---
type: "Akademik Makale Analizi"
title: "Ayasofya ve İstanbul Kara Surlarının Kültürel Peyzaj Kavramı Merceğinden Yeniden Değerlendirilmesi"
description: "Modern koruma teorisi, tekil anıtlardan tarihi çevre ve kentsel ölçeğe doğru genişleyen bir perspektif sunmaktadır. Ancak geleneksel koruma yaklaşımları genellikle somut mimari elemanlara odaklanmakta ve alanın kültürel, peyzaj ve somut olmayan katmanlarını göz ardı etmektedir. Bu durum, özellikle İ"
resource: "https://makaleanalizi.com/beseri-bilimler/dil-kultur-ve-tarih/ayasofya-ve-istanbul-kara-surlarinin-kulturel-peyzaj-kavrami-merceginden-yeniden-degerlendirilmesi"
doi: "10.30785/mbud.1348966"
authors: ["Elif Acar", "Saadet Gündoğdu"]
citation: "Acar, E., Gündoğdu, S. (2024). Re-Assessing Hagia Sophia and Istanbul Land Walls through the Lens of Cultural Landscape Concept. Mimarlık Bilimleri ve Uygulamaları Dergisi (MBUD), 9(1), 118-144. https://doi.org/10.30785/mbud.1348966"
publicationType: "case-study"
discipline: "Beşerî Bilimler"
subDiscipline: "Dil, Kültür ve Tarih"
evidenceCount: 9
tags: ["Kültürel peyzaj", "tarihi kentsel peyzaj", "riskler", "bütünlük", "İstanbul Dünya Miras Alanları"]
timestamp: "2026-08-12T11:05:31.704Z"
---

# Ayasofya ve İstanbul Kara Surlarının Kültürel Peyzaj Kavramı Merceğinden Yeniden Değerlendirilmesi

Özgün başlık: Re-Assessing Hagia Sophia and Istanbul Land Walls through the Lens of Cultural Landscape Concept
DOI: https://doi.org/10.30785/mbud.1348966
Künye (APA 7): Acar, E., Gündoğdu, S. (2024). Re-Assessing Hagia Sophia and Istanbul Land Walls through the Lens of Cultural Landscape Concept. Mimarlık Bilimleri ve Uygulamaları Dergisi (MBUD), 9(1), 118-144. https://doi.org/10.30785/mbud.1348966

Bilim alanı: [Beşerî Bilimler](/okf/beseri-bilimler/index.md) › Dil, Kültür ve Tarih

# Alan bağlamı

Modern koruma teorisi, tekil anıtlardan tarihi çevre ve kentsel ölçeğe doğru genişleyen bir perspektif sunmaktadır. Ancak geleneksel koruma yaklaşımları genellikle somut mimari elemanlara odaklanmakta ve alanın kültürel, peyzaj ve somut olmayan katmanlarını göz ardı etmektedir. Bu durum, özellikle İstanbul Tarihi Yarımadası gibi çok katmanlı kentsel alanlarda özgünlük, bütünlük ve üstün evrensel değerlerin kaybı riskini beraberinde getirmektedir. Makale, bu koruma açmazını gidermek üzere kültürel peyzaj ve tarihi kentsel peyzaj yaklaşımlarının kentsel mirasın bütüncül ve sürdürülebilir korunmasındaki rolünü tartışmaktadır.

# Akademik özet

Modern koruma disiplini, miras nesnesini tekil ve statik birer mimari anıt olarak ele alan geleneksel yaklaşımlardan, kentsel bütünlüğü, çevresel dinamikleri ve sosyo-kültürel katmanları kapsayan dinamik peyzaj odaklı modellere doğru evrilmiştir. İstanbul Tarihi Yarımadası, antik dönemden günümüze kesintisiz ulaşan çok katmanlı kültürel mirasıyla bu dönüşümün en önemli sahnelerinden biridir. Ancak, bölgedeki kontrolsüz kentleşme, nüfus baskısı, endüstriyel dönüşümler ve turizm odaklı soylulaştırma projeleri, dünya miras alanlarının özgünlüğünü, bütünlüğünü ve üstün evrensel değerlerini ciddi bir biçimde tehdit etmektedir. Bu çalışmada, geleneksel anıt odaklı koruma pratiklerinin yarattığı kavramsal boşluklar ve somut olmayan değerlerin göz ardı edilmesi neticesinde ortaya çıkan koruma açmazları, çağdaş koruma kuramları çerçevesinde bir araştırma problemi olarak tanımlanmaktadır.

Bu çalışmanın temel amacı, kentsel mirasın sürdürülebilir ve bütüncül biçimde korunmasını sağlamak amacıyla, İstanbul Tarihi Yarımadası'ndaki dünya miras alanlarına kültürel peyzaj ve tarihi kentsel peyzaj yaklaşımlarının entegre edilmesini önermektir. Araştırmada nitel durum çalışması yöntemi benimsenmiş olup, analiz birimi olarak kentsel imgenin iki farklı ölçeğini temsil eden Ayasofya ile İstanbul Kara Surları seçilmiştir. İlgili alanların tarihsel gelişimi, Osmanlı ve Cumhuriyet dönemi koruma politikaları, yasal mevzuatlar ve güncel işlevsel dönüşümler çok katmanlı bir analiz modeliyle incelenmiştir. Araştırma tasarımı kapsamında literatür taraması, arşiv belgeleri, uluslararası tüzükler ve alan gözlemlerinden elde edilen veriler, önerilen doğal-fiziki-sosyal bileşenler matrisi üzerinden sistematik olarak çözümlenmiştir.

Çalışmadan elde edilen bulgular, her iki miras alanının da sadece somut fiziksel varlıklarıyla değil, taşıdıkları somut olmayan kültürel değerlerle birlikte yaşayan birer kültürel peyzaj alanı olduğunu ortaya koymaktadır. Ayasofya örneğinde, yapının kilise, cami ve müze olarak üstlendiği dönemsel işlevlerin kentsel bellek üzerinde derin izler bıraktığı ve mekansal düzenlemelerin bu kolektif kimliği doğrudan etkilediği saptanmıştır. Kara Surları örneğinde ise surların tarihi boyunca askeri savunma işlevinin ötesinde, çevresindeki tarımsal bostan kültürü ve yerel toplulukların gündelik pratikleriyle bütünleşen yaşayan bir peyzaj karakteri taşıdığı belgelenmiştir. Ancak yürütülen rekreasyon ve dönüşüm projelerinin, tarihi bostanların sürekliliğini ve yerel toplulukların alanla kurduğu aidiyet bağını kopararak kentsel bellekte ciddi kesintilere yol açtığı belirlenmiştir.

Elde edilen sonuçlar, Türkiye'deki koruma mevzuatının kültürel peyzaj kavramını yasal düzeyde tanımlamakta yetersiz kaldığını ve bu durumun miras alanlarında tek taraflı müdahalelere zemin hazırladığını göstermektedir. Yazarlar, miras alanlarının korunmasında yerel halkın katılımını ve somut olmayan değerlerin korunmasını zorunlu kılan bütüncül bir yönetim planının uygulanması gerektiğini savunmaktadır. Literatür taraması bakımından bu çalışma, kentsel ölçekteki Kara Surları ile mimari ölçekteki Ayasofya'yı tek bir hücrenin çekirdeği ve koruyucu duvarı gibi birbirine bağlı kentsel şebekeler olarak ele alarak bütüncül bir peyzaj okuması sunması açısından öncüdür. Sonuç olarak çalışma, kentsel mirasın sadece fiziksel restorasyonlarla değil, sosyal ekoloji, yerel üretim pratikleri ve kolektif hafıza unsurlarıyla birlikte korunması gerektiğine dair kuramsal ve pratik bir zemin inşa etmektedir.

# Araştırmanın amacı

Bu çalışmada, özgünlük, bütünlük ve üstün evrensel değer kaybı riski ile karşı karşıya olan Ayasofya ve İstanbul Kara Surları dünya miras alanlarına, bu alanların değerlerini ve bileşenlerini bütüncül ve sürdürülebilir şekilde korumayı sağlayan kültürel peyzaj kavramının atfedilmesi amaçlanmıştır.

# Yöntem ve tasarım

Çalışmada, İstanbul Tarihi Yarımadası'ndaki çok katmanlı kültürel mirasın korunması amacıyla, kültürel peyzaj ve tarihi kentsel peyzaj yaklaşımlarını temel alan bütüncül ve niteliksel bir örnek olay metodolojisi benimsenmiştir.

# Bulgular ve önermeler

1. Ayasofya'nın tarih boyunca katedral, cami ve müze olarak kullanılması, yapının yalnızca fiziksel bir anıt olmadığını, aynı zamanda farklı inanç gruplarının kolektif belleklerinde yer eden çok katmanlı ve yaşayan bir bellek mekanı olduğunu göstermektedir.
2. İstanbul Kara Surları'nın hendeklerinde ve çevresinde yüzyıllardır devam eden bostancılık faaliyetleri, alanın sadece askeri bir savunma yapısı değil, aynı zamanda yaşayan bir tarım peyzajı ve somut olmayan bir kültürel miras alanı olduğunu ortaya koymaktadır.
3. Türkiye'deki mevcut koruma mevzuatında kültürel peyzaj kavramının yasal bir statü olarak yer almaması, tarihi bostanlar gibi dinamik ve yaşayan peyzaj alanlarının imar baskısı ve rekreasyon projeleri karşısında yasal korumadan mahrum kalmasına yol açmaktadır.
4. Tarihi kentsel peyzaj yaklaşımı çerçevesinde yapılan inceleme, Ayasofya ve Kara Surları gibi anıtların yakın çevrelerindeki sosyo-ekonomik yapı, yerel halk ve peyzaj unsurları ile birlikte bütüncül bir şekilde korunması gerektiğini doğrulamaktadır.

# Yazarın tartışması

Bulgular, Ayasofya ve Kara Surları'nın salt mimari ve arkeolojik değerlerden ibaret olmadığını, aksine somut olmayan kültürel katmanlar ve sosyal pratiklerle şekillenen canlı birer kültürel peyzaj alanı olduğunu göstermektedir. Yazarlar, bu bütüncül yapının korunması için tekil anıt ölçeğinden kentsel alan yönetimi ölçeğine geçişin kaçınılmaz olduğunu savunmaktadır.

Yapılan çözümlemeler, özellikle kentsel yenileme ve rekreasyon projelerinin tarihi bostanlar gibi yaşayan tarım alanlarını dönüştürerek kentsel belleğe zarar verdiğini ortaya koymaktadır. Yazarlara göre, yerel halkın alandan uzaklaştırılması ve peyzaj alanlarının betonlaştırılması, mirasın ruhunu ve mekansal özgünlüğünü zedeleyen en büyük tehditlerdir.

Yazarlar, uluslararası literatürde geniş kabul gören Tarihi Kentsel Peyzaj yaklaşımını Türkiye bağlamına uyarlayarak, mevcut 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu'nun esnek olmayan koruma tanımlarının ötesine geçilmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Bu durum, yerel değerlerin evrensel koruma ilkeleriyle uyumlandırılmasını gerektirir.

Sonuç olarak, kültürel peyzaj yönetimi anlayışının sadece uzmanların tekelinde yürütülen teknik bir süreç olmadığı, yerel toplulukların katılımını, eğitim programlarını ve sivil duyarlılığı içeren çok aktörlü bir yönetişim modeliyle başarıya ulaşabileceği anlaşılmaktadır. Bu yaklaşım, tarihi yarımadayı geçmiş ile geleceğin uyum içinde yaşadığı bir sahneye dönüştürür.

# Yazarın sonucu

Ayasofya ve İstanbul Kara Surları, salt bağımsız anıtsal yapılar olmanın ötesinde, çevresindeki sosyal yaşam, tarımsal pratikler ve kentsel doku ile etkileşim halinde olan dinamik kültürel peyzaj alanlarıdır. Bu miras alanlarının bütünlük ve özgünlük değerlerini kaybetmeden gelecek nesillere aktarılabilmesi, mevcut koruma mevzuatının kültürel peyzaj kavramını içerecek şekilde genişletilmesini ve koruma süreçlerinde yerel toplulukların katılımını gözeten bütüncül bir peyzaj yönetim modelinin uygulanmasını zorunlu kılmaktadır.

# Literatürdeki işlevi

Bu makale, kentsel koruma literatüründe uzun süredir tartışılan tekil anıt odaklı koruma yaklaşımları ile kentsel ölçekteki bütüncül koruma modelleri arasındaki boşluğu doldurmaktadır. Özellikle İstanbul Tarihi Yarımadası gibi çok katmanlı alanlardaki koruma sorunlarına teorik bir çerçeve kazandırarak, kültürel peyzaj ve tarihi kentsel peyzaj (TKP) kavramlarının operasyonel hale getirilmesini sağlamaktadır. Çalışma, anıtsal korumadan alan yönetimine uzanan evrimsel süreci teorik düzlemde açıklayarak, bu yaklaşımların pratik koruma projelerine nasıl entegre edilebileceğini iki farklı ölçekte (mimari ölçekte Ayasofya ve kentsel ölçekte Kara Surları) göstermektedir.

Önceki çalışmalarla ilişkisi: Makale, Sauer'in kültürel peyzaj teorisine, UNESCO'nun Tarihi Kentsel Peyzaj (HUL) bildirisindeki prensiplere ve Türkiye'deki kentsel sit alanı koruma çalışmalarına dayanmaktadır. Yazarlar, Dinçer (2013), Durusoy ve Cihanger (2016), Kıvılcım Çorakbaş (2021) gibi araştırmacıların kentsel yenileme, tarihi bostanlar ve kültürel mirasın yönetimi konularındaki öncü çalışmalarını referans almaktadır. Ancak, bu çalışmalardan farklı olarak, iki zıt morfolojik karakteri (şehrin çekirdeğindeki devasa bir anıt ile kentin sınırını çizen çizgisel bir savunma yapısını) aynı teorik potada birleştirerek aralarındaki ağsal ilişkiyi kurmakta ve literatürdeki karşılaştırmalı analiz eksikliğini gidermektedir.

Literatür taramasına katkısı: Çalışma, kentsel miras üzerine yapılacak bir literatür taramasına üç temel katkı sunmaktadır. İlk olarak, koruma literatüründeki 'somut ve somut olmayan miras' ikiliğini aşan bütüncül bir kuramsal sentez geliştirmektedir. İkinci olarak, Türkiye'deki koruma mevzuatının (2863 sayılı kanun) yasal boşluklarını ortaya koyarak, mevzuatın güncellenmesi gerektiğine yönelik kuramsal bir zemin hazırlamaktadır. Üçüncü olarak, yerel halkın katılımını ve somut olmayan pratikleri (bostancılık gibi) kentsel sit yönetiminin temel birer unsuru olarak tanımlayarak, miras yönetim planlarında topluluk katılımının önemini güçlü şekilde savunmaktadır.

# Tez ve makale araştırmalarında kullanım

- **Kentsel miras alanlarının korunmasında, tekil anıt odaklı yaklaşımlardan çok katmanlı tarihi kentsel peyzaj yaklaşımına geçiş kaçınılmazdır.** — Tez çalışmasında miras koruma kuramlarının evrimini tartışırken, anıtsal korumadan peyzaj odaklı ve kapsayıcı korumaya geçişin teorik argümanlarını desteklemek için bu makaleden yararlanılabilir.
- **Miras alanlarının refonksiyonelleştirilmesi ve müzeleştirilmesi süreçleri, yapının toplumsal ve dini belleğini nötralize etme veya dönüştürme stratejisi olarak işlev görür.** — Ayasofya'nın müze ve cami süreçlerindeki işlevsel değişimlerinin mekansal ve sembolik etkilerini kuramsallaştırırken bu makalenin argümanları referans gösterilebilir.
- **Tarihi kentsel miras alanlarındaki tarımsal faaliyetler (bostancılık) ve geleneksel üretim biçimleri, somut olmayan miras bileşeni olarak korunmalıdır.** — Kara Surları ve Yedikule Bostanları gibi yaşayan tarım peyzajlarının korunması ve rekreasyon alanlarına dönüştürülmesinin yarattığı kimlik kaybı tartışılırken makalenin bostancılık bulguları kullanılabilir.

# Türetilebilir araştırma soruları

- **Kara Surları çevresindeki tarihi bostanlarda uygulanan geleneksel tarım teknikleri somut olmayan kültürel miras olarak nasıl belgelenebilir ve korunabilir?**
  - Desen: Nitel araştırma tasarımı benimsenecektir. Yedikule bölgesindeki aktif bostancılar ile yarı yapılandırılmış mülakatlar gerçekleştirilecek (veri doygunluğuna ulaşana kadar, yaklaşık 15-20 katılımcı), bostanların mekansal haritalandırması yapılacak ve mevcut imar planları analiz edilecektir.
  - Gerekçe: Makalenin 19. sayfasında, Kara Surları'nın hendeklerinde ve çevresinde yüzyıllardır devam eden bostancılık pratiklerinin ve tarım araç-gereçlerinin korunmasının, alanın özgünlük ve bütünlük değerlerinin sürdürülmesindeki kritik önemi vurgulanmaktadır.
- **Hagia Sophia'nın 2020 yılında yeniden camiye dönüştürülmesinin, yapının fiziksel korunması ve çok katmanlı ziyaretçi algısı üzerindeki somut etkileri nelerdir?**
  - Desen: Karma yöntem (mixed-methods) tasarımı kullanılacaktır. Mekansal yerleşim analizi (carpet, partition walls, curtains gibi yeni eklerin incelenmesi), alan gözlemleri ve farklı uluslardan gelen ziyaretçilerle anket çalışması (güç analizi ile belirlenecek örneklem büyüklüğü, min. 384 kişi) yürütülecektir.
  - Gerekçe: Makalede, Ayasofya'nın 2020'de camiye dönüştürülmesinin ardından mekanda yapılan halı kaplama, perdeleme, ayakkabılıklar ve metal seperatörler gibi yeni düzenlemelerin yapının özgünlüğü ve sergilenme biçimi üzerindeki etkileri tartışılmaktadır.
- **İstanbul Tarihi Yarımadası'ndaki yerel sakinlerin koruma kararlarına katılım düzeyleri ile mekansal aidiyetleri arasındaki ilişki nedir?**
  - Desen: Fenomenolojik nitel araştırma yöntemi kullanılacaktır. Kara Surları çevresindeki tarihi mahallelerde (Fatih, Zeyrek vb.) ikamet eden yerel halkla odak grup görüşmeleri (en az 4 grup, her grupta 6-8 kişi) ve yarı yapılandırılmış derinlemesine mülakatlar gerçekleştirilecektir.
  - Gerekçe: Makalede, koruma kararlarında ve miras alanlarının yönetiminde yerel toplulukların katılımının ve sözlü tarih çalışmalarının, alanın kültürel değerlerinin sürdürülebilirliğindeki önemi belirtilmektedir.

# Kaynak izleri

Her iddia, özgün yayının belirtilen sayfasındaki birebir alıntıya bağlıdır.

| Kanıt | Bölüm | PDF sayfası | Basılı sayfa | Alıntı |
|---|---|---|---|---|
| ev-o-1 | Abstract | 1 | — | This study aims to attribute to the world heritage sites of Hagia Sophia and Land Walls , which face the risk of loss of authenticity, integrity and outstand ing universal value, t |
| ev-s-1 | Introduction | 3 | — | The other key concept concerning the cultural landscape approach and implements it to historic cities is the 'historic urban landscape (HUL)' which is defined as |
| ev-s-2 | Changing function of Hagia Sophia | 13 | — | Based on this point of view, the Coun cil of Ministers declared Hagia Sophia as a museum in 1934, then, it was opened to visitors in 1935 after repairs. |
| ev-s-3 | The Land Walls as a cultural landscape and its diverse values | 19 | — | The previous studies show that intangible values are the main factor in ensuring the sustainability of the tangible values of the Land Walls. |
| ev-s-4 | Conclusion and Suggestions | 21 | — | The cultural landscape appr oach has the most effective set of concepts for the protection of heritage sites with all their components. |
| ev-l-1 | Abstract | 1 | — | This study examines the contribution of cultural landscape and historic urban landscape approaches to the conservation of heritage values in the Istanbul Historic Peninsula. |
| ev-l-2 | Changing function of Hagia Sophia | 13 | — | Refunctioning of Hagia Sophia as a museum is an example of conserving monuments with their cultural values. |
| ev-l-3 | The Land Walls as a cultural landscape and its diverse values | 19 | — | Today, market gardening is carried on in some orchards insid e and outside the city walls using traditional methods. |
| ev-l-4 | Discussion | 21 | — | The cultural landscape approach can be considered while studying sites and/or buildings by own. The case of Hagia Sophia exemplifies how a building can be interpreted |

# İlgili kavramlar

- [Etki ve Vizyon Karşı Karşıya: 2024 Başkanlık Seçimlerinde Trump ve Harris'in Liderlik Retoriklerinin Eleştirel Söylem Analizi](/okf/beseri-bilimler/dil-kultur-ve-tarih/etki-ve-vizyon-karsi-karsiya-2024-baskanlik-secimlerinde-trump-ve-harrisin-liderlik-retoriklerinin-elestirel-soylem-analizi.md)
- [Anma Pulu Tasarımlarında Kültürel Temsil Aracı Olarak İllüstrasyon Kullanımı Üzerine Nitel Bir İnceleme](/okf/beseri-bilimler/dil-kultur-ve-tarih/anma-pulu-tasarimlarinda-kulturel-temsil-araci-olarak-illustrasyon-kullanimi-uzerine-nitel-bir-inceleme.md)
- [Sürdürülebilir Yeniden Kullanım İçin Bir Çerçeve: Mevcut Kentsel Binalarda Boşluk ve Atıllığın Anlaşılması](/okf/beseri-bilimler/dil-kultur-ve-tarih/surdurulebilir-yeniden-kullanim-icin-bir-cerceve-mevcut-kentsel-binalarda-bosluk-ve-atilligin-anlasilmasi.md)
- [Charlotte Brontë’nin Jane Eyre Romanında ve Susanna White’ın Film Uyarlamasında Ataerkil Baskıya Meydan Okunması](/okf/beseri-bilimler/dil-kultur-ve-tarih/charlotte-brontnin-jane-eyre-romaninda-ve-susanna-whitein-film-uyarlamasinda-ataerkil-baskiya-meydan-okunmasi.md)
- [Nakşibendi Tarikatı'nın 'Koşullara Uyum Sağlama' ve 'Siyasal Aktivizm' İlkeleri Üzerinden Türk Siyasetine Etkisi](/okf/beseri-bilimler/dil-kultur-ve-tarih/naksibendi-tarikatinin-kosullara-uyum-saglama-ve-siyasal-aktivizm-ilkeleri-uzerinden-turk-siyasetine-etkisi.md)
- [Konstantinopolis'in İaşesinde Devlet Kontrolü ve Ticaretin Etkisi](/okf/beseri-bilimler/dil-kultur-ve-tarih/konstantinopolisin-iasesinde-devlet-kontrolu-ve-ticaretin-etkisi.md)
- [Türkiye Cumhuriyeti'nin Yüz Yıllık Geçmişinde Bursa'daki Osmanlı Kimliğini Sürdürmeye Yönelik Çabalar](/okf/beseri-bilimler/dil-kultur-ve-tarih/turkiye-cumhuriyetinin-yuz-yillik-gecmisinde-bursadaki-osmanli-kimligini-surdurmeye-yonelik-cabalar.md)
- [Yeniden İşlevlendirilen Endüstri Mirası Yapıları İçin İç Mekân Kavramsal Önerileri](/okf/beseri-bilimler/dil-kultur-ve-tarih/yeniden-islevlendirilen-endustri-mirasi-yapilari-icin-ic-mekn-kavramsal-onerileri.md)

# Şeffaflık

- Analiz tarihi: 2026-08-12T11:05:31.704Z
- Kanıt sayısı: 9
- Üretim sürümü: makale-analizi-v3.0.0
- Kanonik sayfa: https://makaleanalizi.com/beseri-bilimler/dil-kultur-ve-tarih/ayasofya-ve-istanbul-kara-surlarinin-kulturel-peyzaj-kavrami-merceginden-yeniden-degerlendirilmesi