---
type: "Akademik Makale Analizi"
title: "Stres Kaynaklı Sağlık Etkilerini Azaltarak Afet Dayanıklılığını Artırma Yaklaşımları"
description: "Afet yönetimi ve halk sağlığı literatüründe bireysel ve toplumsal dayanıklılık (resilience) kavramı uzun süredir temel bir hedef olarak öne çıkmaktadır. Ancak mevcut afet hazırlık, müdahale ve iyileştirme planları, insan sağlığı üzerindeki en kalıcı ve yıkıcı etkenlerden biri olan akut, kronik ve bi"
resource: "https://makaleanalizi.com/doga-bilimleri/fizik-kimya-ve-yasam-bilimleri/stres-kaynakli-saglik-etkilerini-azaltarak-afet-dayanikliligini-artirma-yaklasimlari"
doi: "10.3389/fpubh.2018.00373"
authors: ["Paul A. Sandifer", "Paul A. Sandifer", "Ann Hayward Walker"]
citation: "Sandifer, P. A., Sandifer, P. A., Walker, A. H. (2018). Enhancing Disaster Resilience by Reducing Stress-Associated Health Impacts. . https://doi.org/10.3389/fpubh.2018.00373"
publicationType: "narrative-review"
discipline: "Doğa Bilimleri"
subDiscipline: "Fizik, Kimya ve Yaşam Bilimleri"
evidenceCount: 10
tags: ["afetler", "dayanıklılık", "stres", "sağlık", "esenlik", "kasırgalar", "petrol sızıntıları"]
timestamp: "2026-09-11T07:00:02.751Z"
---

# Stres Kaynaklı Sağlık Etkilerini Azaltarak Afet Dayanıklılığını Artırma Yaklaşımları

Özgün başlık: Enhancing Disaster Resilience by Reducing Stress-Associated Health Impacts
DOI: https://doi.org/10.3389/fpubh.2018.00373
Künye (APA 7): Sandifer, P. A., Sandifer, P. A., Walker, A. H. (2018). Enhancing Disaster Resilience by Reducing Stress-Associated Health Impacts. . https://doi.org/10.3389/fpubh.2018.00373

Bilim alanı: [Doğa Bilimleri](/okf/doga-bilimleri/index.md) › Fizik, Kimya ve Yaşam Bilimleri

# Alan bağlamı

Afet yönetimi ve halk sağlığı literatüründe bireysel ve toplumsal dayanıklılık (resilience) kavramı uzun süredir temel bir hedef olarak öne çıkmaktadır. Ancak mevcut afet hazırlık, müdahale ve iyileştirme planları, insan sağlığı üzerindeki en kalıcı ve yıkıcı etkenlerden biri olan akut, kronik ve birikimli stresi doğrudan ele almakta yetersiz kalmaktadır. Afetlerin yol açtığı fiziksel, zihinsel ve sosyal yıkımlar; kardiyovasküler hastalıklardan travma sonrası stres bozukluğuna, madde bağımlılığından aile içi şiddete kadar geniş bir yelpazede sağlık sorunlarını tetiklemektedir. Bu durum, afet odaklı müdahalelerin kavramsal çerçevesini yalnızca fiziksel altyapının onarımıyla sınırlamayıp insan sağlığı ve esenliğini merkeze alan bütüncül bir yaklaşıma dönüştürme gerekliliğini ortaya koymaktadır.

# Akademik özet

Afet yönetimi ve kamu sağlığı disiplinlerinde, olağanüstü olayların bireyler ve topluluklar üzerinde yarattığı yıkıcı etkileri hafifletmek amacıyla dayanıklılık (resilience) kavramı merkezi bir konuma yerleşmiştir. Ancak mevcut acil durum ve afet yönetim planları, altyapı iyileştirmelerine ve fiziksel hasarların tazminine odaklanırken, afetzedelerde ortaya çıkan akut, kronik ve birikimli stres süreçlerini sıklıkla ihmal etmektedir. Doğal ve teknolojik kökenli felaketlerin ardından gözlemlenen psiko-sosyal çöküşler, kardiyovasküler rahatsızlıklar, travma sonrası stres bozukluğu ve toplumsal dokunun bozulması gibi olgular, stres faktörünün afet müdahale stratejilerine entegre edilmesini zorunlu kılmaktadır. Bu makale, afetlerin insan sağlığı üzerindeki karmaşık etkilerini bütüncül bir yaklaşımla ele alarak alanın temel tartışmalarına katkı sunmaktadır.

Çalışmada, afetlerin insan sağlığı ve esenliği üzerindeki etkilerini analiz etmek ve stresin azaltılması yoluyla toplumsal dayanıklılığı geliştirmek amacıyla nitel bir hedefli literatür taraması (targeted literatüre review) yöntemi benimsenmiştir. Yazarlar, doğal kasırgalar (Katrina, Sandy, Harvey, Maria) ve teknolojik felaketler (Deepwater Horizon petrol sızıntısı) gibi büyük ölçekli olaylardan elde edilen ampirik verileri, kuramsal modelleri ve uygulayıcı deneyimlerini sentezlemiştir. İnceleme sürecinde Dünya Sağlık Örgütünün genişletilmiş sağlık tanımı ile Allostatik Yük biyobelirteç modeli teorik dayanak olarak kullanılmıştır. Bu doğrultuda çalışma, afet öncesi hazırlıktan iyileşme aşamasına kadar olan süreçte stres yönetiminin acil durum sistemlerine nasıl dahil edilebileceğini sistematik olarak çözümlemektedir.

Sentezlenen bulgular ve öneriler çerçevesinde, afet dayanıklılığını artırmak için sekiz stratejik eylem alanı belirlenmiştir. İlk olarak mevcut davranışsal ve fiziksel sağlık programlarının koordine edilmesi ve afet öncesi ile sonrası biyobelirteç verilerinin toplanarak sağlık durum tabanının (baseline) oluşturulması gerektiği vurgulanmıştır. Erken müdahale eden bilim ve halk sağlığı ekiplerinin kapasitesinin artırılması, fırtına ve sel hasarlarını azaltmak için yeşil/doğal altyapıların kullanılması ve yerinden edilmiş nüfusun ihtiyaçlarını karşılayacak coğrafi kapsama genişletmesi önerilmiştir. Ayrıca stresin hafifletilmesinde doğa tabanlı tedavilerden ve ekoterapi fırsatlarından yararlanılması, afet mevzuatının davranışsal sağlığı kapsayacak şekilde gözden geçirilmesi ve tazminat ile konut süreçlerinin toplum katılımıyla adil biçimde yürütülmesi gerektiği ifade edilmiştir.

Sonuç olarak çalışma, afet yönetiminin odağını yalnızca fiziksel altyapı restorasyonundan çıkarıp insan sağlığı ve esenliğini birincil hedef haline getiren kavramsal bir dönüşüm önermektedir. Tartışma bölümünde, stresin doğrudan bir kişisel yaralanma ve toplumsal hasar unsuru olarak mevzuata dahil edilmemesinin, afet sonrası uzun vadeli iyileşmeyi engellediği ve toplumsal güveni erittiği gösterilmiştir. Akademik literatür taramaları açısından bu eser, ekolojik sistemler, kamu sağlığı ve afet yönetimi arasındaki disiplinlerarası bağı kuran temel bir referans niteliğindedir. Çalışma, gelecekteki ampirik araştırmalar ve tez çalışmaları için hem biyobelirteç odaklı nicel ölçümler hem de toplum katılımına dayalı nitel politika analizi alanlarında somut bir yol haritası sağlamaktadır.

# Araştırmanın amacı

Çalışmanın amacı, doğal ve teknolojik afetlerin insan sağlığı ile esenliği üzerindeki stres odaklı olumsuz etkilerini incelemek ve afet planlamasında stresin azaltılması yoluyla bireysel ve toplumsal dayanıklılığı artırmaya yönelik sekiz eylemsel öneri sunmaktır.

# Yöntem ve tasarım

Çalışma, seçilmiş akademik literatür ile kurumsal uygulama rehberlerinin sentezlendiği, nitel ve kuramsal bir değerlendirme yaklaşımını benimsemektedir.

# Bulgular ve önermeler

1. Afetlerin insan esenliği üzerindeki en yıkıcı ve kalıcı etkilerinin akut ve kronik stres kaynaklı olduğu ve bu stresin geleneksel afet planlarında çoğunlukla göz ardı edildiği gösterilmiştir.
2. Afet araştırmalarında sosyal aksamaların temel tanımlayıcı özellik olduğu ve bu durumun toplulukların direnç düzeyini doğrudan etkilediği literatür analiziyle ortaya konmuştur.
3. Afet yönetimi ve dayanıklılık çalışmalarının geliştirilmesi için stresin azaltılmasını hedefleyen sekiz eylemsel strateji belirlenmiş ve bu stratejilerin önemi tartışılmıştır.
4. Halk sağlığı krizlerine müdahalede ve afet sonrası araştırmalarda topluluk katılımının sağlanması, stresin azaltılması ve güvenin yeniden tesisi için vazgeçilmez bir unsurdur.

# Yazarın tartışması

Afetlerin insan sağlığı üzerindeki en sinsi ve kalıcı etkilerinin akut ve kronik stresle ilişkili olduğu görülmektedir. Yapılan çalışmalar, bu stres türlerinin depresyon, anksiyete, kardiyovasküler rahatsızlıklar ve intihar eğilimlerini tetiklediğini ortaya koymaktadır. Yazarlar, geleneksel afet planlarının fiziksel altyapıya odaklanırken bu görünmez tehdidi ihmal ettiğini belirtmektedir.

Afet türlerine göre stresin doğası değişmektedir; özellikle kurumsal ihmal veya teknolojik yetersizliklerden kaynaklanan teknolojik afetler, topluluklarda daha derin bir güvensizlik duygusu (recreancy) ve 'aşındırıcı topluluk' (corrosive community) yapıları oluşturur. Yazarlar, bu durumun hukuki süreçler ve tazminat belirsizlikleriyle birleşerek bireylerdeki allostatik yükü kronikleştirdiğini açıklamaktadır.

Literatürdeki toplumsal dayanıklılık modelleri incelendiğinde, sosyal sermayenin ön planda tutulduğu ancak halk sağlığı ve stres yönetiminin arka planda kaldığı gözlenmektedir. Çalışmada, allostatik yükün bir biyobelirteç olarak kullanılması ve afet öncesi-sonrası veri tabanlarının oluşturulması gerekliliği vurgulanarak mevcut kuramsal çerçevelerle pratik uygulama boşlukları arasında köprü kurulmaktadır.

Sonuç olarak, afet hazırlık planlarında doğa tabanlı çözümlerin ve ekoterapinin kullanılması, hem fiziksel koruma sağlamakta hem de maruz kalınan psikolojik travmaları hafifletmektedir. Yazarlar, afet hukukunun ve müdahale çerçevelerinin stres kaynaklı kişisel yaralanmaları kapsayacak şekilde revize edilmesini ve yerel toplulukların katılımıyla adil süreçler işletilmesini önermektedir.

# Yazarın sonucu

Afet yönetiminde nihai başarının anahtarı, insan sağlığı ve esenliğini en merkeze koyan, stresi kısa ve uzun vadeli etkilerin temel kök nedeni olarak tanımlayan bir yaklaşımın benimsenmesidir. Önerilen sekiz eylemsel adımın afet hazırlık ve müdahale planlarına dahil edilmesi, bireysel ve toplumsal düzeyde uyum sağlayıcı dayanıklılığı artırarak gelecekteki çok boyutlu krizlere karşı daha dirençli yapılar oluşturulmasını sağlayacaktır.

# Literatürdeki işlevi

Bu çalışma, afet yönetimi literatüründe sıklıkla fiziksel altyapı ve lojistik çerçevesinde ele alınan dayanıklılık kavramını, halk sağlığı ve stres yönetimi perspektifinden yeniden tanımlayan kuramsal bir incelemedir. Afetlerin ardından ortaya çıkan zihinsel ve fiziksel sağlık sorunlarını, akut ve kronik stresin bir sonuçu olarak analiz eden yayın, mevcut afet hazırlık ve müdahale planlarındaki kritik bir boşluğu doldurmaktadır. Çalışma, afet sonrası süreçlerde sadece acil tıbbi müdahalenin değil, uzun vadeli stres azaltma stratejilerinin de dayanıklılığın ayrılmaz bir parçası olduğunu savunarak afet yönetimi disiplinine çok disiplinli bir perspektif kazandırmaktadır.

Önceki çalışmalarla ilişkisi: Yazarlar, Holling'in ekolojik dayanıklılık kavramından yola çıkarak bu terimi toplumsal ve bireysel sağlık bağlamına taşımıştır. Ritchie ve Gill tarafından geliştirilen teknolojik afet tipolojilerini ve recreancy kavramını temel alarak, kurumsal başarısızlıkların toplumsal stresi nasıl kronikleştirdiğini açıklamışlardır. Ayrıca McEwen tarafından literatüre kazandırılan allostatik yük kuramını, afet etkilerini ölçmek için somut bir fizyolojik gösterge olarak sisteme dahil etmişlerdir. Bu yönüyle çalışma, ekoloji, sosyoloji ve tıp alanındaki öncül teorileri sentezleyerek afet biliminde yeni bir operasyonel çerçeve sunmaktadır.

Literatür taramasına katkısı: Makale, literatürdeki afet sonrası iyileştirme çalışmalarının 'zaman içinde sönümlenen ilgi' kısıtını aşmak için sekiz maddelik somut bir eylem planı sunarak literatüre pratik bir katkı sağlamaktadır. Doğal altyapının sadece fiziksel koruma değil, aynı zamanda ekoterapi yoluyla psikolojik iyileşme aracı olarak kullanılması önerisi, çevre psikolojisi ile afet yönetimini birleştiren yenilikçi bir yaklaşımdır. Ayrıca afet hukuku ve tazminat süreçlerinin (Stafford Act ve OPA 90 gibi) stres üzerindeki etkilerini tartışmaya açarak, mevzuat düzenlemelerinin halk sağlığı üzerindeki dolaylı etkilerine dair farkındalık yaratmaktadır.

# Tez ve makale araştırmalarında kullanım

- **Afet dayanıklılığı sadece fiziksel altyapıyla değil, bireylerin maruz kaldığı kümülatif stres seviyesiyle doğrudan ilişkilidir.** — Makalenin stres ve dayanıklılık arasındaki bağlantıyı kuran teorik modeli, tezin kavramsal çerçevesini oluşturmak için kullanılacaktır.
- **Afetler doğalarına göre doğal, teknolojik, natech ve techna olarak dört ana grupta sınıflandırılabilir ve her grubun psikososyal etkisi farklıdır.** — Gill ve Ritchie'ye atıfla sunulan afet tipolojisi, tezin ilgili bölümlerinde tanımlayıcı bir sınıflama olarak kullanılabilir.
- **Doğal altyapı projeleri (sulak alanlar, kumullar), afet riskini azaltmanın yanı sıra toplumsal iyileşme için ekoterapötik alanlar sunar.** — Kentsel planlama veya çevre yönetimi odaklı tezlerde, yeşil altyapının sağlık üzerindeki çift yönlü faydasını desteklemek için kullanılır.

# Türetilebilir araştırma soruları

- **Bir çevre felaketi sonrasında yerel kaynaklara bağımlı topluluklarda, allostatik yük seviyeleri ekonomik tazminat süreçlerinin hızıyla nasıl bir korelasyon gösterir?**
  - Desen: Nicel-boylamsal tasarım. Afet sonrası ilk ay, altıncı ay ve ikinci yılda belirlenmiş bir balıkçı kohortundan kortizol, kolesterol ve kan basıncı gibi biyobelirteç verileri toplanmalıdır. Örneklem büyüklüğü güç analizi ile belirlenmeli, kontrol grubu olarak afet dışı bölgedeki benzer demografik özelliklere sahip bir topluluk seçilmelidir.
  - Gerekçe: Makalenin 2. önerisinde vurgulanan 'afet öncesi ve sonrası biyobelirteç verilerinin toplanması' çağrısından türetilmiştir. Özellikle eko-bağımlı toplulukların savunmasızlığı vurgulanmaktadır.
- **Afet sonrası geçici barınma alanlarında uygulanan yapılandırılmış Park Rx (Doğa Reçetesi) programı, çocukların travma sonrası stres seviyelerini standart psikososyal destek programlarına göre anlamlı düzeyde azaltır mı?**
  - Desen: Randomize kontrollü deneysel çalışma. Deney grubuna haftalık 120 dakikalık rehberli doğa yürüyüşleri ve bahçecilik aktiviteleri (ekoterapi) uygulanırken, kontrol grubuna sadece rutin klinik destek verilmelidir. Veriler standartlaştırılmış çocuk travma ölçekleri ile toplanmalı, örneklem büyüklüğü etik sınırlar dahilinde veri doygunluğu gözetilerek belirlenmelidir.
  - Gerekçe: Yazarların 6. önerisinde belirttiği 'ekoterapi ve doğa tabanlı tedavilerin afet müdahale planlarına dahil edilmesi' gerekliliğinden yola çıkılmıştır.
- **Bir endüstriyel kaza sonrası bireylerin kurumsal başarısızlık (recreancy) algısı, afet sonrası iyileşme sürecindeki sosyal sermaye birikimini nasıl etkilemektedir?**
  - Desen: Karma yöntem araştırması. Nicel aşamada geniş ölçekli bir anket uygulanarak recreancy ve sosyal sermaye ölçekleri arasındaki ilişki ölçülmeli; nitel aşamada ise odak grup görüşmeleriyle 'aşındırıcı topluluk' (corrosive community) dinamikleri derinlemesine incelenmelidir.
  - Gerekçe: Makalede sunulan Ritchie ve ark. (2013) temelli 'recreancy' ve 'corrosive community' tartışmalarından türetilmiş bir yönetişim analizidir.

# Kaynak izleri

Her iddia, özgün yayının belirtilen sayfasındaki birebir alıntıya bağlıdır.

| Kanıt | Bölüm | PDF sayfası | Basılı sayfa | Alıntı |
|---|---|---|---|---|
| ev-o-1 | ABSTRACT | 1 | — | Sandifer 1,2 * and Ann Hayward Walker 3 1 Center for Coastal Environmental and Human Health, School o f Sciences and Mathematics, College of Charleston, Charleston, SC, United Stat |
| ev-o-2 | ABSTRACT | 1 | — | Based on a targeted review of what we considered to be key literature ab out disasters, resilience, and disaster-associated stress effects, we recommend eigh t actions to improve r |
| ev-s-1 | DISASTER HEALTH EFFECTS ASSOCIATED WITH STRESS | 5 | — | The most pernicious and persistent human health and well-being impacts of disasters may be those related to stress, both mental and physical. |
| ev-s-2 | DEFINING THE DISASTER LANDSCAPE | 2 | — | He conclud es that “most researchers currently view social disruption as t he key defining feature or essential dimension” of disasters. |
| ev-s-3 | ABSTRACT | 1 | — | Based on a targeted review of what we considered to be key literature ab out disasters, resilience, and disaster-associated stress effects, we recommend eigh t actions to improve r |
| ev-s-4 | RECOMMENDATIONS TO INCREASE RESILIENCY TO DISASTERS BY REDUCING STRESS HEALTH EFFECTS | 9 | — | Inclusion of a prominent community participatory element is crucial for both effective public healt h response and research following disasters ( 123 ). |
| ev-l-1 | DEFINING THE DISASTER LANDSCAPE | 2 | — | Gill and Ritchie ( 7 ) describe a useful typology for disasters, grouping them into two general catego ries, natural and technological ( Table 1 ), with further elaboration of conn |
| ev-l-2 | DISASTER HEALTH EFFECTS ASSOCIATED WITH STRESS | 6 | — | One important measure of stress associated with negative health effects is Allostatic Load (AL). AL is the cumulative wear and tear on the human body that results |
| ev-l-3 | RECOMMENDATIONS TO INCREASE RESILIENCY TO DISASTERS BY REDUCING STRESS HEALTH EFFECTS | 10 | — | (6) Utilize nature-based treatment and nature-exposure to the greatest extent practical to alleviate pre- and post-disas ter stress effects such as anxiety, depression, and loss of |
| ev-l-4 | DEFINING THE DISASTER LANDSCAPE | 2 | — | Technological disasters ar e characterized by recreancy ( 9 ), a term that encompasses institutional failures and societal loss of trust in indivi duals and organizations which sho |

# İlgili kavramlar

- [Etiyopya'nin Bahir Dar Kentinde Konut Edinimi İçin Kayit Disi Arazi Brisimi ve İlişkili Gecekondu Yerlesimlerinin Gelişimi](/okf/doga-bilimleri/fizik-kimya-ve-yasam-bilimleri/etiyopyanin-bahir-dar-kentinde-konut-edinimi-icin-kayit-disi-arazi-brisimi-ve-iliskili-gecekondu-yerlesimlerinin-gelisimi.md)
- [Sürekli Psikofizik İçin Ters Optimal Kontrol Yöntemiyle Algının Eyleme Dönüştürülmesi](/okf/doga-bilimleri/fizik-kimya-ve-yasam-bilimleri/surekli-psikofizik-icin-ters-optimal-kontrol-yontemiyle-alginin-eyleme-donusturulmesi.md)
- [Üniversite Öğrencilerinin Dans Gelişiminde Doğaçlama Dans Tabanlı Psikolojik Eğitimin Etkisi](/okf/doga-bilimleri/fizik-kimya-ve-yasam-bilimleri/universite-ogrencilerinin-dans-gelisiminde-dogaclama-dans-tabanli-psikolojik-egitimin-etkisi.md)
- [Deprem Büyüklüğü Tahmini İçin İklimsel ve Sismik Veriye Dayalı Derin Öğrenme Modelinin Geliştirilmesi](/okf/doga-bilimleri/fizik-kimya-ve-yasam-bilimleri/deprem-buyuklugu-tahmini-icin-iklimsel-ve-sismik-veriye-dayali-derin-ogrenme-modelinin-gelistirilmesi.md)
- [Ölü Deniz Transformu Boyunca Sismik b-Değeri Değişimleri](/okf/doga-bilimleri/fizik-kimya-ve-yasam-bilimleri/olu-deniz-transformu-boyunca-sismik-b-degeri-degisimleri.md)
- [Sismik Tehlike Değerlendirmesi İçin Sıradışı Bir Araç Olarak Jeoakışkanlar](/okf/doga-bilimleri/fizik-kimya-ve-yasam-bilimleri/sismik-tehlike-degerlendirmesi-icin-siradisi-bir-arac-olarak-jeoakiskanlar.md)
- [SeismoQuakeGNN: Transformatör Destekli Modellerle Spasyo-Temporal Deprem Tahmini İçin Hibrit Bir Çerçeve](/okf/doga-bilimleri/fizik-kimya-ve-yasam-bilimleri/seismoquakegnn-transformator-destekli-modellerle-spasyo-temporal-deprem-tahmini-icin-hibrit-bir-cerceve.md)
- [Güney Calabria (İtalya) Büyük Depremlerinin Bölgesel Jeodinamik Bağlam Açısından İncelenmesi](/okf/doga-bilimleri/fizik-kimya-ve-yasam-bilimleri/guney-calabria-italya-buyuk-depremlerinin-bolgesel-jeodinamik-baglam-acisindan-incelenmesi.md)

# Şeffaflık

- Analiz tarihi: 2026-09-11T07:00:02.751Z
- Kanıt sayısı: 10
- Üretim sürümü: makale-analizi-v3.0.0
- Kanonik sayfa: https://makaleanalizi.com/doga-bilimleri/fizik-kimya-ve-yasam-bilimleri/stres-kaynakli-saglik-etkilerini-azaltarak-afet-dayanikliligini-artirma-yaklasimlari