---
type: "Akademik Makale Analizi"
title: "Zaman Evrimi Perspektifinden Xi’an Şehri ve İmparatorluk Mezarları Arasındaki Mekansal İlişkinin Araştırılması"
description: "Tarihi kentlerde kentsel büyüme ve koruma arasındaki dengenin sağlanması, modern şehir planlamasının en kritik tartışma konularından biridir. Özellikle Çin’in kadim başkentlerinden Xi’an gibi köklü bir geçmişe sahip metropollerde, binlerce yıllık hanedanlık mezarları (mausoleum) ve arkeolojik sit al"
resource: "https://makaleanalizi.com/beseri-bilimler/dil-kultur-ve-tarih/zaman-evrimi-perspektifinden-xian-sehri-ve-imparatorluk-mezarlari-arasindaki-mekansal-iliskinin-arastirilmasi"
doi: "10.3389/fevo.2023.1158563"
authors: ["Jiaqi Liu", "Lei Zhang", "Jieyu Zhao", "Yuan Liang", "Qingxi Han", "Sambirani Chirwa"]
citation: "Liu, J., Zhang, L., Zhao, J., Liang, Y., Han, Q., Chirwa, S. (2023). Exploration of the spatial relationship between Xi’an City and its mausoleums from the perspective of time evolution. . https://doi.org/10.3389/fevo.2023.1158563"
publicationType: "quantitative-empirical"
discipline: "Beşerî Bilimler"
subDiscipline: "Dil, Kültür ve Tarih"
evidenceCount: 11
tags: ["kentsel mekansal yapı", "mekan-zaman ilişkilerinin evrimi", "anıt mezarlar ve anıt mezar benzeri büyük sit alanları", "CBS", "Xi’an metropol bölgesi"]
timestamp: "2026-10-03T12:53:26.150Z"
---

# Zaman Evrimi Perspektifinden Xi’an Şehri ve İmparatorluk Mezarları Arasındaki Mekansal İlişkinin Araştırılması

Özgün başlık: Exploration of the spatial relationship between Xi’an City and its mausoleums from the perspective of time evolution
DOI: https://doi.org/10.3389/fevo.2023.1158563
Künye (APA 7): Liu, J., Zhang, L., Zhao, J., Liang, Y., Han, Q., Chirwa, S. (2023). Exploration of the spatial relationship between Xi’an City and its mausoleums from the perspective of time evolution. . https://doi.org/10.3389/fevo.2023.1158563

Bilim alanı: [Beşerî Bilimler](/okf/beseri-bilimler/index.md) › Dil, Kültür ve Tarih

# Alan bağlamı

Tarihi kentlerde kentsel büyüme ve koruma arasındaki dengenin sağlanması, modern şehir planlamasının en kritik tartışma konularından biridir. Özellikle Çin’in kadim başkentlerinden Xi’an gibi köklü bir geçmişe sahip metropollerde, binlerce yıllık hanedanlık mezarları (mausoleum) ve arkeolojik sit alanları kentsel genişleme alanlarıyla mekansal olarak çakışmaktadır. Geleneksel yaklaşımlar zaman ve mekan boyutlarını birbirinden bağımsız ele alma eğilimindeyken, bu makale kentsel gelişimin zamansal evrimini ve geniş alan kaplayan bu anıtsal mezarların mekansal düzenini entegre bir yaklaşımla analiz etme ihtiyacını ortaya koymaktadır.

# Akademik özet

Modern kentsel planlama ve tarihi mirasın korunması arasındaki gerilim, özellikle zengin bir kültürel geçmişe sahip kadim kentlerde derinleşmektedir. Çin'in en önemli tarihi başkentlerinden biri olan Xi'an, 7.000 yılı aşan medeniyet geçmişi ve çok sayıda hanedana ev sahipliği yapması nedeniyle geniş alanları kaplayan imparatorluk anıt mezarlarına ev sahipliği yapmaktadır. Ancak modern kentsel büyümenin hız kazanması, bu anıtsal mezar alanları ile kentsel yerleşim alanlarının sınırlarının kesişmesine yol açarak ciddi mekansal çelişkiler yaratmıştır. Çalışma, bu çelişkilerin çözülmesi ve tarihi dokunun modern kent planlamasına entegre edilmesi amacıyla zaman ve mekan boyutlarını bütüncül bir yaklaşımla ele alan bir çerçeve önermektedir.

Bu bağlamda araştırma, Xi'an'ın kentsel alanları ile farklı hanedanlıklar döneminde inşa edilen 55 imparatorluk mezarı arasındaki mekansal ve zamansal etkileşimi incelemeyi amaçlamaktadır. Yöntem olarak, Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) tabanlı spatio-temporal analizler, 2015-2022 yılları arasında insansız hava araçları (İHA) ile gerçekleştirilen geniş kapsamlı saha araştırmaları ve mekansal değişkenler arasındaki ilişkileri test etmek için Pearson korelasyon analizi kullanılmıştır. Bu ampirik araçlar sayesinde, mezarların merkeze olan uzaklıkları, çekirdek yoğunluk haritaları ve standart sapma elipsleri aracılığıyla hanedanlıklar boyunca yaşanan mekansal kaymalar ve dönüşümler nicel verilerle haritalandırılmıştır.

Mekansal analizlerin sonuçunda elde edilen bulgular, anıt mezarların coğrafi dağılımının ve yoğunluğunun zaman içinde Xi'an şehrinin idari statüsü ve gelişimiyle doğrudan ilişkili olduğunu göstermektedir. Banpo döneminden Tang Hanedanlığına kadar olan süreçte anıt mezarların çekirdek yoğunluğunun giderek arttığı ve mekansal dağılım alanının genişlediği saptanmıştır. Özellikle Han Hanedanlığı döneminde güneydeki Shaolingyuan ve Bailuyuan bölgelerinin sisteme dahil edilmesiyle başlayan mekansal genişleme, Tang döneminde dağ yamaçlarının mezar alanı olarak seçilmesiyle en üst seviyeye ulaşmıştır. Pearson analizi ise kentsel alan büyüklüğü ile mezar alanları ve kentsel mesafe arasında istatistiksel açıdan anlamlı pozitif yönlü bir korelasyon (r=0.970 ve r=0.973) olduğunu kanıtlamıştır.

Çalışmanın tartışma ve sonuç bölümlerinde, tarihi sit alanlarının korunması ile modern metropol alanlarının genişlemesi arasındaki çelişkilerin yönetilmesine yönelik 'Kentsel Tasarımla Bütünleşik Koruma' yaklaşımı vurgulanmaktadır. Günümüzde kentsel büyüme sınırlarının bazı mezar alanlarını (örneğin Qin II ve Qinzhuang mezarları) tamamen içine aldığı, diğerlerinin ise sıfır sınırına yaklaştığı göz önünde bulundurulduğunda, statik koruma yaklaşımlarının yetersiz kaldığı belirtilmektedir. Yazarlar, Ulusal Arkeolojik Sit Parkı modelinin modern kent yaşamına rekreasyon, yeşil alan ve kültürel peyzaj entegrasyonu sağlayarak hem koruma hem de kentsel yenilemeyi bir arada sunan sürdürülebilir bir kentsel tasarım patikası oluşturduğunu savunmaktadır.

# Araştırmanın amacı

Makalenin temel amacı, Xi’an kentinin kentsel yerleşim alanları ile farklı hanedanlıklara ait 55 imparatorluk mezarı arasındaki zamansal ve mekansal ilişkilerin tarihsel süreç içerisindeki evrimini ortaya koymak ve bu büyük sit alanlarının modern kentsel tasarım ve planlama süreçlerine entegrasyonu için çözüm önerileri sunmaktır.

# Yöntem ve tasarım

Bu çalışma, Xi'an kenti ile çevresindeki imparatorluk mezarlarinin zamansal ve mekansal ilişkilerini CBS tabanlı spatio-temporal analizler, insansız hava araçlarından elde edilen hava fotoğrafları ve Pearson korelasyon analizi yöntemlerini birleştirerek incelemektedir.

# Bulgular ve önermeler

1. Banpo döneminden Tang Hanedanligi'na kadar geçen süreçte, çekirdek yoğunluğu analizi mezar yoğunluğunun giderek arttığını ve standart sapma elipsinin eccentricity değerinin yükselerek coğrafi dağılım alanının genişlediğini göstermektedir.
2. Kentsel alan büyüklüğü ile imparatorluk mezarlarinin kapladigi alan arasında istatistiksel olarak son derece güçlü ve anlamlı bir pozitif korelasyon (r = 0.970, p < 0.05) tespit edilmiştir.
3. Kent alanı ile mezarliklar arasındaki konumsal mesafe arasında çok güçlü ve istatistiksel olarak anlamlı bir pozitif korelasyon (r = 0.973, p < 0.05) bulunmuş olup, kent genişledikçe mezarlarin merkezden daha uzak mesafelere konumlandırıldığı doğrulanmıştır.
4. Modern dönemde kentsel alanın sınırları aşarak hızla genişlemesi sonuçunda, Qin Zhuangxiang ve Qin II mezarlari gibi bazı tarihi alanlar kentsel gelişimin içinde kalmış ve aradaki mesafe değeri negatife düşmüştür.

# Yazarın tartışması

Çalışmadan elde edilen bulgular, Xi'an şehri ile çevresindeki imparatorluk mezarlarinin konumsal dağılımının tarihsel süreçte kentsel büyüme trendleri ve idari statü dönüşümleriyle son derece senkronize bir şekilde şekillendiğini açıkça ortaya koymaktadır.

Yazarlar bu mekansal örtüşmeyi, antik dönem Çin hanedanlarinin mezar alanlarını sadece birer defin yeri değil, aynı zamanda kentsel savunma, güvenlik, sosyo-ekonomik kontrol mekanizması ve iktidar sembolü olarak kurgulamalarına bağlamaktadır.

Elde edilen bu konumsal bulgular, antik kent planlaması ile anıt mezar ilişkisini kurumsal ve siyasi otoriteler üzerinden okuyan tarihsel coğrafya çalışmalarının iddialarıyla paralellik göstermekte ve mekansal analizin önemini pekiştirmektedir.

Buna karşılık, modern kentsel büyümenin getirdiği yüksek imar baskısı bu tarihi dengeyi korumayı zorlaştırmaktadır; bu durum mezar koruma alanlarının kentsel rekreasyon işlevleriyle canlandirilarak şehir hayatına katılmasını zorunlu kılmaktadır.

# Yazarın sonucu

Xi'an şehri ile imparatorluk mezarlarinin mekansal-zamansal evrimi tarih boyunca kentin yönetsel gücüyle doğrudan ilişkili olmuştur; ancak modern hızlı kentleşme süreçi, koruma sit alanları ile kentsel genişleme arasında büyük bir çelişki ortaya çıkarmıştır. Bu mekansal çelişkiyi çözmenin tek yolu, tarihi mezar alanlarını modern kentsel tasarıma entegre eden, onları rekreasyon, yeşil alan ve açık hava müzesi olarak islevlendiren Ulusal Arkeolojik Sit Parkı modellerini hayata geçirmektir.

# Literatürdeki işlevi

Bu çalışma, tarihsel coğrafya ve kentsel koruma literatüründe, antik kentlerin büyüme örüntüleri ile anıtsal mezar alanları arasındaki dinamik ilişkileri mekansal ve zamansal bir perspektiften bütünleştiren öncü bir araştırma işlevine sahiptir. Geleneksel çalışmalar çoğunlukla arkeolojik alanların mimari özelliklerine ya da kentsel büyümenin saf demografik boyutlarına odaklanırken, bu araştırma zaman ile mekanın eşzamanlı bir twin (ikiz) ilişki içinde olduğunu göstererek mekansal planlamada yeni bir metodolojik yaklaşım sunmaktadır. Özellikle uzun erimli kentsel evrim süreçlerinde koruma ve kentsel gelişim çelişkisini nicel analizlerle temellendiren literatür boşluğunu doldurmaktadır.

Önceki çalışmalarla ilişkisi: Araştırma, tarihsel kentlerin mekansal gelişimini inceleyen önceki çalışmaların kuramsal çerçevesini genişletmekte ve bu alandaki metodolojileri bir adım öteye taşımaktadır. Klasik tarihsel coğrafya çalışmalarının nitel anlatılarına karşın, ArcGIS tabanlı Çekirdek Yoğunluğu Analizi (Kernel Density) ve Standart Sapma Elipsi (SDE) gibi ileri düzey uzamsal istatistiksel yöntemleri tarihsel verilere entegre etmektedir. Ayrıca, kentsel büyüme oranları ile sit alanlarının konumsal mesafesi arasındaki korelasyonu Pearson katsayılarıyla kanıtlayarak, önceki nitel kentsel tarih çalışmalarında sıkça ihmal edilen ampirik doğrulama ihtiyacını karşılamakta ve literatürdeki nedensellik ilişkilerini güçlendirmektedir.

Literatür taramasına katkısı: Bu çalışma, tarihsel mirasın kentsel tasarım süreçleriyle entegrasyonunu amaçlayan geniş kapsamlı literatür taramalarına son derece kritik ampirik veriler ve teorik perspektifler kazandırmaktadır. Çin'in en eski başkentlerinden Xi'an örneği üzerinden geliştirilen mekansal analiz modeli, benzer tarihsel derinliğe sahip dünya kentlerinin (Roma, Atina, İstanbul vb.) gelişim süreçlerini inceleyen derlemeler için evrensel bir analiz çerçevesi sunmaktadır. Araştırma, kentsel koruma alanlarının pasif muhafaza anlayışından sıyrılarak rekreasyon, yeşil alan ve açık hava müzesi gibi işlevlerle aktif olarak metropol yaşantısına entegre edilmesini öngören 'Ulusal Arkeolojik Sit Parkı' modelinin gerekliliğini teorik olarak desteklemekte ve bu alandaki politika tartışmalarına zemin hazırlamaktadır.

# Tez ve makale araştırmalarında kullanım

- **Tarihsel yerleşim yerlerinin içsel mekansal organizasyonu ve konut dışı fonksiyonel bölgelerin ayrışması, insan yerleşimlerinin ilk dönemlerinden itibaren savunma ve üretim amaçlı hendek yapılarıyla şekillenmiştir.** — Bu tez çalışmasında, ilk yerleşimlerdeki mekansal bölümleme eğilimini desteklemek üzere, neolitik döneme ait Banpo yerleşimindeki konut, mezarlık ve çömlekçilik alanlarının hendeklerle ayrılan mekansal yapısı örnek olarak sunulacaktır.
- **Coğrafi bilgi sistemleri ile mekansal veri analizi yaparken, sosyo-kültürel veya fiziki unsurların kentsel doku üzerindeki mekansal dağılım eğilimlerini ve korelasyonlarını belirlemek için Pearson korelasyon katsayısı güvenilir bir parametre sunmaktadır.** — Tezin yöntem bölümünde, kentsel alan genişliği ile tarihi miras alanlarının konumsal özellikleri arasındaki doğrusal ilişkilerin analiz edilmesinde Pearson analizinin kullanım gerekçesini metodolojik olarak temellendirmek amacıyla bu çalışmaya atıfta bulunulacaktır.
- **Hızlı kentsel büyüme süreçlerinde, nazım imar planları ile sit alanlarının özel koruma planları arasında yaşanan yetki ve vizyon çatışmaları, tarihi mirasın sürdürülebilir korunmasını engelleyen en önemli mekansal uyuşmazlıklardan biridir.** — Tezin tartışma bölümünde, kentsel gelişim ve miras koruma çelişkisi irdelenirken, imar planları ile arkeolojik koruma sınırlarının çakışmasından kaynaklanan planlama çatışmalarını destekleyen güncel bir örnek olay olarak kullanılacaktır.

# Türetilebilir araştırma soruları

- **İstanbul'un sur dışı tarihi nekropol ve mezarlık alanlarının kentsel imar sınırlarıyla çakışması, son otuz yılda mekansal bütünlüklerini nasıl etkilemiştir?**
  - Desen: İstanbul'daki 5 ana tarihi mezarlık bölgesinin 1990-2020 yılları arasındaki Landsat uydu görüntüleri ve CBS verileri kullanılarak, kentsel yapılaşma alanlarıyla çakışma oranları Çekirdek Yoğunluğu ve Standart Sapma Elipsi analizleriyle modellenecektir.
  - Gerekçe: Makaledeki modern dönemde kentsel sınırların tarihi mezarlarla çakışarak bazı mezarların kentsel alanın içinde kalması ve mesafe değerinin negatife düşmesi bulgusundan hareketle kentsel büyümenin tarihi dokular üzerindeki mekansal baskısını analiz etme ihtiyacından türetilmiştir.
- **Anadolu'daki neolitik yerleşimlerde konut alanları ile mezarlık ve üretim alanlarının CBS tabanlı mekansal bölümleme örüntüleri, yerleşim büyüklüğü ve topoğrafya ile nasıl ilişkilidir?**
  - Desen: Çatalhöyük ve Aşıklı Höyük gibi 3 adet neolitik yerleşim alanının kazı planları sayısallaştırılarak, fonksiyonel bölgelerin (konut, mezar, atölye) mekansal kümelenme derecesi ArcGIS üzerinde mesafe analizleri ve mekansal otokorelasyon yöntemleriyle incelenecektir.
  - Gerekçe: Makalenin Banpo neolitik yerleşim alanında konut, mezarlık ve üretim alanlarının hendeklerle keskin bir şekilde fonksiyonel olarak bölümlendiğini gösteren bulgularından yola çıkılarak, yerleşim içi mekansal hiyerarşiyi kuramsallaştırma amacına dayanmaktadır.
- **Büyük arkeolojik sit alanlarının park modeline dönüştürülmesi, kentsel halkın yeşil alan kullanımı ve koruma farkındalığı üzerinde nasıl bir etki yaratmaktadır?**
  - Desen: Mevcut iki arkeolojik sit parkında rekreasyonel kullanım yoğunluğu drone hava fotoğraflarıyla saptanacak; park kullanıcılarından anket yoluyla veri toplanacaktır. Örneklem büyüklüğü güç analiziyle belirlenecek olup, veriler yapısal eşitlik modellemesiyle analiz edilecektir.
  - Gerekçe: Yazarların modern dönem kentsel gelişimi ile tarihi sit alanlarının korunması arasındaki çelişkiyi çözmek üzere sundukları 'Ulusal Arkeolojik Sit Parkı' koruma modeli önerisinden ve bu parkların tekdüze işlevlendirilmesi sınırlılığından türetilmiştir.

# Kaynak izleri

Her iddia, özgün yayının belirtilen sayfasındaki birebir alıntıya bağlıdır.

| Kanıt | Bölüm | PDF sayfası | Basılı sayfa | Alıntı |
|---|---|---|---|---|
| ev-o-1 | Abstract | 1 | — | This article utilizes spacetime as the base scale, GIS spatio-temporal analysis, field research (including aerial photographs of unmanned aerial vehicle (UAV) in the 8 years, 2015– |
| ev-o-2 | 1.3. Problem statement and ojective | 2 | — | This article aims to explore the evolution of the temporal and spatial relationship between the urban area of ancient Xi’an City and the shrines dominated by emperors of various dy |
| ev-s-1 | 2.2. Research methodology | 1 | — | This article utilizes spacetime as the base scale, GIS spatio-temporal analysis, field research (including aerial photographs of unmanned aerial vehicle (UAV) |
| ev-s-2 | 3.1. Kernel density analysis of spatiotemporal relationship evolution | 10 | — | From Banpo to the Tang Dynasty, according to the nuclear density analysis chart, the density of the mausoleum cores is getting denser and denser |
| ev-s-3 | 3.2.3. Correlation analysis of the urban area, mausoleum area, and distance from Pearson | 13 | — | the correlation value between the area and the mausoleum was 0.970, and the significance of the level of 0.05 indicated a significant positive correlation |
| ev-s-4 | 3.2.3. Correlation analysis of the urban area, mausoleum area, and distance from Pearson | 13 | — | The distance between the City of Xi’an and the extensive ruins of the mausoleum, of which the mausoleums of King Xiang of Qinzhuang and Qin II, are negative |
| ev-s-5 | 5. Conclusion | 15 | — | because of the large space of the mausoleum, the contradiction between the protection and utilization of mausoleum sites and the development of urban space is revealed |
| ev-l-1 | 2.3.1. Banpo site (about 5000 B.C.–4500 B.C.) | 4 | — | The Banpo site has a history of more than 6,000 years. Shaanxi Province, located on the east bank of the Xun River in Xi’an City, covers an area of about 50 square kilometers |
| ev-l-2 | 2.2. Research methodology | 4 | — | Pearson’s correlation coefficient is widely used in natural and social sciences studies to indicate the correlation between two variable questions |
| ev-l-3 | 2.4.4. Mausoleum changes: An overview of the conservation and development of the great ruins of Xi’an | 9 | — | Conflicts during urban development between the protection and utilization of significant sites and the spatial development and construction of cities include |
| ev-l-4 | 3.1. Kernel density analysis of spatiotemporal relationship evolution | 10 | — | Entering the modern era, Xi’an urban development broke through the City wall. From 1985 to 1995, 2005 to 2015, and 2020 to 2022 |

# İlgili kavramlar

- [Derviş Mehmed Efendi ve 1755 Tarihli Rusya Sefâretnâmesi'nin Diplomatik ve Tarihsel Analizi](/okf/beseri-bilimler/dil-kultur-ve-tarih/dervis-mehmed-efendi-ve-1755-tarihli-rusya-sefretnmesinin-diplomatik-ve-tarihsel-analizi.md)
- [Endülüs Emevî Devleti'nde Askerî Teşkilatın Oluşumunda Farklı Etnik Grupların Etkisi](/okf/beseri-bilimler/dil-kultur-ve-tarih/endulus-emev-devletinde-asker-teskilatin-olusumunda-farkli-etnik-gruplarin-etkisi.md)
- [Osmanlı İmparatorluğu'nda Tıbb-ı Cedid'i Kim 'Yasakladı'?](/okf/beseri-bilimler/dil-kultur-ve-tarih/osmanli-imparatorlugunda-tibb-i-cedidi-kim-yasakladi.md)
- [Akkoyunlu Devleti'nin Askeri Teşkilatı: İnsan Kaynağı ve Savaş Düzeni Açısından Bir Değerlendirme](/okf/beseri-bilimler/dil-kultur-ve-tarih/akkoyunlu-devletinin-askeri-teskilati-insan-kaynagi-ve-savas-duzeni-acisindan-bir-degerlendirme.md)
- [İstanbul Gürcü Katolik Manastırı'nın Gürcistan-Avrupa İlişkilerindeki Tarihsel ve Kültürel Rolü](/okf/beseri-bilimler/dil-kultur-ve-tarih/istanbul-gurcu-katolik-manastirinin-gurcistan-avrupa-iliskilerindeki-tarihsel-ve-kulturel-rolu.md)
- [Zaman İçinde Melodiler: Doğu Karadeniz Popüler Müziğinde Bağlantıları ve Bağlamı Keşfetmek](/okf/beseri-bilimler/dil-kultur-ve-tarih/zaman-icinde-melodiler-dogu-karadeniz-populer-muziginde-baglantilari-ve-baglami-kesfetmek.md)
- [Türk Roman Müziği ve Farklı Yörelerden Örnekler](/okf/beseri-bilimler/dil-kultur-ve-tarih/turk-roman-muzigi-ve-farkli-yorelerden-ornekler.md)
- [İzmir'deki Evanjelist Protestan Kiliselerinin Kurumsal Yapısı, Faaliyetleri ve Toplumsal İlişkileri Üzerine Nitel Bir Araştırma](/okf/beseri-bilimler/dil-kultur-ve-tarih/izmirdeki-evanjelist-protestan-kiliselerinin-kurumsal-yapisi-faaliyetleri-ve-toplumsal-iliskileri-uzerine-nitel-bir-arastirma.md)

# Şeffaflık

- Analiz tarihi: 2026-10-03T12:53:26.150Z
- Kanıt sayısı: 11
- Üretim sürümü: makale-analizi-v3.0.0
- Kanonik sayfa: https://makaleanalizi.com/beseri-bilimler/dil-kultur-ve-tarih/zaman-evrimi-perspektifinden-xian-sehri-ve-imparatorluk-mezarlari-arasindaki-mekansal-iliskinin-arastirilmasi