Eğitimde Metaverse: Tanımı, Çerçevesi, Özellikleri, Potansiyel Uygulamaları, Zorlukları ve Gelecek Araştırma Konuları

COVID-19 küresel salgını, eğitim-öğretim süreçlerinin fiziksel mekânlardan dijital ortamlara kaymasını hızlandırmış ve insanlığın yüz yüze olmayan iletişim biçimlerini benimsemesini zorunlu kılmıştır. Sanal gerçeklik, artırılmış gerçeklik, yapay zeka, blokzincir ve nesnelerin interneti gibi teknolojilerdeki hızlı gelişmeler, fiziksel dünya ile sanal dünya arasındaki sınırları eriten 3 boyutlu dijital evrenler olarak metaverse kavramını gündeme taşımıştır. Eğitim teknolojileri alanında mevcut literatür, metaverse altyapısını oluşturan teknolojileri çoğunlukla birbirinden bağımsız ve münferit araçlar olarak ele almış; eğitimciler ile araştırmacılar için bütüncül bir kavramsal zemin, eğitsel mimari ve uygulama çerçevesi sunmakta yetersiz kalmıştır. Bu çalışma, eğitimde metaverse dönüşümünün teorik temellerini ve pratik bileşenlerini açıklığa kavuşturarak söz konusu alan boşluğunu doldurmayı hedeflemektedir.

Derleme niteliği taşıyan bu araştırmada, metaverse ve eğitim teknolojileri alanındaki güncel ve temsil niteliği yüksek yayınlar sistematik bir bakış açısıyla incelenmiştir. Yazarlar, metaverse kavramının tarihsel kökeninden yola çıkarak eğitimde metaverse ifadesini, sanal ve gerçek eğitim ortamı ögelerinin birleştiği, metaverse teknolojileriyle güçlendirilmiş 3 boyutlu bir öğrenme çevresi olarak tanımlamıştır. Oluşturulan kavramsal çerçevede altyapı teknolojileri; yüksek hızlı iletişim ağları (5G/6G), hesaplama teknolojileri (bulut/uç hesaplama), veri analitik araçları (yapay zeka, veri madenciliği), modelleme ve işleme yazılımları (dijital ikizler, XR), etkileşim donanımları ve kimlik doğrulama sistemleri (blokzincir) olarak altı temel katmanda çözümlenmiştir. Gerçek dünya ile metaverse dünyası arasındaki köprü ise akıllı giyilebilir cihazlar, özelleştirilebilir avatarlar, akıllı NPC eğiticiler/akranlar, sanal öğrenme sahneleri, etkileşimli öğrenme kaynakları, öğrenme günlükleri, öğrenme analitiği ve blokzincir tabanlı doğrulama bileşenleriyle modellenmiştir.

Çalışmanın sunduğu tipolojik karşılaştırma bulguları, metaverse tabanlı öğrenmenin geleneksel yüz yüze öğrenimden ve ekran tabanlı video konferans sistemlerinden belirgin biçimde ayrıldığını göstermektedir. Metaverse ortamında öğrenenler zaman ve mekân sınırlaması olmaksızın derslere katılabilmekte, kendi dinamik ve kişiselleştirilmiş avatarlarıyla varlık göstermektedir. Etkileşim boyutu incelendiğinde, öğrenenlerin yalnızca gerçek öğretmen ve akranların avatarlarıyla değil, yapay zeka destekli akıllı NPC öğretmen ve akranlarla da çoklu duyusal ve somutlaştırılmış etkileşime girebildiği saptanmıştır. Müfredat ve öğrenme hedefleri açısından değerlendirildiğinde; geleneksel ve ekran tabanlı uzaktan eğitim öncelikle hatırlama ve anlama gibi alt düzey bilişsel becerilere odaklanırken, metaverse ortamının sunduğu senaryo tabanlı, işbirlikli ve yaratıcı görevlerin üst düzey bilişsel becerilerin (analiz etme, değerlendirme ve yaratma) gelişimini kolaylaştırdığı ortaya konmuştur. Ayrıca karma öğrenme, sanal deneyler, dil öğrenimi, yeterliliğe dayalı eğitim ve kapsayıcı eğitim olmak üzere beş temel uygulama alanı detaylandırılmıştır.

Tartışma ve sonuç bölümünde yazarlar, eğitimde metaverse kullanımının getirdiği teknolojik imkânların yanı sıra birtakım kritik risk ve zorlukları barındırdığına dikkat çekmektedir. Giyilebilir cihazların yol açabileceği siber hastalık ve görsel rahatsızlıklar, yüksek donanım maliyetleri, veri güvenliği ve gizlilik ihlalleri, etik ve ahlaki sorunlar, bağımlılık riski ile kimlik karmaşası temel engeller olarak özetlenmektedir. Bu doğrultuda çalışma, gelecekte yürütülecek tez ve makale araştırmaları için pedagojik modellerin geliştirilmesi, tutum ve algıların incelenmesi, bilişsel ve bilişsel olmayan etkilerin deneysel sınanması, farklı ortamların öğrenme etkililiği bakımından karşılaştırılması ve blokzincir tabanlı değerlendirme çerçevelerinin kurulması gibi kapsayıcı araştırma yönelimleri önermektedir. Sonuç olarak bu yayın, Türk eğitim teknolojisi araştırmacıları için literatür taraması aşamasında metaverse alanının teorik altyapısını doğrulanabilir kanıtlarla sunan nitelikli bir rehber işlevi görmektedir.

İncelenen derleme çalışması, metaverse teknolojilerinin eğitim süreçlerine entegrasyonunun, geleneksel ve uzaktan öğrenme biçimlerinin sunduğu imkânları bir adım öteye taşıdığını ortaya koymaktadır. Çalışmada geliştirilen mimari çerçeve; teknolojik altyapı, gerçek ve sanal dünya bileşenleri ile öğrenme analitiği ögelerinin bütüncül bir şekilde yapılandırılması gerektiğini göstermektedir.

Yazarlar, metaverse tabanlı öğrenme ortamlarının yalnızca görsel bir simülasyondan ibaret olmadığını, somutlaşmış (embodied) etkileşim ve çok duyulu katılım sayesinde öğrenenlerin üst düzey bilişsel becerilerini destekleyen bir yapı sunduğunu açıklamaktadır. Bu doğrultuda, avatar tabanlı dijital kimlikler ve yapay zeka destekli akıllı karakterler öğrenme deneyimini kişiselleştirmekte ve motivasyonu artırmaktadır.

Tartışma bölümünde literatürdeki harmanlanmış öğrenme ve Bloom taksonomisi gibi temel kuramlarla kurulan ilişkiler, metaverse ortamlarının video konferans yörgünluğu ve pasif dinleme gibi sınırlılıkları aşmada etkili bir araç olabileceğini göstermektedir. Bununla birlikte, siber hastalık, veri güvenliği, etik sorunlar ve bağımlılık gibi risklerin de göz önünde bulundurulması gerektiği ifade edilmektedir.

Sonuç olarak, metaverse ortamlarının geleceğin eğitiminde kalıcı bir rol oynayacağı öngörülmekte ve araştırmacıların bu ortamların pedagojik modellerini, değerlendirme çerçevelerini ve psikososyal etkilerini deneysel araştırmalarla daha derinlemesine incelemeleri gerektiği vurgulanmaktadır.

Garrison ve Kanuka (2004) tarafından harmanlanmış öğrenmenin yüz yüze ve çevrim içi öğrenmenin bir bileşimi olarak tanımlanmasından hareketle, metaverse ortamlarının bu iki yapıyı birleştirmenin ötesine geçerek mekânsal sınırlılıkları ve video konferans yörgünluğunu aşan yeni bir harmanlanmış öğrenme paradigması sunduğu vurgulanmaktadır (Zhang et al., 2022).

Bloom ve arkadaşlarının (1956) bilişsel hedef taksonomisine dayalı olarak, geleneksel ve ekran tabanlı öğretimin ağırlıklı olarak hatırda tutma ve anlama gibi alt düzey bilişsel becerilere odaklandığı, metaverse tabanlı öğrenme etkinliklerinin ise öğrencilerin analiz etme, değerlendirme ve yaratma gibi üst düzey düşünme becerilerini geliştirmelerini kolaylaştırdığı ifade edilmektedir (Zhang et al., 2022).

Bu makale, eğitim teknolojileri literatüründe dağınık bir şekilde ele alınan sanal gerçeklik, artırılmış gerçeklik, yapay zekâ ve blokzincir gibi araçları metaverse şemsiyesi altında bütünleştiren kuramsal ve kavramsal bir çerçeve sunma işlevi görmektedir. Pandemi sonrası dönemde uzaktan eğitimin sınırlılıklarına çözüm arayan literatür için, metaverse tabanlı öğrenmenin yüz yüze ve ekran tabanlı eğitim süreçleriyle karşılaştırmalı bir analizini sunarak yeni bir pedagojik perspektif inşa etmektedir. Çalışma, teorik bir yapı taşından pratik uygulama alanlarına uzanan bütünsel bir yol haritası çizmektedir.

Çalışma, Stephenson'ın (1992) Snow Crash romanındaki kurgusal kökenlerden yola çıkarak, Acceleration Studies Foundation (Smart vd., 2007) tarafından önerilen erken dönem metaverse yol haritasını temel almaktadır. Önceki çalışmaların sanal dünyalar ve eğitim teknolojilerini ayrı ayrı inceleyen yaklaşımını, 5G/6G iletişim ağları, uç bilişim ve blokzincir gibi güncel altyapılarla birleştirerek genişletmektedir. Literatürdeki geleneksel uzaktan öğrenme yetersizliklerini (sosyal yalıtım, motivasyon kaybı) aşmak için akıllı NPC'ler ve avatarlar üzerinden kurgulanan sosyal etkileşim kuramlarını entegre etmektedir.

Bu makale, eğitim bilimleri ve bilgisayar bilimleri alanlarında çalışan araştırmacılar arasında bir köprü kurarak literatür taramalarına çok boyutlu bir sentez kazandırmaktadır. Eğitimsel metaverse kavramının kapsamlı bir tanımını yaparak literatürdeki kavram karmaşasını gidermekte ve öğrenme senaryoları, kaynakları ile değerlendirme boyutlarını içeren dokuz katmanlı bir mimari şablon sunmaktadır. Ayrıca, kapsayıcı eğitimden yeterliliğe dayalı eğitime kadar geniş bir yelpazede somut uygulama senaryoları önererek geleceğe yönelik araştırma gündemini sistematik hale getirmektedir.