---
type: "Akademik Makale Analizi"
title: "Arkeoloji, Fizik ve Kimya: Akdenizli Sünger Avcılarının Çağlar Boyunca Uyguladığı Bir Teknik Üzerine Düşünceler"
description: "Sünger avcılığı, Akdeniz havzasında prehistorik dönemlerden itibaren icra edilen ve tarihsel süreçte deniz ticaretinden tıbba kadar pek çok alana ham madde sağlayan zorlu bir meslektir. Antik metinlerde denizcilerin dalış esnasında ağızlarında zeytinyağı taşıyıp bunu dipte püskürttükleri bilgisi yer"
resource: "https://makaleanalizi.com/doga-bilimleri/fizik-kimya-ve-yasam-bilimleri/arkeoloji-fizik-ve-kimya-akdenizli-sunger-avcilarinin-caglar-boyunca-uyguladigi-bir-teknik-uzerine-dusunceler"
doi: "https://doi.org/10.30897/ijegeo.788546"
authors: ["Emre ERDAN", "Fatih ERSAN", "Kubilay GÜÇLÜ"]
citation: "ERDAN, E., ERSAN, F., GÜÇLÜ, K. (2021). Archaeology, Physics and Chemistry: Thoughts About a Technique Applied by Mediterranean Sponge Divers Throughout the Ages. . https://doi.org/https://doi.org/10.30897/ijegeo.788546"
publicationType: "theoretical-conceptual"
discipline: "Doğa Bilimleri"
subDiscipline: "Fizik, Kimya ve Yaşam Bilimleri"
evidenceCount: 11
tags: ["Antik Dalış", "Deniz Süngerleri", "Sünger Avcıları", "Akdeniz", "Snell Yasası"]
timestamp: "2026-09-13T06:02:14.754Z"
---

# Arkeoloji, Fizik ve Kimya: Akdenizli Sünger Avcılarının Çağlar Boyunca Uyguladığı Bir Teknik Üzerine Düşünceler

Özgün başlık: Archaeology, Physics and Chemistry: Thoughts About a Technique Applied by Mediterranean Sponge Divers Throughout the Ages
DOI: https://doi.org/https://doi.org/10.30897/ijegeo.788546
Künye (APA 7): ERDAN, E., ERSAN, F., GÜÇLÜ, K. (2021). Archaeology, Physics and Chemistry: Thoughts About a Technique Applied by Mediterranean Sponge Divers Throughout the Ages. . https://doi.org/https://doi.org/10.30897/ijegeo.788546

Bilim alanı: [Doğa Bilimleri](/okf/doga-bilimleri/index.md) › Fizik, Kimya ve Yaşam Bilimleri

# Alan bağlamı

Sünger avcılığı, Akdeniz havzasında prehistorik dönemlerden itibaren icra edilen ve tarihsel süreçte deniz ticaretinden tıbba kadar pek çok alana ham madde sağlayan zorlu bir meslektir. Antik metinlerde denizcilerin dalış esnasında ağızlarında zeytinyağı taşıyıp bunu dipte püskürttükleri bilgisi yer almaktadır. Arkeoloji dünyasında edebi birer anlatı olarak kalan bu geleneksel tekniğin arkasındaki fiziksel ve kimyasal mekanizmaların disiplinler arası bir yaklaşımla çözümlenmesi, antik dönemdeki ampirik doğa bilgisinin ve denizcilik teknolojilerinin rasyonel düzeyini ortaya koymak açısından kritik bir önem taşımaktadır.

# Akademik özet

Akdeniz dünyasında süngercilik, antik dönemden modern döneme kadar uzanan, sosyo-ekonomik ve kültürel açıdan derin izler bırakmış hayati bir denizcilik faaliyetidir. Tarihsel süreçte sünger avcılarının deniz altında görüşü artırmak ve su üstündeki dalgaları yatıştırmak amacıyla ağızlarında zeytinyağı taşıyıp suya daldıklarında bunu püskürttükleri bilinmektedir. Ancak, klasik yazarların ve seyyahların eserlerinde sıkça değinilen bu ampirik yöntemin arkasındaki bilimsel mekanizmalar, arkeoloji ve fen bilimlerinin kesişim kümesinde nadiren ele alınmıştır. Bu durum, antik denizcilerin pratik gözlemlerle elde ettikleri fiziksel ve kimyasal bilgilerin modern bilimsel terminolojiyle anlamlandırılmasını zorlaştırmakta ve tarihsel denizcilik teknolojilerinin eksik değerlendirilmesine yol açmaktadır.

Bu çalışmanın temel amacı, Akdenizli sünger avcıları tarafından binlerce yıldır uygulanan ağızdan zeytinyağı püskürtme tekniğini, fizik ve kimya disiplinlerinin temel yasaları çerçevesinde incelemek ve tarihsel metinlerdeki farklı anlatıları rasyonel bir zemine oturtmaktır. Araştırmada yöntem olarak nitel-kuramsal ve disiplinler arası bir yaklaşım benimsenmiştir. Antik dönem yazarlarından Oppian'ın Halieutica adlı eseri ile 17. yüzyıl Osmanlı seyyahı Evliya Çelebi'nin Seyahatname'sinde yer alan süngercilik tasvirleri birincil kaynaklar olarak seçilmiştir. Bu edebi ve tarihsel veriler; kimyasal bağ teorileri (polar-apolar moleküler etkileşimler), dalga mekaniği, yüzey gerilimi ve optikteki kırılma kuralları (Snell Yasası) ile karşılaştırmalı olarak çözümlenmiştir.

Yapılan analizler sonuçunda, sünger avcılarının uyguladığı bu yöntemin son derece geçerli fiziksel ve kimyasal temellere dayandığı ortaya konulmuştur. Polar su molekülleri ile apolar zeytinyağı moleküllerinin birbirine karışmaması ve zeytinyağının su yüzeyinde monomoleküler düzeyde hızla yayılması, su ile hava arasındaki doğrudan teması kesmektedir. Bu ince yağ tabakası, rüzgarın su yüzeyinde yarattığı mikro dalgalanmaları sönümleyerek pürüzsüz bir alan oluşturmaktadır. Optik yasalarına göre, pürüzsüzleşen bu yüzeyden geçen ışık ışınları saçılmaya uğramadan paralel açılarla kırılmakta ve deniz tabanına ulaştığında normalden çok daha parlak ve net bir görüş alanı yaratmaktadır. Böylece, avcıların dipten püskürttüğü yağ su yüzeyine ulaştığında yukarıdan bakanlar için adeta bir deniz dürbünü vazifesi görmektedir.

Araştırma, beşeri bilimler ile fen bilimlerini bir araya getirerek Akdeniz denizcilik arkeolojisine yenilikçi bir metodolojik katkı sunmaktadır. Elde edilen bulgular, antik çağ insanlarının matematiksel formülasyonlar henüz geliştirilmeden çok önce, Snell Yasası'nın ve dalga kırılmasının pratik sonuçlarını keşfettiklerini ve gündelik mesleki pratiklerine başarıyla entegre ettiklerini göstermektedir. Bu yönüyle çalışma, literatürde sadece edebi birer tasvir olarak kalan eski denizcilik ritüellerinin aslında ampirik gözleme dayalı rasyonel teknolojiler olduğunu kanıtlamaktadır. Gelecek denizcilik tarihi ve arkeolojisi araştırmaları için bu bütüncül yaklaşım, batık buluntularının ve antik liman yapılarının analizinde disiplinler arası modellerin kurulmasına öncülük edecek bir nitelik taşımaktadır.

# Araştırmanın amacı

Bu çalışmanın temel amacı, antik çağlardan Osmanlı dönemine kadar Akdenizli sünger avcıları tarafından kesintisiz şekilde uygulanan ağızdan zeytinyağı püskürtme tekniğini, dalga mekaniği, optik kırılma prensipleri ve moleküler düzeydeki kimyasal yasalar çerçevesinde inceleyerek tarihsel kaynaklardaki farklı anlatıları bilimsel bir zeminde açıklamaktır.

# Yöntem ve tasarım

Bu çalışmada, antik çağ dalış yöntemlerini incelemek amacıyla tarihsel ve arkeolojik literatür analizi, fizik ve kimya prensipleriyle birleştirilerek disiplinlerarası kavramsal bir yaklaşım benimsenmiştir.

# Bulgular ve önermeler

1. Antik kaynaklar ve arkeolojik veriler, deniz süngerinin tıp, temizlik, askeri teçhizat ve madencilik gibi birçok alanda kullanımının M.Ö. 4500'lü yıllara kadar dayandığını göstermektedir.
2. Antik yazar Oppian'ın anlatımlarına göre sünger avcıları denize dalmadan önce tanrılara dua etmek, bellerine ip bağlamak, ellerine kurşun ağırlık almak ve ağızlarına zeytinyağı doldurmak gibi ritüelleri uygularlardı.
3. Evliya Çelebi'nin Seyahatname adlı eserinde yer alan kayıtlara göre Symi Adası'ndaki sünger avcıları, ağızlarındaki zeytinyağını derin denizlerde serbest bıraktıklarında bu yağın deniz yüzeyine yayılarak gökyüzündeki yıldızlar gibi parıldadığını belirtmişlerdir.
4. Kimyasal açıdan zeytinyağı moleküllerinin apolar yapısı ile suyun polar yapısı arasındaki elektrostatik fark, yağın suyla karışmayarak yüzeyde tek molekül kalınlığında ince bir tabaka halinde hızla yayılmasını sağlar.
5. Fiziksel açıdan su yüzeyindeki zeytinyağı tabakası rüzgar ile su arasındaki etkileşimi keserek dalgaları sönümler, böylece Snell Yasası uyarınca ışığın paralel açılarla kırılarak deniz dibine ulaşmasını ve dip görünüşünün netleşmesini sağlar.

# Yazarın tartışması

Tarihsel metinlerde yer alan tasvirler, Akdenizli sünger avcılarının ağızlarından püskürttükleri zeytinyağının deniz tabanında anlık bir aydınlanma yarattığını öne sürmektedir. Bu bulgu, antik dönemden modern döneme kadar kesintisiz şekilde uygulanan bu ilginç dalış pratiğinin yalnızca batıl bir inançtan ibaret olmadığını, arkasında rasyonel bir amacın yattığını net bir şekilde ortaya koymaktadır.

Yazarlar bu sıra dışı fenomeni, zeytinyağının su yüzeyine ulaştığında oluşturduğu moleküler katman üzerinden açıklamaktadır. Ağızdan püskürtülen yağ damlacıkları, suyun polaritesi ile yağın apolar yapısı arasındaki elektriksel çekim farkı sayesinde su yüzeyine hızla yükselerek tek molekül kalınlığında süper ince ve pürüzsüz bir örtü meydana getirmektedir.

Bu fiziksel mekanizma, rüzgârın su yüzeyinde dalgacıklar oluşturmasını engellemekte ve mevcut dalgaların genliğini sönümlemektedir. Yüzeyin pürüzsüzleşmesiyle birlikte, Snell Yasası uyarınca havadan gelen ışık ışınları farklı açılarda dağılmak yerine birbirine paralel açılarla kırılarak doğrudan deniz tabanına ulaşmakta ve buradaki dalgıcın görüş kalitesini dramatik biçimde artırmaktadır.

Elde edilen bu disiplinlerarası sonuçlar, tarihsel kaynaklardaki Oppian ve Evliya Çelebi gibi yazarların farklı gibi görünen anlatılarının aslında aynı optik ve hidrodinamik gerçeğin farklı aşamalarını tasvir ettiğini doğrulamaktadır. Böylece, denizcilik tarihi araştırmalarında antik pratiklerin modern doğa bilimleri ışığında yeniden yorumlanmasının önemi açıkça görülmektedir.

# Yazarın sonucu

Tarihsel süreç boyunca Akdenizli denizcilerin ve sünger avcılarının, zeytinyağının su yüzeyine çok kısa bir sürede yayılarak gelen dalgaların genliğini sönümlediğini ve deniz aynası gibi yardımcı araçlarla deniz dibinin daha net görülmesini sağladığını deneysel gözlemleriyle keşfettikleri ve bu yöntemi pratik bir teknoloji olarak başarıyla uyguladıkları sonuçuna varılmıştır.

# Literatürdeki işlevi

Bu çalışma, arkeoloji ve doğa bilimlerini bir araya getirerek, antik ve Osmanlı dönemine ait edebi ve tarihsel kaynaklarda tasvir edilen ampirik dalış tekniklerinin bilimsel geçerliliğini test etmektedir. Sosyal bilimler ile fen bilimleri arasında metodolojik bir köprü kurarak, yalnızca tarihsel metinlerin deşifre edilmesini sağlamaz; aynı zamanda insanlığın matematiksel formüller henüz keşfedilmeden çok önce, doğadaki fiziksel ve kimyasal kuralları pratik yaşamda başarıyla uyguladığını kanıtlar.

Önceki çalışmalarla ilişkisi: Çalışma, yazarın kendi önceki monografisi ile diğer tarihsel süngercilik araştırmalarının üzerine inşa edilmiştir. Ancak, önceki literatürün büyük ölçüde arşiv belgeleri ve edebi anlatılarla sınırlı kaldığı noktada, bu araştırma zeytinyağının su yüzeyindeki moleküler yayılım hızına ve optik kırılma katsayılarına odaklanarak kuramsal bir derinlik kazandırmaktadır. Benjamin Franklin'in dalga sönümleme deneyleri ile Snell Yasası'nı entegre ederek, tarihsel olarak rapor edilen deniz dibinin parlaması olayını fiziksel rasyonellikle temellendirir.

Literatür taramasına katkısı: Akdeniz havzasındaki denizcilik ve su altı arkeolojisi literatürüne çok yönlü bir katkı sunmaktadır. Klasik filoloji, seyahat edebiyatı ve deniz biyolojisi verilerini sentezleyerek, antik çağlardaki gündelik yaşam pratiklerinin ampirik arka planını aydınlatmaktadır. Literatür taraması yapan bir araştırmacı için bu çalışma, ampirik doğa bilgisinin tarihsel gelişimini ve Akdeniz'deki sosyo-ekonomik ağların yalnızca ticari değil, aynı zamanda teknolojik aktarımlarla nasıl şekillendiğini gösteren özgün bir metodolojik model sunmaktadır.

# Tez ve makale araştırmalarında kullanım

- **Antik Akdeniz dünyasında deniz süngeri avcılığının tarihsel kökenleri ve sosyo-ekonomik önemi** — Makalenin antik Mısır ve Ege dünyasındaki arkeolojik bulgularına ve süngerlerin farklı sektörlerdeki (tıp, madencilik, askeriye) kullanım alanlarına atıfta bulunarak tarihsel arka planı güçlendirmek için kullanılır.
- **Antik dönem denizcilerinin doğa olaylarını ampirik gözlemlerle açıklama becerisi** — Snell Yasası ve dalga sönümleme teorisi gibi modern fizik kurallarının, matematiksel formüllerden çağlar önce Akdenizli denizciler tarafından pratik olarak nasıl keşfedildiğini ve uygulandığını göstermek için teorik çerçeveye dahil edilir.
- **Osmanlı dönemi seyahatnamelerindeki denizcilik gözlemlerinin rasyonel temelleri** — Evliya Çelebi'nin Seyahatname'de aktardığı ve ilk bakışta fantastik görünen deniz dibinde yıldızlar gibi parlama tasvirlerinin, zeytinyağının yüzeyde oluşturduğu optik kırılma etkisiyle doğrudan ilişkili rasyonel birer gözlem olduğunu tartışmak için referans gösterilir.

# Türetilebilir araştırma soruları

- **Akdeniz'deki Roma ve Bizans dönemi ticari batıklarında bulunan zeytinyağı amforalarının ne kadarı denizcilerin dalış ve teknik ihtiyaçları için taşınmış olabilir?**
  - Desen: Seçilen batıklardan alınan amfora kalıntılarının organik kimyasal analizleri (gaz kromatografisi-kütle spektrometrisi) yapılacak, batıkların rotaları ve mürettebat büyüklüğüne göre zeytinyağı tüketim modellemeleri simüle edilecektir. Örneklem doygunluğu veri analizinin güvenilirliğiyle sağlanacaktır.
  - Gerekçe: Yazarların zeytinyağının sadece ticari bir emtia olmayıp dalgıçlar ve gemiciler tarafından su altı görüşü ve basınç dengeleme gibi teknik amaçlarla da kullanılmış olabileceği yönündeki kuramsal tartışmasından türetilmiştir.
- **Ağızdan püskürtülen zeytinyağının su yüzeyinde sönümlediği dalga genliği ve bunun Snell Yasası'na bağlı olarak deniz dibindeki lüks (illumination) değerine etkisi deneysel olarak nasıl ölçülür?**
  - Desen: Kontrollü bir dalga havuzunda, farklı rüzgar hızlarında (0-10 m/s) ve farklı miktarlarda sızma zeytinyağı kullanılarak yüzey dalga sönümleme oranları yüksek hızlı kameralarla kaydedilecek; su altı ışık sensörleri (luxmetre) yardımıyla dipteki aydınlanma değişimi ölçülecektir.
  - Gerekçe: Makalenin temelini oluşturan, zeytinyağının rüzgar-su etkileşimini keserek dalga genliğini azaltması ve Snell Yasası uyarınca ışığın paralel kırılmasını sağlayarak dibi aydınlatması iddiasını deneysel olarak doğrulamayı hedefler.
- **Ege Adalarındaki Osmanlı dönemi sünger avcılarının kullandığı geleneksel dalış teknikleri ve ticari ağlar arşiv vesikalarında nasıl yer almaktadır?**
  - Desen: Osmanlı arşivlerindeki şer'iyye sicilleri, mühimme defterleri ve gümrük kayıtları taranarak nitel tarihsel analiz yöntemiyle incelenecek; elde edilen veriler seyahatnamelerdeki tasvirlerle karşılaştırmalı olarak çözümlenecektir.
  - Gerekçe: Yazarların Evliya Çelebi'nin Seyahatname'sinde Symi Adası sünger avcılarına dair verdiği bilgileri ve Osmanlı dönemindeki süngercilik filosunun büyüklüğünü (1400'den fazla tekne) vurgulayan tarihsel verilerinden yola çıkılarak kurgulanmıştır.

# Kaynak izleri

Her iddia, özgün yayının belirtilen sayfasındaki birebir alıntıya bağlıdır.

| Kanıt | Bölüm | PDF sayfası | Basılı sayfa | Alıntı |
|---|---|---|---|---|
| ev-o-2 | Abstract | 2 | — | In this study, by considering physical and chemical laws, we analysis these two different examination for the oil-expuition. |
| ev-s-1 | Abstract | 2 | — | Our earliest data indicate that the sponge, which is well known by many ancient texts used in ancient times, especially in cleaning, medicine, carpentry, mining, chemical industry, |
| ev-s-2 | Information about the Spraying and Pouring Olive Oil Techniques | 3 | — | According to Oppian, sponge-divers perform some major rituals before plunging into the sea, the first of which is to appeal to the gods in order to protect them from sea monsters. |
| ev-s-3 | Information about the Spraying and Pouring Olive Oil Techniques | 5 | — | When they take olive oil in their mouths and dive into 70 fat depths and leave the olive oil in their mouths, olive oil spreads to the sea until it blinks, |
| ev-s-4 | Evaluation under the Physics Rules | 6 | — | The oil molecule has two different ends, one of which is attracted and negatively charged by positively charged hydrogen atoms in the water molecule. |
| ev-s-5 | Conclusion | 7 | — | At the end, by considering the physical and chemical laws, we evaluated that the sailors and sponge-divers has been found by their observations that olive oil can spread on the sea |
| ev-s-6 | Evaluation under the Physics Rules | 6 | — | Some experiments on the subject show that only one spoon of olive oil spread over an area of approximately 100 m2 on the water surface within two minutes (Franklin 1774). |
| ev-s-7 | Conclusion | 7 | — | It is explained in detail in the scope of ancient surgical operations transmitted by Hippocrates, that the sponge was immersed in olive oil and applied to the wounds (Voultsiadou 2 |
| ev-l-1 | Introduction | 3 | — | According to the records between 1858 -1866, it is kn own that more than 1400 sponge- diver’s boats were used in the Anatolia, Greece, African and Syrian shores, especially Rhodes, |
| ev-l-2 | Information about the Spraying and Pouring Olive Oil Techniques | 5 | — | When they take olive oil in their mouths and dive into 70 fat depths and leave the olive oil in their mouths, olive oil spreads to the sea until it blinks |
| ev-l-3 | Evaluation under the Physics Rules | 6 | — | The interaction of water and oil molecules with each other has been used for different purposes since ancient times. |

# İlgili kavramlar

- [Karanlık Enerji Spektroskopik Enstrümanı (DESI) Donanım Sistemlerinin Genel Tanıtımı ve Performans Analizi](/okf/doga-bilimleri/fizik-kimya-ve-yasam-bilimleri/karanlik-enerji-spektroskopik-enstrumani-desi-donanim-sistemlerinin-genel-tanitimi-ve-performans-analizi.md)
- [Makine Öğrenimi ve Seyir Verileri Kullanılarak Bir Yölçu Feribotunun Yakıt Tüketiminin Tahmini: Karşılaştırmalı Bir Çalışma](/okf/doga-bilimleri/fizik-kimya-ve-yasam-bilimleri/makine-ogrenimi-ve-seyir-verileri-kullanilarak-bir-yolcu-feribotunun-yakit-tuketiminin-tahmini-karsilastirmali-bir-calisma.md)
- [Kara Delik Dönüşü Üzerindeki Gözlemsel Kısıtlamalar: Teknikler, Bulgular ve Astrofiziksel Çıkarımlar](/okf/doga-bilimleri/fizik-kimya-ve-yasam-bilimleri/kara-delik-donusu-uzerindeki-gozlemsel-kisitlamalar-teknikler-bulgular-ve-astrofiziksel-cikarimlar.md)
- [Türkiye’nin Dış Petrol ve Doğal Gaz Stratejisinin Temel Belirleyici Faktörleri](/okf/doga-bilimleri/fizik-kimya-ve-yasam-bilimleri/turkiyenin-dis-petrol-ve-dogal-gaz-stratejisinin-temel-belirleyici-faktorleri.md)
- [Aşırı Değer Bilgisi ve Dinamik Sıçramalar ile Ham Petrol Vadeli İşlem Oynaklığının Tahmini](/okf/doga-bilimleri/fizik-kimya-ve-yasam-bilimleri/asiri-deger-bilgisi-ve-dinamik-sicramalar-ile-ham-petrol-vadeli-islem-oynakliginin-tahmini.md)
- [Anadolu Selçuklu Dönemi Mimarisinde Su Odaklı Tasarım Stratejileri ve Yükselen Nem Azaltımı: Konya İnce Minareli Medrese İncelemesi](/okf/doga-bilimleri/fizik-kimya-ve-yasam-bilimleri/anadolu-selcuklu-donemi-mimarisinde-su-odakli-tasarim-stratejileri-ve-yukselen-nem-azaltimi-konya-ince-minareli-medrese-incelemesi.md)
- [Stres Kaynaklı Sağlık Etkilerini Azaltarak Afet Dayanıklılığını Artırma Yaklaşımları](/okf/doga-bilimleri/fizik-kimya-ve-yasam-bilimleri/stres-kaynakli-saglik-etkilerini-azaltarak-afet-dayanikliligini-artirma-yaklasimlari.md)
- [Etiyopya'nin Bahir Dar Kentinde Konut Edinimi İçin Kayit Disi Arazi Brisimi ve İlişkili Gecekondu Yerlesimlerinin Gelişimi](/okf/doga-bilimleri/fizik-kimya-ve-yasam-bilimleri/etiyopyanin-bahir-dar-kentinde-konut-edinimi-icin-kayit-disi-arazi-brisimi-ve-iliskili-gecekondu-yerlesimlerinin-gelisimi.md)

# Şeffaflık

- Analiz tarihi: 2026-09-13T06:02:14.754Z
- Kanıt sayısı: 11
- Üretim sürümü: makale-analizi-v3.0.0
- Kanonik sayfa: https://makaleanalizi.com/doga-bilimleri/fizik-kimya-ve-yasam-bilimleri/arkeoloji-fizik-ve-kimya-akdenizli-sunger-avcilarinin-caglar-boyunca-uyguladigi-bir-teknik-uzerine-dusunceler