---
type: "Akademik Makale Analizi"
title: "Mezozoyikte Tarım Bloğunun Proto-Tip Havza ve Tektono-Paleocoğrafyasının Yeniden İnşası"
description: "Mezozoyik dönemi boyunca Tarım Havzasının proto-tip havza yapısının ve tektono-paleocoğrafyasının rekonstrüksiyonu, Doğu Asya tektonik evriminin anlaşılması ve hidrokarbon kaynak kayalarının tespiti açısından büyük bir önem taşımaktadır. Çin'in batısında yer alan Tarım Havzası, Neoproterozoyik'ten S"
resource: "https://makaleanalizi.com/doga-bilimleri/fizik-kimya-ve-yasam-bilimleri/mezozoyikte-tarim-blogunun-proto-tip-havza-ve-tektono-paleocografyasinin-yeniden-insasi"
doi: "10.3389/feart.2023.1121428"
authors: ["Xiang Li", "Haining Chang", "Shaoying Huang", "Caiming Luo", "Yunjiang Duan", "Hao Zhang", "Jinkai Xia", "Ziqi Zhong", "Lunyan Wei"]
citation: "Li, X., Chang, H., Huang, S., Luo, C., Duan, Y., Zhang, H., Xia, J., Zhong, Z., Wei, L. (2023). Reconstruction of the proto-type basin and tectono-paleogeography of Tarim Block in the Mesozoic. Frontiers in Earth Science, 11. https://doi.org/10.3389/feart.2023.1121428"
publicationType: "narrative-review"
discipline: "Doğa Bilimleri"
subDiscipline: "Fizik, Kimya ve Yaşam Bilimleri"
evidenceCount: 10
tags: ["Tarım Havzası", "proto-tip havza", "tektono-paleocoğrafya", "Mezozoyik", "havza evrimi"]
timestamp: "2026-09-14T11:48:25.952Z"
---

# Mezozoyikte Tarım Bloğunun Proto-Tip Havza ve Tektono-Paleocoğrafyasının Yeniden İnşası

Özgün başlık: Reconstruction of the proto-type basin and tectono-paleogeography of Tarim Block in the Mesozoic
DOI: https://doi.org/10.3389/feart.2023.1121428
Künye (APA 7): Li, X., Chang, H., Huang, S., Luo, C., Duan, Y., Zhang, H., Xia, J., Zhong, Z., Wei, L. (2023). Reconstruction of the proto-type basin and tectono-paleogeography of Tarim Block in the Mesozoic. Frontiers in Earth Science, 11. https://doi.org/10.3389/feart.2023.1121428

Bilim alanı: [Doğa Bilimleri](/okf/doga-bilimleri/index.md) › Fizik, Kimya ve Yaşam Bilimleri

# Alan bağlamı

Mezozoyik dönemi boyunca Tarım Havzasının proto-tip havza yapısının ve tektono-paleocoğrafyasının rekonstrüksiyonu, Doğu Asya tektonik evriminin anlaşılması ve hidrokarbon kaynak kayalarının tespiti açısından büyük bir önem taşımaktadır. Çin'in batısında yer alan Tarım Havzası, Neoproterozoyik'ten Senozoyik'e kadar uzanan süreçte çok evreli tektonik deformasyonlara uğramış karmaşık bir süperpoze havzadır. Havzanın büyük bölümünün çöl örtüsü altında kalması ve aşınma ile bindirme süreçlerinin proto-tip yapıları tahrip etmesi, Triyas döneminde güneybatı Tarım'da bir havzanın bulunup bulunmadığı veya Kuça çöküntüsünün çöküntü mü yoksa ön ülke havzası mı olduğu hususlarında literatürde belirgin tartışmalara yol açmıştır.

# Akademik özet

Mezozoyik dönemi boyunca Tarım Havzasının proto-tip havza yapısının ve tektono-paleocoğrafyasının rekonstrüksiyonu, Doğu Asya tektonik evriminin anlaşılması ve hidrokarbon kaynak kayalarının tespiti açısından büyük bir önem taşımaktadır. Çin'in batısında yer alan Tarım Havzası, Neoproterozoyik'ten Senozoyik'e kadar uzanan süreçte çok evreli tektonik deformasyonlara uğramış karmaşık bir süperpoze havzadır. Havzanın çöl örtüsü altında kalması ve aşınma ile bindirme süreçlerinin proto-tip yapıları tahrip etmesi, Triyas döneminde güneybatı Tarım'da bir havzanın bulunup bulunmadığı veya Kuça çöküntüsünün çöküntü mü yoksa ön ülke havzası mı olduğu hususlarında belirgin bilimsel tartışmalara yol açmıştır.

Bu çalışmanın temel amacı, paleomanyetik veriler, kalıntı çökel kalınlıkları, sondaj verileri, yüzey şeritleri ve 81 adet dengelenmiş kesit üzerinden Tarım Bloğunun Mezozoyik dönemindeki konumunu, alan genişliğini, yapısal kısalma miktarlarını ve sedimantolojik litofasiyes dağılımını bütüncül bir yaklaşımla yeniden inşa etmektir. Araştırma kapsamında, denizel ve karasal tektonik blokların paleo-enlemleri karşılaştırılmış, sismik profiller yardımıyla uyumsuzluk altındaki aşınma miktarları hesaplanmış ve dengelenmiş kesit analizleriyle kabuksal genleşme ile kısalma oranları kantitatif olarak değerlendirilmiştir.

Elde edilen bulgular, Tarım Bloğunun Mezozoyik boyunca 35-45 derece kuzey enlemlerinde görece sabit bir konumda kaldığını ve çevre mikro-kıtaların ardışık çarpışmalarıyla şekillendiğini göstermektedir. Triyas döneminde Tianshuihai-Bayankara ve Kuzey/Güney Çangtang teranlarının ardışık çarpışması güneyde sen-kolizyonel bindirme faylarını oluşturmuş ve çökelim merkezlerini kuzeye kaydırmıştır. Erken-Orta Jura döneminde havza kenarlarında çöküntü sistemleri gelişirken, Geç Jura'da Amdo-Dongkacuo mikro-kıtasının çarpışmasıyla alan çökelim çanağına dönüşmüştür. Erken Kretase sonunda Lasa Bloğunun çarpışması ise havzanın genel yükselimine ve çökelimin durmasına neden olmuştur.

Çalışma, Paleo-Tetis ve Neo-Tetis okyanuslarının kapanma ve açılma evrelerinin Tarım Havzasının sedimantasyon mekanizmaları üzerindeki doğrudan etkilerini ortaya koyarak literatürdeki çelişkili modelleri çözümlemektedir. Havzanın tektonik evrimindeki bu aşamalı dönüşümün belirlenmesi, jeolojik zaman ölçeğinde hidrokarbon haznelerinin ve kaynak kaya kuşaklarının mekânsal dağılımını öngörmeyi kolaylaştırmaktadır. Böylece çalışma, Doğu Asya'daki orojenik kuşakların ve süperpoze havzaların evrimini inceleyen araştırmacılar için yöntemsel ve kuramsal bir referans çerçevesi sunmaktadır.

# Araştırmanın amacı

Bu çalışmanın amacı, paleomanyetik veriler, kalıntı çökel kalınlıkları, sondaj verileri, yüzey kesitleri ve 81 adet sismik kesit üzerinden Tarım Bloğunun Mezozoyik dönemindeki konumunu, kalıntı kalınlıklarını, yapısal deformasyon miktarlarını ve sedimantolojik litofasiyes dağılımını bütüncül olarak yeniden inşa etmektir.

# Yöntem ve tasarım

Çalışma, paleomanyetik veriler, kalıntı tabaka kalınlıkları, sondaj verileri ve 81 adet dengelenmiş sismik kesit üzerinden Mezozoyik proto-tip havza rekonstrüksiyonu ve tektono-paleocoğrafya sentezi yaklaşımını benimsemektedir.

# Bulgular ve önermeler

1. Triyas döneminde Kuzey ve Güney Çiantang teranlarının Tarım Bloğu ile ardışık çarpışması güney marjinde sen-çarpışma bindirme yapıları oluşturmuş, çökeller Tabei ve Kuça çöküntülerinde toplanarak çökelim merkezleri kuzeye kaymıştır.
2. Erken-Orta Jura döneminde çarpışma sonrası genişleme rejimi etkisiyle Tarım Bloğu kenarlarında kömür içerikli kırıntılı sedimentlerle karakterize edilen faylı havza sistemleri gelişmiştir.
3. Geç Jura döneminde Amdo-Dongkatsuo mikrokıtasının çarpışması neticesinde Tarım Bloğu sıkışma rejimine girmiş ve faylı havzalar kırmızı renkli kaba kırıntılı çökellerin biriktiği çöküntü havzalarına dönüşmüştür.
4. Erken Kretase sonlarında Lhasa Bloğunun Tarım Bloğu ile çarpışması havza genelinde bloksal yükselmeye ve çökelimin durmasına yol açmış; yalnızca güneybatıda Neotetis denizel transgresyonu ile karbonat depolanmıştır.

# Yazarın tartışması

Elde edilen bulgular, Tarım Havzasının Mezozoyik dönemi boyunca sabit bir enlem konumunu (~35-45° N) koruduğunu, buna karşın çevresel teranların kademeli çarpışmaları nedeniyle iç yapısının ve sedimantasyon alanlarının köklü değişimlere uğradığını göstermektedir. Özellikle Triyas döneminde depolanma merkezlerinin kuzeye doğru kayması, plaka içi deformasyonun ve kabuksal izostazinin sedimantolojik süreçler üzerindeki baskın rolünü ortaya koymaktadır.

Yazarlar, Jura döneminde gözlenen faylı havza mimarisinin Geç Jura'da çöküntü havzalarına dönüşmesini, güney marjinde gerçekleşen Amdo-Dongkatsuo mikrokıtası çarpışmasının yarattığı rejimesel gerilme değişimiyle açıklamaktadır. Erken Kretase'deki genel bloksal yükselme ise Lhasa Bloğunun çarpışmasıyla bölgeye aktarılan yoğun sıkışma streslerinin tektonik bir sonuçu olarak değerlendirilmektedir.

Tartışma bölümünde mevcut literatürle yapılan karşılaştırmalarda, Kuça Havzasının Triyas döneminde klasik bir ön ülke havzası olmaktan ziyade Güney Tanrı Dağları orojenik kaması üzerinde gelişen bir çöküntü havzası olduğu vurgulanmıştır. Ayrıca Güney ve Kuzey Çiantang bloklarının Avrasya'ya tek parça halinde değil, ~220-215 Ma aralığında iki ayrı evrede eklendiği gösterilerek Tethys evrim modelleri güncellenmiştir.

Sonuç olarak çalışma, karmaşık süperpoze havzalarda proto-tip rekonstrüksiyonunun hidrokarbon kaynak kayaları ve rezervuar kuşaklarının tespiti için temel bir araç olduğunu kanıtlamaktadır. Güvenilir paleomanyetik veriler ve sismik dengelenmiş kesitlerin entegrasyonu, erozyonla kaybolmuş çökel hacimlerinin ve ilk havza sınırlarının hassas biçimde haritalandırılmasına olanak tanımıştır.

# Yazarın sonucu

Tarım Bloğunun Mezozoyik tektono-paleocoğrafik evrimi, Paleotetis ve Neotetis okyanusal alanlarındaki teran çarpışmalarıyla doğrudan kontrol edilmiştir. Triyas'taki ardışık Çiantang çarpışmaları güneyde yükselim ve kuzeyde çökme sağlarken, Jura'daki genişleme faylı havzaları oluşturmuş; Geç Jura ve Kretase'deki Amdo-Dongkatsuo ve Lhasa çarpışmaları ise havzayı çöküntü havzasına dönüştürerek genel yükselme ve aşınmaya yol açmıştır.

# Literatürdeki işlevi

Bu çalışma, plaka tektonigi ve havza analizi literatürunde, asinma ve tektonik deformasyonlarla tahrip olmus superpoze havzalarin orijinal sınırlarini, sedimantolojik litofasiyes dagilimlarini ve kabuksal kisalma/uzama miktarlarini sismik kesitler ve paleomanyetik veriler yardimiyla butunsel olarak yeniden insa etme islevini ustlenmektedir. Mezozoyik boyunca Tarim Blogu çevresindeki orojenik kusaklarin ve okyanusal alanlarin evriminin, plaka ici havza sedimantasyonuna ve yapısal mimariye olan etkilerini dinamik bir model çerçevesinde açıklayarak kuresel tektonik literatürundeki yerini almaktadir.

Önceki çalışmalarla ilişkisi: Çalışma, önceki literatürde yer alan ve Tarim Havzasinin guneybatisindaki Triyas cokellerinin varligina dair belirsizlikler ile Kuca Havzasinin Triyas donemindeki karakterine yonelik tartismalari ele almaktadir. Önceki araştırmacilarin havzayi doğrudan bir on ulke havzasi olarak tanımlamasina karsin, bu çalışma sediment kalinlik trendleri ve sismik kesitlere dayanarak Kuca Havzasinin Guney Tanri Daglaris orojenik kamasi üzerinde gelismis plaka ici bir cokuntu havzasi oldugunu savunarak önceki kabulleri revize etmektedir. Guneydeki teran eklenmelerinin tek parcali degil, ardisik oldugunu kanıtlayarak bölgedeki tektonik tarihceyi derinlestirmektedir.

Literatür taramasına katkısı: Makale, bölgesel jeoloji ve petrol jeolojisi alanlarindaki literatür taramalarina, cok disiplinli verileri entegre eden sistematik bir metodolojik çerçeve sunarak katkı sağlamaktadir. Tarim Blogunun Mezozoyik boyunca sabit kaldigini gösteren paleomanyetik sentezi, havza genelinde petrol ve gaz arama faaliyetlerinde ana kaynak kaya fasiyeslerinin tespiti için stratigrafik ve cografi bir kilavuz niteligi tasimaktadir. Çevresel mikrokitalarin carpisma zamanlamalari ile havza dolgusundaki kirmizi kirintililarin birikimi arasindaki doğrudan korelasyon literatüre kazandirilmistir.

# Tez ve makale araştırmalarında kullanım

- **Triyas doneminde Tarim Blogunun guneyinde meydana gelen ardisik carpismalar, havzanin cokelim merkezini kuzeye doğru tasimistir.** — Bu iddia, Gec Triyas orojenezinin Tarim Havzasindaki plaka ici sedimantasyon alanlarinin gogu üzerindeki etkilerini göstermek için literatür taramasi bolumunde kullanılacaktir.
- **Gec Triyas doneminde Ciantang bloklarinin Tarim Blogu ile carpismasi iki ardisik asamada gerceklesmistir.** — Okyanusal alanlarin kapanma modellerini tartisirken, tek asamali orojenez teorilerine karsi iki evreli ardisik carpisma modelini desteklemek amaciyla tartisma bolumunde kullanılacaktir.
- **Gec Jura doneminde Amdo-Dongkatsuo mikrokitasinin carpismasi fayli havzalari cokuntu havzalarina dönüşturmustur.** — Havza evriminin genislemeden sikismaya geçiş asamasinda meydana gelen kirmizi kaba kirintili cokel birikiminin tektonik kontrolunu açıklayan kavramsal çerçevede kullanılacaktir.

# Türetilebilir araştırma soruları

- **Kuca Depresyonu Triyas havzasinin cokelim merkezinden kenarlara doğru kalinlik değişimi klasik on ulke havzasi modeliyle mi yoksa plaka ici cokuntu modeliyle mi uyumludur?**
  - Desen: Mevcut sondaj kuyularindan alinan stratigrafik kalinti kalinlik verileri ve iki boyutlu sismik profiller entegre edilerek kalinlik izopah haritalari cikarilacaktir. Havza kenarlarindaki asinma miktarlari trend yuzey analiziyle hesaplanacak ve izostatik cokme modellemesi yapilacaktir.
  - Gerekçe: Yazarlarin Kuca Havzasinin on ulke havzasindan ziyade orojenik kama üzerinde gelismis bir cokuntu havzasi oldugu yonundeki bulgularina ve trend yuzey kalinlik yöntemine dayanmaktadir.
- **Gec Jura donemindeki Amdo-Dongkatsuo carpismasinin tetikledigi sikisma rejimi, guneybati Tarim'daki kirmizi kaba kirintili sedimentlerin tane boyu ve fasiyes dagilimini nasıl etkilemistir?**
  - Desen: Guneybati Tarim yuzey kesitlerinden sedimentolojik numuneler toplanacaktir. Tane boyu analizi, paleoakinti yonu ölçumleri ve litofasiyes tanımlamalari yapilarak havzanin daralma asamasi sismik kesitlerle korele edilecektir.
  - Gerekçe: Gec Jura'da Amdo-Dongkatsuo mikrokitasinin carpismasiyla havzanin fayli yapidan cokuntu yapisina dönüşerek kirmizi kaba kirintililar biriktirdigi yonundeki yazar tespitinden türetilmistir.
- **Gec Kretase'deki coklu transgresyon-regresyon donguleri, guneybati Tarim havzasindaki camurtasi-karbonat ardisikliginin jeokimyasal ve izotopsal özelliklerine nasıl yansimistir?**
  - Desen: Guneybati Tarim'daki Gec Kretase denizel istiflerinden sistematik karot ve yuzey numuneleri alinacaktir. Karbon ve oksijen kararli izotop analizleri (d13C ve d18O) ile ana-eser element jeokimyasi yapilarak deniz seviyesi değişim donemleri belirlenecektir.
  - Gerekçe: Erken Kretase sonundaki Lhasa carpismasinin ardindan havzanin yukseldigi, fakat guneybatida Neotetis kaynakli transgresyon ile coklu camurtasi-karbonat serilerinin depolandigi bilgisinden yola cikilmistir.

# Kaynak izleri

Her iddia, özgün yayının belirtilen sayfasındaki birebir alıntıya bağlıdır.

| Kanıt | Bölüm | PDF sayfası | Basılı sayfa | Alıntı |
|---|---|---|---|---|
| ev-o-1 | 1 Introduction | 1 | — | The reconstruction of the proto-type basin and tectono-paleogeography of the Tarim Basin during the Mesozoic is crucial for hydrocarbon exploration, particularly for identifying hy |
| ev-s-1 | Abstract | 1 | — | During the Triassic period, a syn-collision thrust fault structure formed in the southern Tarim Block due to the successive collision of the Tianshuihai-Bayankara terrane, North Qi |
| ev-s-2 | Abstract | 1 | — | In the Early-Middle Jurassic, faulted basins representing post-collision extensional structures developed on the margins of the Tarim Block. |
| ev-s-3 | Abstract | 1 | — | the collision between the Lhasa Block and the Tarim Block caused the entire uplift of the Tarim Block, which stopped accepting deposition except for the deposition of marine facies |
| ev-s-4 | 6 Conclusion | 13 | — | The North Qiangtang Terrane and the South Qiangtang Terrane collided with the Tarim Block successively during ~220 Ma to 215 Ma, rather than merging into a single block before coll |
| ev-s-5 | 6 Conclusion | 13 | — | In the Late Jurassic, the Tarim Block was compressed to some extent and the faulted basin started to transform into a downwarped basin with red coarse clastic sediments as a result |
| ev-s-6 | 6 Conclusion | 13 | — | the Lhasa Block collided with the Tarim Block, causing the Tarim Basin to experience uplift and denudation. Additionally, the southwestern region of the Tarim Basin underwent trans |
| ev-l-1 | Abstract | 1 | — | During the Triassic period, a syn-collision thrust fault structure formed in the southern Tarim Block due to the successive collision of the Tianshuihai-Bayankara terrane |
| ev-l-2 | 6 Conclusion | 13 | — | The North Qiangtang Terrane and the South Qiangtang Terrane collided with the Tarim Block successively during ~220 Ma to 215 Ma, rather than merging into a single block |
| ev-l-3 | 6 Conclusion | 13 | — | In the Late Jurassic, the Tarim Block was compressed to some extent and the faulted basin started to transform into a downwarped basin with red coarse clastic sediments |

# İlgili kavramlar

- [Karanlık Enerji Spektroskopik Enstrümanı (DESI) Donanım Sistemlerinin Genel Tanıtımı ve Performans Analizi](/okf/doga-bilimleri/fizik-kimya-ve-yasam-bilimleri/karanlik-enerji-spektroskopik-enstrumani-desi-donanim-sistemlerinin-genel-tanitimi-ve-performans-analizi.md)
- [Makine Öğrenimi ve Seyir Verileri Kullanılarak Bir Yölçu Feribotunun Yakıt Tüketiminin Tahmini: Karşılaştırmalı Bir Çalışma](/okf/doga-bilimleri/fizik-kimya-ve-yasam-bilimleri/makine-ogrenimi-ve-seyir-verileri-kullanilarak-bir-yolcu-feribotunun-yakit-tuketiminin-tahmini-karsilastirmali-bir-calisma.md)
- [Arkeoloji, Fizik ve Kimya: Akdenizli Sünger Avcılarının Çağlar Boyunca Uyguladığı Bir Teknik Üzerine Düşünceler](/okf/doga-bilimleri/fizik-kimya-ve-yasam-bilimleri/arkeoloji-fizik-ve-kimya-akdenizli-sunger-avcilarinin-caglar-boyunca-uyguladigi-bir-teknik-uzerine-dusunceler.md)
- [Kara Delik Dönüşü Üzerindeki Gözlemsel Kısıtlamalar: Teknikler, Bulgular ve Astrofiziksel Çıkarımlar](/okf/doga-bilimleri/fizik-kimya-ve-yasam-bilimleri/kara-delik-donusu-uzerindeki-gozlemsel-kisitlamalar-teknikler-bulgular-ve-astrofiziksel-cikarimlar.md)
- [Türkiye’nin Dış Petrol ve Doğal Gaz Stratejisinin Temel Belirleyici Faktörleri](/okf/doga-bilimleri/fizik-kimya-ve-yasam-bilimleri/turkiyenin-dis-petrol-ve-dogal-gaz-stratejisinin-temel-belirleyici-faktorleri.md)
- [Aşırı Değer Bilgisi ve Dinamik Sıçramalar ile Ham Petrol Vadeli İşlem Oynaklığının Tahmini](/okf/doga-bilimleri/fizik-kimya-ve-yasam-bilimleri/asiri-deger-bilgisi-ve-dinamik-sicramalar-ile-ham-petrol-vadeli-islem-oynakliginin-tahmini.md)
- [Anadolu Selçuklu Dönemi Mimarisinde Su Odaklı Tasarım Stratejileri ve Yükselen Nem Azaltımı: Konya İnce Minareli Medrese İncelemesi](/okf/doga-bilimleri/fizik-kimya-ve-yasam-bilimleri/anadolu-selcuklu-donemi-mimarisinde-su-odakli-tasarim-stratejileri-ve-yukselen-nem-azaltimi-konya-ince-minareli-medrese-incelemesi.md)
- [Stres Kaynaklı Sağlık Etkilerini Azaltarak Afet Dayanıklılığını Artırma Yaklaşımları](/okf/doga-bilimleri/fizik-kimya-ve-yasam-bilimleri/stres-kaynakli-saglik-etkilerini-azaltarak-afet-dayanikliligini-artirma-yaklasimlari.md)

# Şeffaflık

- Analiz tarihi: 2026-09-14T11:48:25.952Z
- Kanıt sayısı: 10
- Üretim sürümü: makale-analizi-v3.0.0
- Kanonik sayfa: https://makaleanalizi.com/doga-bilimleri/fizik-kimya-ve-yasam-bilimleri/mezozoyikte-tarim-blogunun-proto-tip-havza-ve-tektono-paleocografyasinin-yeniden-insasi