45 derece) matematiksel bir modelle sunmaktadır. Ayrıca, kısıtlı yatay alanlarda dikey yeşil altyapı alternatiflerinin (yeşil çatı ve cephe) önemini vurgulayarak kentsel dönüşüm ve restorasyon odaklı literatür taramalarında sentezleyici bir rol üstlenmektedir.