---
type: "Akademik Makale Analizi"
title: "Kent Yangini ve Acil Durum Tesisleri İçin Cok Kriterli Değerlendirmenin DEMATEL Tabanlı Bir Yaklaşimi: Istanbul Örnegi"
description: "Hizli kentlesme, nüfus artisi ve sosyoekonomik esitsizlikler, küresel ölçekte metropollerin yangin ve acil durum risklerine maruz kalma düzeyini artirmaktadir. Istanbul gibi yangina hassas megakentlerde, sürdürülebilir risk yönetimi ve afet risklerinin azaltilmasi amaciyla acil durum altyapisinin me"
resource: "https://makaleanalizi.com/muhendislik-ve-teknoloji/bilgisayar-ve-elektrik-muhendisligi/kent-yangini-ve-acil-durum-tesisleri-icin-cok-kriterli-degerlendirmenin-dematel-tabanli-bir-yaklasimi-istanbul-ornegi"
doi: "10.3389/frevc.2023.1198541"
authors: ["Penjani Hopkins Nyimbili", "Turan Erden", "Erastus Mwanaumo"]
citation: "Nyimbili, P. H., Erden, T., Mwanaumo, E. (2023). A DEMATEL-based approach of multi-criteria evaluation for urban fire and emergency facilities. Frontiers in Environmental Economics, 2. https://doi.org/10.3389/frevc.2023.1198541"
publicationType: "quantitative-empirical"
discipline: "Mühendislik ve Teknoloji"
subDiscipline: "Bilgisayar ve Elektrik Mühendisliği"
evidenceCount: 9
tags: ["Karar Verme Deneme ve Değerlendirme Laboratuvari (DEMATEL)", "cografi bilgi sistemleri (CBS)", "cok kriterli karar analizi (CKKA)", "kentsel acil durum tesisi planlamasi", "yangin istasyonu"]
timestamp: "2026-08-13T10:02:13.213Z"
---

# Kent Yangini ve Acil Durum Tesisleri İçin Cok Kriterli Değerlendirmenin DEMATEL Tabanlı Bir Yaklaşimi: Istanbul Örnegi

Özgün başlık: A DEMATEL-based approach of multi-criteria evaluation for urban fire and emergency facilities
DOI: https://doi.org/10.3389/frevc.2023.1198541
Künye (APA 7): Nyimbili, P. H., Erden, T., Mwanaumo, E. (2023). A DEMATEL-based approach of multi-criteria evaluation for urban fire and emergency facilities. Frontiers in Environmental Economics, 2. https://doi.org/10.3389/frevc.2023.1198541

Bilim alanı: [Mühendislik ve Teknoloji](/okf/muhendislik-ve-teknoloji/index.md) › Bilgisayar ve Elektrik Mühendisliği

# Alan bağlamı

Hizli kentlesme, nüfus artisi ve sosyoekonomik esitsizlikler, küresel ölçekte metropollerin yangin ve acil durum risklerine maruz kalma düzeyini artirmaktadir. Istanbul gibi yangina hassas megakentlerde, sürdürülebilir risk yönetimi ve afet risklerinin azaltilmasi amaciyla acil durum altyapisinin mekansal planlamasi kritiktir. Yangin istasyonlarinin yer secimi; sosyal, yapısal, erisilebilirlik ve risk boyutlarini içeren cok kriterli ve karma sik bir karar verme sürecini gerektirir. Alan literatüründe karar vericilerin farklı kriterler arasindaki bagimliliklari ve karsilikli etkileşimleri görselleştirerek analiz etmesini sağlayacak yöntemlere olan ihtiyac vurgulanmaktadir.

# Akademik özet

Hizli kentlesme süreci, artan nüfusal yoğunluk ve kentsel gelisme baskilari, küresel ölçekteki megakentlerde kentsel yangin ve teknolojik afet risklerini ciddi sekilde tırmandırmaktadır. Istanbul gibi karma sik sosyoekonomik ve mekansal dinamiklere sahip metropollerde, kentsel direncliligin sağlanmasi ve yangin riski azaltma stratejilerinin uygulanmasi hayati bir zorunluluk haline gelmistir. Kentsel yangin ve acil durum tesislerinin mekansal planlamasi, toplumsal, yapısal, erisilebilirlik ve güvenlik boyutlarini kapsayan cok disiplinli ve cok kriterli karma sik bir karar verme sürecidir. Bu bağlamda mevcut literatür, acil durum tesislerinin yer seciminde kararlari etkileyen faktörlerin birbiriyle olan karma sik etkileşimlerinin, etki yönlerinin ve nedensellik ilişkilerinin bütüncül bir sekilde modellenmesi gerektigini göstermektedir.

Çalismanin temel amaci, Istanbul genelinde yeni yangin ve acil durum tesislerinin optimum konumlari için belirlenmis kriterler arasindaki karsilikli ilişkileri ve etki derecelerini DEMATEL yöntemiyle nicel olarak analiz etmektir. Araştırmada yüksek nüfus yoğunlugu, ana yollara yakinlik, mevcut yangin istasyonlarina mesafe, tehlikeli madde yoğunlugu, ahsap bina yoğunlugu ve deprem riskine mesafe olmak üzere alti temel planlama kriteri değerlendirilmistir. Afet ve acil durum yönetimi alaninda en az On yillik deneyime sahip 19 uzmandan olusan bir heyetin uzman görüsleri Grup Karar Verme yaklaşimiyla toplanmis; ortalama doğrudan ilişki matrisi, normalize ilişki matrisi ve toplam ilişki matrisi hesaplanarak faktörler sebep ve sonuç gruplarina ayrilmistir.

DEMATEL modeli analiz sonuçları, yüksek nüfus yoğunlugu kriterinin diğer tüm planlama kriterleri üzerinde en yüksek etki gücüne sahip ana nedensel faktör oldugunu ortaya koymustur. Bunu ikinci en etkili nedensel faktör olarak tehlikeli madde yoğunlugu kriteri takip etmektedir; bu iki kriter kentsel acil durum tesisi planlamasinda öncelikli olarak ele alinmasi gereken temel belirleyicilerdir. Ahsap bina yoğunlugu ve deprem riskine mesafe kriterleri de sebep grubunda yer alirken, ana yollara yakinlik ve mevcut istasyonlara mesafe kriterleri diğer faktörlerden en cok etkilenen sonuç grubunda konumlanmistir. Ayrıca deprem riskine mesafe kriterinin diğer kriterler üzerinde belirgin bir etkisinin bulunmadigi ve planlama önceliklendirmesinde ikincil nitelikte kaldigi saptanmistir.

Elde edilen bulgular, daha önce AHP, bulanik AHP, entropi AHP ve BWM gibi farklı CKKA yöntemleriyle yapilmis çalışmalarin sonuçlarıyla karşılaştırilmis ve kriter önem siralamalarinin yüksek korelasyon gösterdiği doğrulanmistir. Bu çalışma, kentsel acil durum tesislerinin planlanmasinda kriterler arasindaki nedensel ilişki agini ve bagimliliklari nedensellik diyagramlari (diygraf) aracıligiyla görsellestirerek literatüre önemli bir metodolojik katkı sunmaktadir. Ortaya konulan nedensel bağlam, sehir planlamacilari, acil durum yöneticileri ve yerel yönetim karar vericileri için veri temelli, bütüncül ve etkin yangin riski azaltma politikalari geliştirilmesine somut bir zemin hazirlamaktadir.

# Araştırmanın amacı

Bu çalışmanın amaci, Istanbul'da yeni kent yangin ve acil durum tesislerinin optimum konumlari için daha önce belirlenmis planlama kriterleri arasindaki karma sik karsilikli ilişkileri, etki seviyelerini ve nedensellik gruplarini DEMATEL yöntemi kullanarak incelemektir.

# Yöntem ve tasarım

Yeni kentsel yangin istasyonlarinin yer secimi için belirlenen kriterlerin birbiriyle olan karmasik etkileşimlerini ve etki derecelerini DEMATEL yöntemi kullanarak rasyonel bir modelle çözümlemektir.

# Bulgular ve önermeler

1. Yüksek nufus yoğunlugu (HPD) kriteri, yeni kentsel acil durum tesislerinin konumlandirilmasinda diğer planlama değişkenlerini en güçlü sekilde etkileyen ve yonlendiren en kritik nedensel unsur olarak ortaya konmustur.
2. Tehlikeli maddelerin yoğunlugu (DHM) değişkeni, nedensel etki grubunda ikinci en onemli kriter olarak yer alarak kentsel yangin risk analizlerinde oncelikli olarak değerlendirilmesi gereken bir diğer onemli faktor olmustur.
3. Deprem riskine uzaklik (DER) kriterinin, planlama sistemindeki diğer kriterler üzerinde doğrudan bir etkisinin olmadigi ve bu nedenle karsilikli etkileşim modelinde belirleyici bir rol oynamadigi tespit edilmiştir.
4. Ana yollara yakinlik (PMR) ve mevcut itfaiye istasyonlarina olan uzaklik (DEF) kriterleri, diğer değişkenlerden en yüksek duzeyde etkilenen 'sonuç' grubundaki en duyarli parametreler olarak belirlenmistir.

# Yazarın tartışması

Yapilan analizler, kentsel yangin istasyonu yer secimi süreçinde yüksek nufus yoğunlugu ile tehlikeli maddelerin varliginin kentin yangin risk haritasini belirleyen en temel iki yonlendirici guc oldugunu acikca ortaya koymaktadir. Bu iki kriterin yüksek seviyedeki nedensel etki gucu, kentsel alanlardaki risk azaltma politikalarinin oncelikle nerede yoğunlasmasi gerektigine dair net bir mekansal gösterge sunmaktadir.

Yazarlar, bu durumu megakentlerdeki plansiz ve yoğun yapilasmanin getirdigi hassasiyetle açıklamaktadir. Endustriyel alanlar ile aşırı kalabalik mahallelerin ic ice gecmesi, yanginin cikma ve hizla yayilma olasiligini artirmakta, bu da acil müdahale tesislerinin konumlandirilmasinda soz konusu iki kriterin diğer tum erisilebilirlik ve altyapi kriterlerinden once değerlendirilmesini zorunlu kilmaktadir.

Elde edilen bu sonuçlar, afet ve acil durum yönetimi literatürundeki genel kabullerle ve özellikle kentsel dayaniklilik ile siginak yeri analizi yapan cagdas çalışmalarla tam bir uyum içerisindedir. Diğer yöntemlerin aksine DEMATEL, bu kriterlerin sadece agirliklarini ölçmekle kalmamis, ayni zamanda birbirlerini nasıl beslediklerini mekansal planlama teorisi bağlaminda basarili bir sekilde ortaya koymustur.

Çalışmanın kapsami ve uzman değerlendirmelerine dayalı yapisi, megakent duzeyindeki planlama kararlarinda subjektif yargilarin etkisini rasyonel bir matematiksel modele dönüşturmustur. Gelecekteki çalışmalarda bu nedensel yapinin zaman içerisindeki dinamik nufus hareketleri ve kentsel buyume projeksiyonlari ile entegre edilerek daha dinamik simulasyon modellerine dönüşturulmesi önerilmektedir.

# Yazarın sonucu

Bu çalışma, Istanbul gibi hizla buyuyen megakentlerde yangin ve acil durum tesislerinin konumlandirilmasina yonelik cok kriterli karar verme süreçlerinde DEMATEL yönteminin onemli bir yönetimsel arac oldugunu ortaya koymaktadir. Kriterler arasindaki nedensel ilişkilerin belirlenmesi, karar vericilerin kaynaklari rasyonel bir sekilde dagitmasina, imar planlamalarinda veri odakli adimlar atmasina ve disiplinler arasi is birligi kurarak daha direncili kentsel alanlar oluşturmasina olanak sağlamaktadir.

# Literatürdeki işlevi

Bu çalışma, literatürde kentsel acil durum tesislerinin yer seçimi süreçlerinde kriterlerin sadece göreceli ağırlıklarını değil, aynı zamanda birbirleri üzerindeki karşılıklı etkileşimlerini ve nedensellik yapılarını çözümleme işlevini üstlenmektedir. Mevcut çalışmalar genellikle AHP gibi hiyerarşik ve bağımsızlık varsayımına dayalı yöntemlere odaklanırken, bu araştırma DEMATEL tekniğini kullanarak kriterler arasındaki geri besleme mekanizmalarını ve bağımlılıkları ortaya koymaktadır. Özellikle megakent ölçeğinde yangın riskini etkileyen sosyal ve yapısal faktörlerin karmaşıklığını görsel bir matris ve yönlü grafiklerle (digraph) analiz ederek, stratejik karar verme süreçleri için daha derinlikli bir metodolojik çerçeve sunmaktadır.

Önceki çalışmalarla ilişkisi: Araştırma, yazarların daha önceki çalışmalarında kullandığı AHP, Bulanık AHP ve Entegre AHP gibi yöntemlerin kısıtlamalarını aşmak üzere kurgulanmıştır. Önceki çalışmalar kriterlerin önem sıralamasını belirlemiş olsa da, kriterler arası etkileşimleri göz ardı etmiştir. Bu çalışma, Gabus ve Fontela tarafından geliştirilen klasik DEMATEL teorisini afet yönetimi disiplinine entegre ederek, Nyimbili ve Erden tarafından daha önce önerilen altı temel kriterin (nüfus yoğunluğu, ana yollara yakınlık, mevcut istasyonlara uzaklık, tehlikeli madde yoğunluğu, ahşap bina yoğunluğu ve deprem riski) bir sistem içindeki dinamik rollerini tanımlayarak literatürü genişletmektedir.

Literatür taramasına katkısı: Çalışmanın literatür taramalarına sağladığı temel katkı, kentsel risk yönetimi kriterlerini 'neden' (cause) ve 'sonuç' (effect) gruplarına ayırarak yapılandırmasıdır. Yüksek nüfus yoğunluğu ve tehlikeli madde yoğunluğunun sistemin temel yönlendiricileri olduğunu, buna karşın deprem riskinin incelenen etkileşim ağında diğer kriterleri doğrudan etkilemediğini kanıtlamaktadır. Bu ayrım, literatürde yangın istasyonu yer seçimi için kullanılan statik modellerin ötesine geçilmesini sağlamakta ve kaynak tahsisinde hangi parametrelerin öncelikli olarak müdahale edilmesi gerektiğini bilimsel bir temele oturtmaktadır. Ayrıca, farklı MCDM yöntemlerinden elde edilen sonuçların tutarlılığını doğrulayarak yöntemsel bir geçerlilik sunmaktadır.

# Tez ve makale araştırmalarında kullanım

- **Karmaşık kentsel karar verme problemlerinde kriterler arası bağımlılıklar geleneksel yöntemlerle değil, nedensellik analiziyle ölçülmelidir.** — Araştırmacı, yer seçimi çalışmalarında kriterlerin bağımsız olduğu varsayımının eksikliklerini açıklarken bu makalenin sunduğu DEMATEL yaklaşımını temel metodolojik gerekçe olarak kullanabilir.
- **Yüksek nüfus yoğunluğu, kentsel yangın riski yönetiminde diğer tüm altyapı ve erişilebilirlik faktörlerini etkileyen temel belirleyicidir.** — Bulgular bölümünde elde edilen nüfus yoğunluğunun en yüksek 'causer' (neden) olduğu verisi, megakentlerdeki yangın güvenliği stratejilerinin neden nüfus odaklı olması gerektiğini desteklemek için kullanılır.
- **Deprem riski, kentsel yangın istasyonu planlamasındaki içsel kriter etkileşimlerinde doğrudan bir yönlendirici grupta yer almayabilir.** — Kentsel risk faktörlerinin hiyerarşisi kurgulanırken, deprem riskinin diğer planlama kriterleri üzerindeki düşük etkisi makalenin özgün bulgusu üzerinden teorize edilebilir.

# Türetilebilir araştırma soruları

- **Kentsel dönüşüm süreçleri, nüfus yoğunluğu ve yapı stoğu kriterleri arasındaki nedensellik bağlarını son 10 yılda nasıl değiştirmiştir?**
  - Desen: Makaledeki 6 kriter temel alınarak, 2013 ve 2023 yılları için iki ayrı DEMATEL analizi yapılır. Uzman paneli kentsel dönüşüm uzmanlarından oluşturulur. Kriter etkileşimlerindeki kaymalar digraph karşılaştırmasıyla analiz edilir.
  - Gerekçe: Makalenin 'HPD' ve 'WBD' kriterlerinin sistemin yönlendiricileri olduğu bulgusundan yola çıkarak, bu yönlendiricilerin kentsel yenileme ile nasıl dönüştüğünü ölçmeyi hedefler.
- **Uzman görüşlerindeki öznellik ve belirsizlik, nüfus yoğunluğunun nedensel etkisi üzerindeki baskınlığını değiştirmekte midir?**
  - Desen: Makalede belirtilen 19 uzmanlık veri toplama süreci bulanık sayılar (triangular fuzzy numbers) kullanılarak tekrarlanır. Karar verici grubunun görüş ayrılıkları bulanık mantık ile yumuşatılır. Örneklem büyüklüğü güç analizi ile belirlenir.
  - Gerekçe: Makalenin sınırlılıklar bölümünde belirtilen uzman yargılarındaki öznelliği (subjectivity) metodolojik olarak gidermek için önerilmiştir.
- **Farklı sosyoekonomik ve coğrafi özelliklere sahip megakentlerde, tehlikeli madde yoğunluğu (DHM) benzer bir nedensel etki göstermekte midir?**
  - Desen: Karşılaştırmalı vaka analizi tasarımı. Her iki şehir için aynı 6 kriter kullanılarak yerel uzmanlarla DEMATEL matrisleri oluşturulur. Şehirlerin yapısal farklılıklarının kriter etkileşimlerine yansıması tartışılır.
  - Gerekçe: Makalenin 'DHM' kriterinin sistemdeki ikinci en önemli neden olduğu ve bulguların İstanbul özelinde sınırlı kalabileceği uyarısından türetilmiştir.

# Kaynak izleri

Her iddia, özgün yayının belirtilen sayfasındaki birebir alıntıya bağlıdır.

| Kanıt | Bölüm | PDF sayfası | Basılı sayfa | Alıntı |
|---|---|---|---|---|
| ev-o-1 | Abstract | 1 | — | Th e current research aims to examine the complex interrelationships and le vels of influence among the criteria previously determined for optimally select ing new urban infrastruc |
| ev-s-1 | Abstract | 1 | — | Th e current research aims to examine the complex interrelationships and le vels of influence among the criteria previously determined for optimally select ing new urban infrastruc |
| ev-s-2 | Abstract | 1 | — | The findings reveal that high populatio n density is the most critical criterion followed by the density of hazardous mater ials criterion in eectively planning new urban facilitie |
| ev-s-3 | Abstract | 1 | — | The findings reveal that high populatio n density is the most critical criterion followed by the density of hazardous mater ials criterion in eectively planning new urban facilitie |
| ev-s-5 | Abstract | 2 | — | these contextual relationships established would contribute toward an integrated fire risk mitigation planning policy formulation in urban environments through the engagement of al |
| ev-l-1 | Introduction and background | 2 | — | The DEMATEL method was utilized in this research to analyze the interrelations among the assessment criteria for the urban emergency facility site selection process, thereby buildi |
| ev-l-2 | Abstract | 2 | — | - The findings reveal that high population density and the density of hazardous materials criteria, within the cause group, are the most significant criteria and therefore need to  |
| ev-l-3 | Abstract | 1 | — | The findings reveal that high populatio n density is the most critical criterion followed by the density of hazardous mater ials criterion in eectively planning new urban facilitie |
| ev-l-4 | Abstract | 2 | — | - The DEMATEL model outcomes were validated in terms of levels of criteria significance using previous studies and shown to be in high correlation. |

# İlgili kavramlar

- [Türkiye'nin Tarımsal Kredi Performansının K-ortalamalar Kümeleme Algoritması ile Analizi](/okf/muhendislik-ve-teknoloji/bilgisayar-ve-elektrik-muhendisligi/turkiyenin-tarimsal-kredi-performansinin-k-ortalamalar-kumeleme-algoritmasi-ile-analizi.md)
- [Lineament Analizine Dayalı Olarak Almalyk-Angren Sanayi Bölgesinin Sismik Aktivitesinin İncelenmesi](/okf/muhendislik-ve-teknoloji/bilgisayar-ve-elektrik-muhendisligi/lineament-analizine-dayali-olarak-almalyk-angren-sanayi-bolgesinin-sismik-aktivitesinin-incelenmesi.md)
- [Yazılım Geliştirmede Üretken Yapay Zeka Modellerinin Performans ve Güvenilirliği: C# Tabanlı Bir Analiz](/okf/muhendislik-ve-teknoloji/bilgisayar-ve-elektrik-muhendisligi/yazilim-gelistirmede-uretken-yapay-zeka-modellerinin-performans-ve-guvenilirligi-c-tabanli-bir-analiz.md)
- [Dinamik Hareket Uyumlaması İçin İnsan İlhamlı Duyumotor Denetleyici: Mafsallı Robot Kolları Üzerine Bir İnceleme](/okf/muhendislik-ve-teknoloji/bilgisayar-ve-elektrik-muhendisligi/dinamik-hareket-uyumlamasi-icin-insan-ilhamli-duyumotor-denetleyici-mafsalli-robot-kollari-uzerine-bir-inceleme.md)
- [Twitch Platformundaki Nefret Baskınları: Canlı Yayın Topluluklarında Gerçek Zamanlı İnsan-Bot Koordineli Saldırıların Anlaşılması](/okf/muhendislik-ve-teknoloji/bilgisayar-ve-elektrik-muhendisligi/twitch-platformundaki-nefret-baskinlari-canli-yayin-topluluklarinda-gercek-zamanli-insan-bot-koordineli-saldirilarin-anlasilmasi.md)
- [Üretken Yapay Zekanın İlaç Yönetimi Görevlerinde Kullanım Bağlamı Değerlendirme Çerçevesi](/okf/muhendislik-ve-teknoloji/bilgisayar-ve-elektrik-muhendisligi/uretken-yapay-zekanin-ilac-yonetimi-gorevlerinde-kullanim-baglami-degerlendirme-cercevesi.md)
- [Zaman Serisi Tahmini İçin Derin Öğrenme: Model Mimarisi Paradigmaları, Özellik Çıkarımı ve Gelecek Yönelimleri Üzerine Kapsamlı Bir İnceleme](/okf/muhendislik-ve-teknoloji/bilgisayar-ve-elektrik-muhendisligi/zaman-serisi-tahmini-icin-derin-ogrenme-model-mimarisi-paradigmalari-ozellik-cikarimi-ve-gelecek-yonelimleri-uzerine-kapsamli-bir-inceleme.md)
- [Betonarme Yapıların Kentsel Dönüşümünde Hızlı Tarama Parametrelerinin Değerlendirilmesi ve Öneriler](/okf/muhendislik-ve-teknoloji/bilgisayar-ve-elektrik-muhendisligi/betonarme-yapilarin-kentsel-donusumunde-hizli-tarama-parametrelerinin-degerlendirilmesi-ve-oneriler.md)

# Şeffaflık

- Analiz tarihi: 2026-08-13T10:02:13.213Z
- Kanıt sayısı: 9
- Üretim sürümü: makale-analizi-v3.0.0
- Kanonik sayfa: https://makaleanalizi.com/muhendislik-ve-teknoloji/bilgisayar-ve-elektrik-muhendisligi/kent-yangini-ve-acil-durum-tesisleri-icin-cok-kriterli-degerlendirmenin-dematel-tabanli-bir-yaklasimi-istanbul-ornegi