---
type: "Akademik Makale Analizi"
title: "204 Ülke ve Bölge ile 811 Alt Ulusal Konumda 288 Ölüm Nedeni ve Doğuşta Beklenen Yaşam Süresi Ayrıştırmasının Küresel Yükü, 1990-2021: GBD 2021 Çalışması İçin Sistematik Analiz"
description: "Küresel halk sağlığı ve epidemiyoloji literatüründe, toplumların sağlık düzeyini nesnel ölçütlerle izlemek ve sağlık politikalarını kanıta dayalı biçimde biçimlendirmek hayati bir önem taşımaktadır. Zaman içinde değişen hastalık yüklerinin ve yaşa göre standardize edilmiş ölüm oranlarının bölgesel v"
resource: "https://makaleanalizi.com/saglik-bilimleri/klinik-ve-halk-sagligi/204-ulke-ve-bolge-ile-811-alt-ulusal-konumda-288-olum-nedeni-ve-dogusta-beklenen-yasam-suresi-ayristirmasinin-kuresel-yuku-1990-2021-gbd-2021-calismasi-icin-sistematik-analiz"
doi: "10.1016/s0140-6736(24)00367-2"
authors: ["GBD 2021 Causes of Death Collaborators."]
citation: "Collaborators., G. C. O. D. (2024). Global burden of 288 causes of death and life expectancy decomposition in 204 countries and territories and 811 subnational locations, 1990-2021: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2021.. . https://doi.org/10.1016/s0140-6736(24)00367-2"
publicationType: "systematic-review"
discipline: "Sağlık Bilimleri"
subDiscipline: "Klinik ve Halk Sağlığı"
evidenceCount: 9
tags: ["Küresel hastalık yükü", "Ölüm nedenleri", "Beklenen yaşam süresi", "COVID-19", "Ölüm yoğunlaşması"]
timestamp: "2026-08-04T08:09:12.077Z"
---

# 204 Ülke ve Bölge ile 811 Alt Ulusal Konumda 288 Ölüm Nedeni ve Doğuşta Beklenen Yaşam Süresi Ayrıştırmasının Küresel Yükü, 1990-2021: GBD 2021 Çalışması İçin Sistematik Analiz

Özgün başlık: Global burden of 288 causes of death and life expectancy decomposition in 204 countries and territories and 811 subnational locations, 1990-2021: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2021.
DOI: https://doi.org/10.1016/s0140-6736(24)00367-2
Künye (APA 7): Collaborators., G. C. O. D. (2024). Global burden of 288 causes of death and life expectancy decomposition in 204 countries and territories and 811 subnational locations, 1990-2021: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2021.. . https://doi.org/10.1016/s0140-6736(24)00367-2

Bilim alanı: [Sağlık Bilimleri](/okf/saglik-bilimleri/index.md) › Klinik ve Halk Sağlığı

# Alan bağlamı

Küresel halk sağlığı ve epidemiyoloji literatüründe, toplumların sağlık düzeyini nesnel ölçütlerle izlemek ve sağlık politikalarını kanıta dayalı biçimde biçimlendirmek hayati bir önem taşımaktadır. Zaman içinde değişen hastalık yüklerinin ve yaşa göre standardize edilmiş ölüm oranlarının bölgesel ve ulusal ölçekte izlenmesi, küresel epidemiyolojik dönüşümün yönünü anlamada temel bir araçtır. Özellikle COVID-19 gibi küresel çaplı krizlerin ardından, farklı ölüm nedenlerinin yaşa bağlı yaşam beklentisi üzerindeki net etkilerini ayrıştırmak ve hastalık odaklanmalarını saptamak modern halk sağlığı tartışmalarının merkezinde yer almaktadır.

# Akademik özet

Küresel halk sağlığı ve epidemiyoloji alanında toplumsal sağlık göstergelerinin düzenli ve ayrıntılı biçimde izlenmesi, politika yapıcıların kanıta dayalı öncelikler belirlemesi açısından kritik bir işlev görmektedir. Yaşa göre standardize edilmiş ölüm oranları ve doğuşta beklenen yaşam süresi ölçütleri, uzun dönemli epidemiyolojik dönüşüm süreçlerini ve beklenmedik küresel krizlerin toplumsal sağlık üzerindeki sarsıcı etkilerini anlamada temel araçlar sunmaktadır. Son otuz yılda bulaşıcı hastalıklara bağlı ölümlerin küresel ölçekte gerilemesiyle sağlanan kazanımlar, sağlık sistemlerinin dayanıklılığını değerlendirmede önemli bir referans oluştururken, geniş ölçekli salgınların bu kazanımları nasıl sekteye uğratabildiği sorusu literatürün ana tartışma konularından birini meydana getirmektedir.

Bu çalışma, 1990 ile 2021 yılları arasında 204 ülke ve bölge ile 811 alt ulusal konumda 288 ölüm nedenine bağlı ölüm sayılarını, yaşa göre standardize oranları ve kaybedilen yaşam yıllarını (YLL) sistematik biçimde tahmin etmeyi amaçlamaktadır. Araştırmada vital kayıtlar, sözel otopsi, epidemiyolojik sürveyans, nüfus sayımları ve kanser kayıtlarını içeren 56 bin 604 farklı veri kaynağı bir araya getirilmiştir. Analitik süreçte modellerin tahmin geçerliliğini değerlendiren CODEm araçları kullanılmış; yaşa göre ayrıştırma, Das Gupta ayrıştırma yöntemleri ve coğrafi ölüm yoğunlaşmasını belirlemek amacıyla varyasyon katsayısı ile yüzde 90 ölüm eşik nüfus kesri analizleri uygulanmıştır.

Analiz sonuçları, 1990 ile 2019 yılları arasında küresel doğuşta beklenen yaşam süresinin 7,8 yıl arttığını, ancak 2019 ile 2021 yılları arasında COVID-19 ve pandemiyle ilişkili diğer ölümler nedeniyle küresel yaşam süresinde net 1,6 yıllık bir gerileme yaşandığını göstermektedir. 2021 yılında COVID-19, yüz binde 94,0 yaşa göre standardize ölüm oranıyla inmenin önüne geçerek dünyada en sık görülen ikinci ölüm nedeni konumuna yükselmiştir. Bulaşıcı hastalıklardan bağırsak enfeksiyonları ve alt solunum yolu enfeksiyonlarına bağlı ölümlerin azalması otuz yıllık dönemde yaşam süresindeki artışa en büyük katkıyı sağlarken, bulaşıcı olmayan hastalıkların coğrafi olarak geniş bir alana yayıldığı, bulaşıcı hastalıkların ise giderek daha dar nüfus coğrafyalarında yoğunlaştığı tespit edilmiştir.

Çalışmanın tartışma ve sonuç bölümleri, pandeminin küresel yaşam süresinde yol açtığı gerilemeye rağmen otuz yıllık süreçte kazanılan epidemiyolojik ilerlemenin dirençli yönlerini ortaya koymaktadır. Bulaşıcı hastalıkların belirli coğrafyalarda yoğunlaşması, başarılı halk sağlığı müdahalelerinin belirli bölgelerde etkili olduğunu, ancak bu uygulamaların henüz küresel düzeyde hakkaniyetli dağıtılmadığını kanıtlamaktadır. Çalışma, gelecekteki salgınlara hazırlık süreçlerinde ölüm bildirim sistemlerinin güçlendirilmesi ve bölgesel olarak yoğunlaşan hastalıklara yönelik hedeflenmiş müdahalelerin geliştirilmesi gerekliliğini vurgulayarak literatüre ve halk sağlığı politikalarına temel bir katkı sunmaktadır.

# Araştırmanın amacı

Çalışmanın temel amacı, 1990 ile 2021 yılları arasında 204 ülke ve bölgede 288 ölüm nedenine bağlı ölüm oranlarını ve kaybedilen yaşam yıllarını (YLL) sistematik olarak hesaplamak, pandeminin ve epidemiyolojik eğilimlerin beklenen yaşam süresi ile coğrafi ölüm odaklanmaları üzerindeki net etkilerini ayrıştırma analizleriyle ortaya koymaktır.

# Yöntem ve tasarım

Bu çalışma, 1990-2021 yılları arasında 204 ülke ve bölgedeki 288 ölüm nedenini kapsayan, istatistiksel modelleme ve yaşam süresi ayrıştırması tekniklerine dayanan küresel ölçekli gözlemsel ve epidemiyolojik bir sistematik analiz araştırmasıdır.

# Bulgular ve önermeler

1. 2021 yılında COVID-19, küresel düzeyde yaşa göre standardize edilmiş ölüm oranlarında inme hastalığını geride bırakarak ikinci sıradaki en yaygın ölüm nedeni haline gelmiştir.
2. 1990 ile 2019 yılları arasında küresel yaşam süresinde toplam 7,8 yıllık istikrarlı bir artış kaydedilmiş, ancak 2019-2021 döneminde COVID-19 ve ilişkili ölümler nedeniyle net 1,6 yıllık bir düşüş yaşanmıştır.
3. Barsak enfeksiyonları ve alt solunum yolu enfeksiyonlarından kaynaklanan ölümlerin azalması, 1990-2021 döneminde küresel yaşam süresindeki iyileşmeye sırasıyla 1,1 yıl ve 0,9 yıllık en büyük pozitif katkıyı sağlamıştır.
4. Bulaşıcı hastalık ölümleri otuz yıllık süreçte giderek daha dar coğrafi alanda yoğunlaşırken, bulaşıcı olmayan kronik hastalıklar küresel ölçekte yaygın kalmaya devam etmiştir.

# Yazarın tartışması

Araştırma bulguları, COVID-19 pandemisinin küresel ölçekte ölüm nedenleri sıralamasını köklü biçimde değiştirdiğini ve otuz yıldır süregelen yaşam süresi artışını durdurduğunu göstermektedir. Pandeminin ilk iki yılında kaydedilen yüksek can kayıpları, bölgesel düzeyde eşitsiz bir dağılım sergileyerek özellikle kaynakları kısıtlı bölgelerde ve yaşlı nüfusta belirgin kayıplara yol açmıştır.

Yazarlar, gözlenen bu olumsuz tablonun temel nedeni olarak doğrudan viral enfeksiyon ölümlerinin yanı sıra sağlık hizmetlerine erişimde yaşanan gecikmeleri ve kısıtlamaları işaret etmektedir. Sağlık altyapısındaki aksamalar, doğrudan enfeksiyona bağlanamayan ek ölüm yükünün belirginleşmesinde anahtar bir rol oynamıştır.

Elde edilen sonuçlar, önceki GBD döngüleri ve uluslararası halk sağlığı raporlarıyla karşılaştırıldığında, bulaşıcı hastalıklara karşı yürütülen mücadelenin başarısını doğrulamakta ancak bu başarının coğrafi sınırlarının daraldığını kanıtlamaktadır. Bulaşıcı olmayan hastalıkların ise coğrafi odaklanma göstermeksizin küresel bir tehdit olmayı sürdürdüğü anlaşılmaktadır.

Sonuç olarak çalışma, geçmişteki başarılı halk sağlığı müdahalelerinin ölüm oranlarının halen yüksek olduğu odak noktalarına uyarlanmasının önemini vurgulamaktadır. Gelecekte ortaya çıkabilecek küresel sağlık krizlerine karşı dirençli sistemler kurmak için coğrafi odaklanma kalıplarının dikkate alınması gerekmektedir.

# Yazarın sonucu

GBD 2021 sistematik analizi, otuz yılı aşkın süredir küresel yaşam süresinde elde edilen kazanımların COVID-19 pandemisi nedeniyle ciddi şekilde kesintiye uğradığını göstermektedir. Bulaşıcı hastalıklardaki azalmanın belirli coğrafi bölgelerde yoğunlaşması ve kronik hastalık yükünün yaygınlığı, gelecekteki sağlık politikalarında ve pandemiye hazırlık stratejilerinde bölgesel gereksinimlere odaklanılması gerektiğini ortaya koymaktadır.

# Literatürdeki işlevi

Bu çalışma, küresel halk sağlığı ve epidemiyoloji literatüründe son otuz yılda gerçekleşen ölüm nedeni değişimlerini ve COVID-19 pandemisinin yarattığı demografik kırılmaları bütüncül bir yaklaşımla haritalandırma işlevini yerine getirmektedir. Çoklu veri kaynaklarını bir araya getirerek 288 farklı ölüm nedeninin yaşa göre standardize edilmiş oranlarını ve kaybedilen yaşam yıllarını ayrıştıran yayın, küresel sağlık politikalarının kanıta dayalı biçimde oluşturulmasına ve kaynak tahsisinin optimize edilmesine nitelikli bir zemin hazırlamaktadır.

Önceki çalışmalarla ilişkisi: İncelenen yayın, önceki Global Burden of Disease (GBD) döngülerinde geliştirilen Cause of Death Ensemble modelleme (CODEm) yaklaşımını ve veri düzeltme algoritmalarını ileriye taşımaktadır. Önceki çalışmalar 1990-2019 dönemindeki kronik ve bulaşıcı hastalık eğilimlerini incelerken, bu çalışma COVID-19 ve pandemiden kaynaklanan doğrudan ve dolaylı ölüm yüklerini mutually exclusive bir hiyerarşik yapıda modele dahil etmiş, alt beş yaş çocuklarda yaş gruplamalarını detaylandırarak literatürdeki metodolojik derinliği artırmıştır.

Literatür taramasına katkısı: Literatür taraması yapacak araştırmacılar için bu eser, küresel ve bölgesel ölüm nedenlerinin epidemiyolojik dönüşüm teorisi çerçevesinde nasıl biçimlendiğini gösteren ampirik bir referans sunmaktadır. Çalışma, bulaşıcı hastalıkların coğrafi olarak giderek daralan alanlarda yoğunlaştığını, bulaşıcı olmayan kronik hastalıkların ise coğrafi odaklanma göstermeksizin yaygınlığını koruduğunu kanıtlayarak sağlıkta eşitsizlik ve pandemiye hazırlık konularındaki teorik tartışmalara somut kanıtlar kazandırmaktadır.

# Tez ve makale araştırmalarında kullanım

- **COVID-19 pandemisi otuz yıllık küresel yaşam süresi kazanımlarını kesintiye uğratarak en yaygın ölüm nedenleri sıralamasını değiştirmiştir.** — Giriş bölümünde, küresel halk sağlığı krizlerinin toplumların yaşam beklentisi üzerindeki dönüştürücü etkisini vurgulamak ve araştırmanın problemini gerekçelendirmek için bu veriler referans verilir.
- **Bulaşıcı hastalıklardan kaynaklanan ölümler coğrafi olarak belirli bölgelerde yoğunlaşırken kronik hastalıklar küresel yaygınlığını sürdürmektedir.** — Literatür taramasında epidemiyolojik dönüşüm kuramını tartışırken, bulaşıcı ve bulaşıcı olmayan hastalıkların coğrafi odaklanma dinamiklerini karşılaştırmak amacıyla kullanılır.
- **Barsak enfeksiyonları ve alt solunum yolu enfeksiyonlarındaki düşüşler, son otuz yılda küresel yaşam süresi artışına en büyük pozitif katkıyı sağlamıştır.** — Tartışma bölümünde, elde edilen bölgesel sağlık bulgularını küresel müdahale başarılarıyla kıyaslamak ve halk sağlığı politikalarının etkinliğini değerlendirmek için bu ampirik sonuçlara başvurulur.

# Türetilebilir araştırma soruları

- **Türkiye'de 2000-2021 yılları arasında iskemik kalp hastalığı ve inmeye bağlı ölümlerin doğuşta beklenen yaşam süresi üzerindeki net etkisi nedir?**
  - Desen: Türkiye'deki Ulusal Ölüm Kayıt Sistemi verileri kullanılarak yaşa ve cinsiyete göre standardize edilmiş ölüm oranları hesaplanır. Das Gupta ayrıştırma analizi yaklaşımı uygulanarak yaşam süresi değişimleri nedene özel katkılara bölünür.
  - Gerekçe: Makalede sunulan yaşam süresi ayrıştırması (life expectancy decomposition) yöntemi ve Das Gupta analizi doğrudan Türkiye ulusal veri kümesine uyarlanarak kronik hastalık yükü ölçülmektedir.
- **Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde çocukluk çağı bulaşıcı hastalık ölümlerinin coğrafi odaklanma düzeyi 2010-2021 arasında nasıl bir değişim göstermiştir?**
  - Desen: Bölgesel düzeyde sağlık istatistikleri ve TÜİK veri tabanları incelenir. Makalede kullanılan varyasyon katsayısı ve kumülatif %90 ölüm yoğunluğu algoritmaları alt ulusal veri kümelerine uygulanır.
  - Gerekçe: Çalışmanın mortality concentration kavramı ve katsayı hesabı, alt ulusal düzeydeki bulaşıcı hastalık yoğunlaşmalarını saptamak için doğrudan metodolojik zemin sunar.
- **COVID-19 pandemisinde sağlık hizmetlerinin ertelenmesi kronik hastaların dolaylı ölüm riskini ve kayıp yaşam yıllarını (YLL) nasıl etkilemiştir?**
  - Desen: Türkiye'deki epidemiyolojik kayıtlar üzerinden pandemideki OPRM (diğer pandemi ilişkili ölümler) ve YLL hesaplamaları yapılır; ardından hasta yakınlarıyla nitel görüşmeler gerçekleştirilerek bakım arama davranışları analiz edilir.
  - Gerekçe: Makalede tanımlanan OPRM (other pandemic-related mortality) kavramı ve ertelenen sağlık bakımı hipotezi ampirik ve nitel sahada sınanmaktadır.

# Kaynak izleri

Her iddia, özgün yayının belirtilen sayfasındaki birebir alıntıya bağlıdır.

| Kanıt | Bölüm | PDF sayfası | Basılı sayfa | Alıntı |
|---|---|---|---|---|
| ev-o-1 | Summary | 1 | 1956 | The Global Burden of Diseases, Injuries, and Risk Factors Study (GBD) 2021 cause-of-death analysis estimated mortality and years of life lost (YLLs) from 288 causes of death by age |
| ev-s-1 | Methods Overview | 4 | — | CODEm is a modelling tool developed specifically for GBD that assesses the out- of-sample predictive validity of different statistical models and covariate permutations and then co |
| ev-s-2 | Decomposition of super-region, regional, and country-level life expectancy | 13 | — | Southeast Asia, east Asia, and Oceania showed the highest gain, with a net improvement of 8·3 years (95% UI 6· 7–9· 9), while also being the least affected by COVID-19 |
| ev-s-3 | Discussion | 18 | — | After more than three decades of consistent improvements in global life expectancy and declining age- standardised death rates, COVID-19 reversed long- standing progress and disrup |
| ev-s-4 | Conclusion | 22 | — | Findings from GBD 2021 provide a comprehensive overview of long-term mortality trends along with important insights into the COVID-19 pandemic years. |
| ev-l-1 | Findings | 1 | 1956 | The leading causes of age-standardised deaths globally were the same in 2019 as they were in 1990; in descending order, these were, ischaemic heart disease, stroke, chronic obstruc |
| ev-l-2 | Decomposition of global life expectancy | 12 | — | Among the various contributing factors to a change in life expectancy, the cause with the greatest effect on the increase in life expectancy worldwide was the reduction in deaths c |
| ev-l-3 | Discussion | 18 | — | After more than three decades of consistent improvements in global life expectancy and declining age- standardised death rates, COVID-19 reversed long- standing progress and disrup |
| ev-l-4 | Discussion | 20 | — | The degree of mortality concentration estimated by this study for enteric and lower respiratory infections, malaria, HIV/AIDS, neonatal disorders, and tuberculosis reflects substan |

# İlgili kavramlar

- [Barselona Beyin Sağlığı Girişimi: Beyin Sağlığının Belirleyicilerini Tanımlamaya ve Geliştirmeye Yönelik Kohort Çalışması Protokolü](/okf/saglik-bilimleri/klinik-ve-halk-sagligi/barselona-beyin-sagligi-girisimi-beyin-sagliginin-belirleyicilerini-tanimlamaya-ve-gelistirmeye-yonelik-kohort-calismasi-protokolu.md)
- [Futbölçularda Ön Çapraz Bağ Rekonstrüksiyonu Sonrası Kulüp Tabanlı ve Hastane Rehberliğindeki Rehabilitasyonun Karşılaştırılması: İki Yıllık İleriye Dönük Kohort Çalışması](/okf/saglik-bilimleri/klinik-ve-halk-sagligi/futbolcularda-on-capraz-bag-rekonstruksiyonu-sonrasi-kulup-tabanli-ve-hastane-rehberligindeki-rehabilitasyonun-karsilastirilmasi-iki-yillik-ileriye-donuk-kohort-calismasi.md)
- [Bodur ve Bodur Olmayan Ergenlerin Pubertal, Psikososyal ve Bilişsel Gelişim Yörüngelerinin Anlaşılması: Çok Merkezli Bir Endonezya Kohort Çalışması Protokolü](/okf/saglik-bilimleri/klinik-ve-halk-sagligi/bodur-ve-bodur-olmayan-ergenlerin-pubertal-psikososyal-ve-bilissel-gelisim-yorungelerinin-anlasilmasi-cok-merkezli-bir-endonezya-kohort-calismasi-protokolu.md)
- [Kanser Önleme ve Tedavisinde A, C, D ve E Vitaminlerinin Rolü: Terapötik Potansiyeller ve Etki Mekanizmaları](/okf/saglik-bilimleri/klinik-ve-halk-sagligi/kanser-onleme-ve-tedavisinde-a-c-d-ve-e-vitaminlerinin-rolu-terapotik-potansiyeller-ve-etki-mekanizmalari.md)
- [Vaka Takdimi: Ultra-Ortodoks Yahudi Erkeklerde Agir Fiziksel ve Psikolojik Morbiditeye Yol Acan Anoreksiya Nervoza ve Belirlenmemis Kisitlayici Tip Yeme Bozuklugu](/okf/saglik-bilimleri/klinik-ve-halk-sagligi/vaka-takdimi-ultra-ortodoks-yahudi-erkeklerde-agir-fiziksel-ve-psikolojik-morbiditeye-yol-acan-anoreksiya-nervoza-ve-belirlenmemis-kisitlayici-tip-yeme-bozuklugu.md)
- [Kültürel Olarak Duyarlı Anne Sağlığını Geliştirme Müdahalesinin Tek Kollu Prospektif Karma Yöntem Uygulanabilirlik Çalışması Protokolü](/okf/saglik-bilimleri/klinik-ve-halk-sagligi/kulturel-olarak-duyarli-anne-sagligini-gelistirme-mudahalesinin-tek-kollu-prospektif-karma-yontem-uygulanabilirlik-calismasi-protokolu.md)
- [Müdahale Haritalama Protokolü Kullanılarak DEHB'li Çocukların Ultra-Ortodoks Yahudi Anneleri İçin Psikolojik Sağlığı Geliştirme Müdahalesinin Geliştirilmesi](/okf/saglik-bilimleri/klinik-ve-halk-sagligi/mudahale-haritalama-protokolu-kullanilarak-dehbli-cocuklarin-ultra-ortodoks-yahudi-anneleri-icin-psikolojik-sagligi-gelistirme-mudahalesinin-gelistirilmesi.md)
- [2015 Nepal Depremi Sonrasında Hastane Dayanıklılığı: Hastane Personeliyle Yapılan Yarı Yapılandırılmış Görüşmelerden Elde Edilen Bulgular](/okf/saglik-bilimleri/klinik-ve-halk-sagligi/2015-nepal-depremi-sonrasinda-hastane-dayanikliligi-hastane-personeliyle-yapilan-yari-yapilandirilmis-gorusmelerden-elde-edilen-bulgular.md)

# Şeffaflık

- Analiz tarihi: 2026-08-04T08:09:12.077Z
- Kanıt sayısı: 9
- Üretim sürümü: makale-analizi-v3.0.0
- Kanonik sayfa: https://makaleanalizi.com/saglik-bilimleri/klinik-ve-halk-sagligi/204-ulke-ve-bolge-ile-811-alt-ulusal-konumda-288-olum-nedeni-ve-dogusta-beklenen-yasam-suresi-ayristirmasinin-kuresel-yuku-1990-2021-gbd-2021-calismasi-icin-sistematik-analiz