---
type: "Akademik Makale Analizi"
title: "Kentsel ve Kırsal Yapılaşma Alanlarının Değişimi ile Tarım Arazisi İşgalinin Sürükleyici Faktörleri: Henan Eyaleti Örneği"
description: "Küresel kentleşme sürecinde kentsel ve kırsal inşaat arazilerinin kontrolsüz genişlemesi ve yaygın kullanımı, geniş tarım alanlarının işgal edilmesine yol açarak ulusal gıda güvenliğini ciddi şekilde tehdit etmektedir. Çin'in hızlı ekonomik büyümesi ve nüfus hareketliliği sürecinde, kırsal nüfusun ş"
resource: "https://makaleanalizi.com/doga-bilimleri/fizik-kimya-ve-yasam-bilimleri/kentsel-ve-kirsal-yapilasma-alanlarinin-degisimi-ile-tarim-arazisi-isgalinin-surukleyici-faktorleri-henan-eyaleti-ornegi"
doi: "10.1371/journal.pone.0286248"
authors: ["Suxia Zhao", "Mengmeng Yin"]
citation: "Zhao, S., Yin, M. (2023). Change of urban and rural construction land and driving factors of arable land occupation. PLoS ONE, 18(5), e0286248-e0286248. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0286248"
publicationType: "quantitative-empirical"
discipline: "Doğa Bilimleri"
subDiscipline: "Fizik, Kimya ve Yaşam Bilimleri"
evidenceCount: 12
tags: ["kentsel ve kırsal inşaat arazisi", "tarım arazisi işgali", "coğrafi tespit modeli", "genişleme yoğunluğu", "Henan eyaleti"]
timestamp: "2026-08-02T09:21:47.997Z"
---

# Kentsel ve Kırsal Yapılaşma Alanlarının Değişimi ile Tarım Arazisi İşgalinin Sürükleyici Faktörleri: Henan Eyaleti Örneği

Özgün başlık: Change of urban and rural construction land and driving factors of arable land occupation
DOI: https://doi.org/10.1371/journal.pone.0286248
Künye (APA 7): Zhao, S., Yin, M. (2023). Change of urban and rural construction land and driving factors of arable land occupation. PLoS ONE, 18(5), e0286248-e0286248. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0286248

Bilim alanı: [Doğa Bilimleri](/okf/doga-bilimleri/index.md) › Fizik, Kimya ve Yaşam Bilimleri

# Alan bağlamı

Küresel kentleşme sürecinde kentsel ve kırsal inşaat arazilerinin kontrolsüz genişlemesi ve yaygın kullanımı, geniş tarım alanlarının işgal edilmesine yol açarak ulusal gıda güvenliğini ciddi şekilde tehdit etmektedir. Çin'in hızlı ekonomik büyümesi ve nüfus hareketliliği sürecinde, kırsal nüfusun şehirlere göç etmesine rağmen kırsal yapılaşma alanlarının daralmak yerine genişlemeye devam etmesi, kentsel ve kırsal alanların eşzamanlı genişlemesi çelişkisini doğurmuştur. Arazi kaynaklarının bu ikili işgal mekanizması, kentsel gelişme ile tarım arazilerinin korunması arasındaki gerilimi tırmandırmaktadır.

# Akademik özet

Küresel ve bölgesel kentleşme süreçleri, sosyo-ekonomik faaliyetlerin yoğunlaştığı kentsel ve kırsal inşaat arazilerinin hızla genişlemesine yol açarak sürdürülebilir arazi kullanımı ve ulusal gıda güvenliği üzerinde ciddi baskılar oluşturmaktadır. Özellikle Çin gibi hızlı dönüşüm geçiren gelişmekte olan ülkelerde, kır-kent nüfus hareketliliği ile arazi kullanım dinamikleri arasındaki çelişkiler belirginleşmektedir. Teorik beklentilerin aksine, kırsal nüfusun şehirlere göç etmesine rağmen kırsal yapılaşma alanlarının daralmaması ve kentsel alanlarla eşzamanlı büyümesi, tarım arazilerinin çift yönlü işgal edilmesine neden olmaktadır. Henan eyaleti, yüksek tarımsal üretimi ve hızlı kentleşme potansiyeli ile bu mekanizmanın incelenmesi açısından kritik bir mekânsal bağlam sunmaktadır.

Araştırmanın temel amacı, Henan eyaletinde 2009–2018 yılları arasında kentsel ve kırsal inşaat arazilerinin mekânsal-zamansal genişleme kalıplarını ve bu genişlemenin tarım arazilerini işgal etme dinamiklerini çözümlemektir. İncelemede ikinci ulusal arazi taraması, yıllık arazi kullanım değişim verileri ve Henan eyalet istatistik yıllıklarından yararlanılmıştır. Yöntemsel olarak, arazi değişimlerini nicelleştirmek adına kentsel ve kırsal inşaat arazisi genişleme yoğunluğu indeksi ile genişleme yoğunluğu fark indeksi kullanılmış; arazi işgalini yönlendiren baskın sosyo-ekonomik etkenleri mekânsal boyutta teşhis etmek amacıyla coğrafi tespit (geo-detector) modeli uygulanmıştır.

Veri analizleri sonuçunda, 2009-2018 döneminde Henan eyaletinde kentsel ve kırsal inşaat arazilerinin toplamda 2306,2 km2 arttığı ve toplam 2038,5 km2 tarım arazisini işgal ettiği saptanmıştır. İşgal edilen tarım arazisinin %49,64'ü kentsel, %50,36'sı ise kırsal inşaat alan kaynaklı gerçekleşmiştir. Kırsal inşaat arazisi genişlemesi 531,8 km2 ile sınırlı kalmasına karşın 1026,5 km2 tarım arazisini işgal ederek kendi genişleme alanının 1,93 katı kadar tarım arazisi kaybına yol açmıştır. Coğrafi tespit modeli bulguları, tarım arazisi işgali üzerinde en yüksek açıklayıcı güce (q = 0,8495) kentleşme seviyesinin sahip olduğunu, bunu sabit sermaye yatırımı artış oranı ile ikincil ve üçüncül sektörlerin GSYİH içindeki payının izlediğini göstermektedir.

Çalışmanın tartışma ve sonuç kısmında vurgulandığı üzere, kentleşme sürecinde kırsal nüfus azalırken kırsal yapılaşmanın artması fenomene dayalı geleneksel kent ekonomisi varsayımlarının aksine eşzamanlı büyüme çelişkisini kanıtlamaktadır. Kırsal konut alanlarının terk edilmesi veya boş kalması, arazi tasarruf etkisinin ortaya çıkmasını engellemektedir. Bu tespitler, arazi kullanım planlamasında kentsel gelişme sınırlarının bilimsel olarak çizilmesi, kentsel yayılmanın önlenmesi ve gıda güvenliğinin korunması açısından literatüre önemli katkılar sunmaktadır. Araştırma, bölgesel arazi tahsis politikalarının yeniden düzenlenmesi ve sürdürülebilir tarım arazisi koruma stratejilerinin geliştirilmesi için somut ampirik temeller sağlamaktadır.

# Araştırmanın amacı

Bu çalışma, hızlı kentleşme ve bölgesel ekonomik kademelenme gösteren Henan eyaletinde kentsel ve kırsal inşaat arazilerinin zamansal-mekânsal genişleme kalıplarını ve tarım arazilerini işgal etme mekanizmalarını coğrafi tespit modeli ve genişleme yoğunluğu indeksleri ile ortaya koymayı amaçlamaktadır.

# Yöntem ve tasarım

Çalışmada, Henan eyaletindeki kentsel ve kırsal inşaat arazilerinin genişleme dinamikleri ile tarım arazisi işgalinin mekânsal-zamansal kalıpları nicel analiz yöntemleriyle incelenmiştir.

# Bulgular ve önermeler

1. 2009-2018 döneminde Henan eyaletinde kentsel ve kırsal inşaat arazileri toplam 2306,2 kilometrekare artış göstermiş, yeni kentsel inşaat alanları bu büyümenin yüzde 76,62'sini oluşturmuştur.
2. İncelenen dönemde kırsal inşaat arazileri 1026,5 kilometrekare tarım arazisi işgal etmiş olup bu miktar kırsal arazilerin net genişleme alanının 1,93 katına karşılık gelmektedir.
3. Coğrafi tespit modeli sonuçlarına göre kentsel ve kırsal yapılaşmanın tarım arazisini işgal etmesinde en yüksek etki derecesine 0,8495 katsayısı ile kentleşme seviyesi sahip olmuştur.
4. Sabit sermaye yatırımı büyüme oranı ile ikincil ve üçüncül sektörlerin GSYİH içindeki payı, tarım arazisi işgalini yönlendiren diğer ana sosyo-ekonomik etkenler olarak belirlenmiştir.

# Yazarın tartışması

Çalışmanın ampirik bulguları, 2009-2018 yılları arasında Henan eyaletinde hem kentsel hem de kırsal inşaat arazilerinin eş zamanlı olarak genişlediğini ve bu durumun yüksek miktarda kaliteli tarım arazisinin işgal edilmesine yol açtığını açıkça ortaya koymaktadır.

Yazarlar, kırsal nüfusun kentlere yoğun bir şekilde göç etmesine karşın kırsal yapılaşma arazilerinin azalmayıp artmasını, göç eden nüfusun kırsal konutlarını ve arazilerini ellerinde tutmaya devam etmesi ve kırsal canlılık politikalarının getirdiği yeni konut talepleriyle açıklamaktadır.

Tartışma bölümünde bu olgu genel kentleşme teorileriyle karşılaştırılmış; normal şartlarda kentleşmenin arazi kullanımında yoğunlaşma ve tasarruf sağlaması beklenirken Çin pratiğinde atıl kırsal konut alanlarının tasfiye edilememesi nedeniyle kentleşmenin arazi tasarrufu sağlama işlevinin gerçekleşmediği vurgulanmıştır.

Elde edilen sonuçlar ışığında yazarlar, kentsel büyüme sınırlarının katı bir şekilde çizilmesi, kırsal atıl arazilerin yeniden kazanılması ve tarım arazisi koruma politikaları ile kentleşme hedefleri arasındaki yapısal çelişkilerin bütüncül mekânsal planlama yoluyla giderilmesi gerektiğini savunmaktadır.

# Yazarın sonucu

Henan eyaletinde kentsel ve kırsal inşaat arazilerinin genişleme yoğunluğu 2009-2018 yılları arasında genel bir düşüş eğilimi gösterse de eş zamanlı büyüme çelişkisi devam etmektedir. Kırsal yapılaşmanın tarım arazisi üzerindeki baskısı son derece yüksek olup kentleşme düzeyi ile sabit sermaye yatırımları tarım arazisi kaybını yönlendiren en birincil dinamikler olarak öne çıkmaktadır.

# Literatürdeki işlevi

Bu çalışma, literatürde kentsel genişleme ile kırsal nüfus kaybı arasındaki çelişkili arazi kullanım dinamiklerini mekânsal düzlemde ampirik olarak açıklayan kritik bir işleve sahiptir. Klasik kentleşme kuramları nüfusun şehirlere göç etmesiyle kırsal yapılaşma alanlarının daralacağını öngörürken, bu eser Çin'deki nüfus azalırken arazinin artması yani eşzamanlı genişleme olgusunun mekanizmasını coğrafi tespit modeli ve genişleme indeksleriyle kanıtlamaktadır. Böylece tarım arazilerinin korunması ile kentleşme arasındaki gerilimin tek taraflı kentsel büyümeden değil, kırsal alandaki atıl yapılaşmanın tasfiye edilememesinden de kaynaklandığını belgelemektedir.

Önceki çalışmalarla ilişkisi: Çalışma, literatürdeki kentsel arazi genişlemesi ve kırsal yerleşimlerin zamansal-mekânsal evrimi konularındaki ayrı araştırmaları bütünleştirici bir yaklaşımla birleştirmektedir. Önceki çalışmalar genellikle kentsel büyüme ya da kırsal atıl alanlar konusunu tekil olarak ele alırken, bu çalışma her iki inşaat arazisi türünü aynı mekânsal matriste incelemekte ve bunların tarım arazisi kaybı üzerindeki ortak etkisini ortaya koymaktadır. Ayrıca genişleme indeksleri ve coğrafi tespit yöntemlerini bölgesel bir gıda güvenliği havzasında uygulayarak metodolojik literatürü genişletmektedir.

Literatür taramasına katkısı: Arazi kullanımı ve gıda güvenliği odaklı literatür taramaları için bu eser, kentleşme oranının tek başına sürdürülebilirlik sağlamadığını, kentsel ve kırsal arazi ikiliğinin bütüncül yönetilmesi gerektiğini gösteren somut bir referans sunmaktadır. Tarım arazisi kaybının sürücü faktörlerini analiz ederken sabit sermaye yatırımları ile ikincil ve üçüncül sektörlerin rolünü nicel katsayılarla göstermesi, politika odaklı literatür derlemelerine güçlü bir kanıt temeli sağlamaktadır. Özellikle gelişmekte olan ülkelerdeki plansız kırsal yapılaşma ve kentsel yayılma çelişkilerini kavramsallaştıran araştırmacılar için bu çalışma metinsel ve ampirik bir köprü görevi görmektedir.

# Tez ve makale araştırmalarında kullanım

- **Hızlı kentleşme süreçlerinde kırsal nüfus şehirlere göç etse dahi kırsal yapılaşma alanları daralmayabilir ve kentsel alanlarla eşzamanlı genişleme gösterebilir.** — Giriş bölümünde kentleşme ve arazi kullanımı çelişkilerini problemi tanımlarken ve araştırmanın gerekçesini sunarken bu somut bulgu kaynak gösterilebilir.
- **Kentsel ve kırsal inşaat arazilerinin tarım alanlarını işgal etmesinde en yüksek belirleyici etkiye sahip sosyo-ekonomik değişken kentleşme seviyesidir.** — Literatür taraması bölümünde tarım arazisi kaybının arkasındaki sürükleyici dinamikler tartışılırken coğrafi tespit modeli sonuçları kanıt olarak aktarılabilir.
- **Kırsal yapılaşma arazilerinin genişlemesi, kendi net alan artışının ötesinde çok daha yüksek oranda kaliteli tarım arazisinin kaybına yol açmaktadır.** — Tartışma bölümünde kırsal alanlardaki atıl konut yapısı ve arazi israfının gıda güvenliği üzerindeki doğrudan olumsuz etkileri yorumlanırken bu oransal bulgu kullanılabilir.

# Türetilebilir araştırma soruları

- **Türkiye'de kentsel ve kırsal inşaat arazilerinin eşzamanlı genişlemesi tarım arazisi kaybını ne düzeyde etkilemekte ve bu süreçte kentleşme oranı ile altyapı yatırımları nasıl bir sürükleyici rol oynamaktadır?**
  - Desen: Gözlemsel ve coğrafi bilgi sistemleri odaklı nicel tasarım; 2010-2023 dönemi CORINE arazi örtüsü verileri ve TÜİK il bazlı istatistikleri kullanılarak coğrafi tespit modeli ve genişleme yoğunluğu indeksleri ile analiz edilecektir. Örneklem büyüklüğü bölge bazlı verilerin tam sayımıyla belirlenecektir.
  - Gerekçe: Zhao ve Yin (2023) çalışmasında kullanılan coğrafi tespit yaklaşımı ve ikili genişleme hipotezi, Türkiye'deki tarım arazilerinin korunması ve kentsel büyüme sınırlarının analizi için doğrudan uygulanabilir bir metodolojik çerçeve sunmaktadır.
- **Kırsaldan kente göç veren bölgelerde kırsal konut ve inşaat alanlarının azalmak yerine artmasının arkasındaki mülkiyet, sosyo-ekonomik ve mevzuat etkenleri nelerdir?**
  - Desen: Karma araştırma deseni; mekânsal uydu verileri ile kırsal yapılaşma alanlarının tespiti ve göç veren 5 farklı kırsal ilçede yerel halk ve idarecilerle derinlemesine görüşmeler yapılacaktır. Nitel örneklem veri doygunluğuna ulaşılana kadar sürdürülecektir.
  - Gerekçe: Makalenin tartışma bölümünde ortaya konan nüfus azalırken arazinin artması olgusu ve kırsal konutların terk edilmeyip genişletilmesi bulgusu, Türkiye'nin göç veren kırsal bölgelerindeki alan kullanımı çelişkilerini incelemek için teorik temel oluşturmaktadır.
- **Kamu ve özel sektör sabit sermaye yatırımlarının artışı ile ikincil-üçüncül sektör payları tarım arazilerinin inşaat alanına dönüşümünü ne oranda hızlandırmaktadır?**
  - Desen: Boylamsal ekonometrik ve mekânsal analiz deseni; Türkiye'nin Düzey-2 bölgelerine ait 15 yıllık panel veri seti üzerinden mekânsal regresyon ve etki indeksleri kullanılacaktır. Veri seti istatistiki bölge birimlerinin tamamını kapsayacaktır.
  - Gerekçe: Makalede kentsel-kırsal inşaat alanlarının tarım arazisini işgal etmesinde sabit sermaye yatırımları ve ikincil/üçüncül sektörlerin büyüme oranlarının ikinci en güçlü sürükleyici etken olarak belirlenmesi bu araştırmanın çıkış noktasını oluşturmaktadır.

# Kaynak izleri

Her iddia, özgün yayının belirtilen sayfasındaki birebir alıntıya bağlıdır.

| Kanıt | Bölüm | PDF sayfası | Basılı sayfa | Alıntı |
|---|---|---|---|---|
| ev-o-1 | Abstract | 1 | — | This paper describes the spatio- temporal patterns of urban and rural construction land expansion and its occupation of ara- ble land by using the urban and rural construction land |
| ev-s-1 | Abstract | 1 | — | This paper describes the spatio- temporal patterns of urban and rural construction land expansion and its occupation of ara- ble land by using the urban and rural construction land |
| ev-s-2 | 2.2 Data sources | 4 | — | The data of urban and rural construction land were derived from the data of the second national land survey and the annual change data of land use |
| ev-s-3 | 3.1.1 Changes in urban and rural construction land | 5 | — | The urban and rural construction land in Henan province increased by 2306.2 km 2 from 2009–2018 and showed an upward trend |
| ev-s-4 | 3.2.1 Change characteristics of arable land occupied by urban and rural construction land | 7 | — | Among the two types of urban and rural construction land, the rural construction land occupied 1026.5km 2 of arable land, which is much larger than its expansion area |
| ev-s-5 | 3.2.2 Driving mechanism of arable land occupied by urban and rural construction land | 8 | — | the urbanization level has the greatest impact on the urban and rural construction occupation of arable land, with an impact index of 0.8495 |
| ev-s-6 | 4. Discussion | 11 | — | This is the main source of the continuous expansion of China’s urban and rural construction land and the occupation of a large amount of arable land. |
| ev-s-7 | 5. Conclusion | 11 | — | Since 2009, the expansion intensity of urban and rural construction land in Henan province has generally shown a downward trend. |
| ev-l-1 | Abstract | 1 | — | This paper describes the spatio- temporal patterns of urban and rural construction land expansion and its occupation of ara- ble land by using the urban and rural construction land |
| ev-l-2 | Discussion | 10 | — | we found that, in the process of rapid migration of a rural population to urban and rural areas, the amount of rural construction land "increased without reduction," and both urban |
| ev-l-3 | Driving mechanism of arable land occupied by urban and rural construction land | 8 | — | It can be seen from Fig 4 that the urbanization level has the greatest impact on the urban and rural construction occupation of arable land, with an impact index of 0.8495, indicat |
| ev-l-4 | Conclusion | 11 | — | Additionally, it was found that the level of urbanization has the greatest correlation with the arable land occupied by urban and rural construction through the geo-detector model. |

# İlgili kavramlar

- [Genç Bireylerde Latent Sitomegalovirüs (CMV) Enfeksiyonunun CD57+ Polifonksiyonel Hücre Genişlemesi Yoluyla CD8+ T Hücre Yanıtını İyileştirmesi](/okf/doga-bilimleri/fizik-kimya-ve-yasam-bilimleri/genc-bireylerde-latent-sitomegalovirus-cmv-enfeksiyonunun-cd57-polifonksiyonel-hucre-genislemesi-yoluyla-cd8-t-hucre-yanitini-iyilestirmesi.md)
- [Kentsel Isı Adası ve Sıcak Hava Dalgaları Etkileşiminin Guangzhou Kentsel Isınması Üzerindeki Güçlendirici Etkisi: Rüzgar Havalandırması ve Yerel İklim Bölgelerinin Rolü](/okf/doga-bilimleri/fizik-kimya-ve-yasam-bilimleri/kentsel-isi-adasi-ve-sicak-hava-dalgalari-etkilesiminin-guangzhou-kentsel-isinmasi-uzerindeki-guclendirici-etkisi-ruzgar-havalandirmasi-ve-yerel-iklim-bolgelerinin-rolu.md)
- [Ekzojen Kalsiyumun Tatlı Kiraz Meyve Çatlaması Üzerindeki Düzenleyici Etkileri ve PavCML42 Geninin Fonksiyonel Analizi](/okf/doga-bilimleri/fizik-kimya-ve-yasam-bilimleri/ekzojen-kalsiyumun-tatli-kiraz-meyve-catlamasi-uzerindeki-duzenleyici-etkileri-ve-pavcml42-geninin-fonksiyonel-analizi.md)
- [Etna Yanardağı Güney-Doğu Kraterindeki Püskürme Tarzı Değişimleri: Lav Akıntısı Tehlikelerinin Değerlendirilmesine Yönelik Çıkarımlar](/okf/doga-bilimleri/fizik-kimya-ve-yasam-bilimleri/etna-yanardagi-guney-dogu-kraterindeki-puskurme-tarzi-degisimleri-lav-akintisi-tehlikelerinin-degerlendirilmesine-yonelik-cikarimlar.md)
- [Magma ve Kristal Puresinin Sismik Goruntulenmesindeki Gelismeler: Cozunurluk Limitleri ve Ergiyik Orani Tahminleri Üzerine Bir Derleme](/okf/doga-bilimleri/fizik-kimya-ve-yasam-bilimleri/magma-ve-kristal-puresinin-sismik-goruntulenmesindeki-gelismeler-cozunurluk-limitleri-ve-ergiyik-orani-tahminleri-uzerine-bir-derleme.md)
- [Etna Yanardaginin 2020-2021 Paroksizmal Dizilerinin SO2 Akisi Incelemesi](/okf/doga-bilimleri/fizik-kimya-ve-yasam-bilimleri/etna-yanardaginin-2020-2021-paroksizmal-dizilerinin-so2-akisi-incelemesi.md)
- [Bracara Augusta'nın Roma Mozaikleri: Dekoratif Motiflerin Yeniden Okunması ve Yeniden Yorumlanması](/okf/doga-bilimleri/fizik-kimya-ve-yasam-bilimleri/bracara-augustanin-roma-mozaikleri-dekoratif-motiflerin-yeniden-okunmasi-ve-yeniden-yorumlanmasi.md)
- [Botsvana ve Gana'daki Sporcular İçin Yaşam Becerileri Ölçeğinin Örtük Yapısının ve Puan Tekrarlanabilirliğinin İncelenmesi](/okf/doga-bilimleri/fizik-kimya-ve-yasam-bilimleri/botsvana-ve-ganadaki-sporcular-icin-yasam-becerileri-olceginin-ortuk-yapisinin-ve-puan-tekrarlanabilirliginin-incelenmesi.md)

# Şeffaflık

- Analiz tarihi: 2026-08-02T09:21:47.997Z
- Kanıt sayısı: 12
- Üretim sürümü: makale-analizi-v3.0.0
- Kanonik sayfa: https://makaleanalizi.com/doga-bilimleri/fizik-kimya-ve-yasam-bilimleri/kentsel-ve-kirsal-yapilasma-alanlarinin-degisimi-ile-tarim-arazisi-isgalinin-surukleyici-faktorleri-henan-eyaleti-ornegi