---
type: "Akademik Makale Analizi"
title: "Akkoyunlu Devleti'nin Askeri Teşkilatı: İnsan Kaynağı ve Savaş Düzeni Açısından Bir Değerlendirme"
description: "Orta Çağ Türk-İslam dünyasında askeri yapılar, devletin hem egemenlik meşruiyetini hem de jeopolitik gücünü belirleyen en kritik kurumsal unsurdur. Akkoyunlu Devleti, Selçuklu ve Timurlu mirasını sentezleyerek yarı göçebe yaşam tarzını merkezi bürokrasiyle uyumlaştırmaya çalışmış, bu durum askeri hi"
resource: "https://makaleanalizi.com/sosyal-bilimler/egitim-bilimleri/akkoyunlu-devletinin-askeri-teskilati-insan-kaynagi-ve-savas-duzeni-acisindan-bir-degerlendirme"
doi: "10.53838/ankarad.1568696"
authors: ["Nariman Shiraliyev"]
citation: "Shiraliyev, N. (2024). \"The Military Organization of the Aq Qoyunlu State: An Evaluation in Terms of Human Resources and Battle Order\". Ankara Anadolu ve Rumeli Araştırmaları Dergisi, 5(10), 109-132. https://doi.org/10.53838/ankarad.1568696"
publicationType: "qualitative"
discipline: "Sosyal Bilimler"
subDiscipline: "Eğitim Bilimleri"
evidenceCount: 11
tags: ["Akkoyunlu Devleti", "İnsan Unsuru", "Savaş Düzeni", "Hassa Birlikleri", "Karavul Birlikleri"]
timestamp: "2026-10-09T10:54:23.891Z"
---

# Akkoyunlu Devleti'nin Askeri Teşkilatı: İnsan Kaynağı ve Savaş Düzeni Açısından Bir Değerlendirme

Özgün başlık: "The Military Organization of the Aq Qoyunlu State: An Evaluation in Terms of Human Resources and Battle Order"
DOI: https://doi.org/10.53838/ankarad.1568696
Künye (APA 7): Shiraliyev, N. (2024). "The Military Organization of the Aq Qoyunlu State: An Evaluation in Terms of Human Resources and Battle Order". Ankara Anadolu ve Rumeli Araştırmaları Dergisi, 5(10), 109-132. https://doi.org/10.53838/ankarad.1568696

Bilim alanı: [Sosyal Bilimler](/okf/sosyal-bilimler/index.md) › Eğitim Bilimleri

## Kısa cevap

**Akkoyunlu askeri teşkilatında hassa birlikleri ile eyalet kuvvetleri arasındaki fonksiyonel farklar nelerdir?**

Bu çalışmada yazar, Akkoyunlu ordusunun iki temel bileşenini hassa ve eyalet kuvvetleri olarak ayırmaktadır. Hassa birlikleri hükümdarın doğrudan emrindeki 25.000-30.000 kişilik seçkin bir çekirdek gücü temsil ederken, eyalet kuvvetleri tiyul sistemiyle organize edilen ve sayıca en büyük kitleyi oluşturan birimleri kapsamaktadır.

- Hassa birlikleri sadece savaşçılardan değil, terzi ve demirci gibi saray hizmetlilerinden de oluşan geniş bir sosyal topluluktur.
- Tiyul sistemi, askeri hizmet karşılığında babadan oğula geçmeyen geçici toprak tasarrufu ile merkezi otoriteyi güçlendirmiştir.
- Savaş düzeni; öncü, merkez, sağ ve sol kanatlar ile istihbarat birimlerinden oluşan beşli sistem üzerine kurulmuştur.

# Alan bağlamı

Orta Çağ Türk-İslam dünyasında askeri yapılar, devletin hem egemenlik meşruiyetini hem de jeopolitik gücünü belirleyen en kritik kurumsal unsurdur. Akkoyunlu Devleti, Selçuklu ve Timurlu mirasını sentezleyerek yarı göçebe yaşam tarzını merkezi bürokrasiyle uyumlaştırmaya çalışmış, bu durum askeri hiyerarşiye de yansımıştır. Makale, bu tarihsel bağlamda Akkoyunlu ordusunun insan kaynağı dinamiklerini ve savaş taktiklerini birincil kaynaklar ışığında tartışmaya açmaktadır.

# Akademik özet

Orta Çağ Türk-İslam dünyasında askeri teşkilatlanma, devletin kurumsal kimliğinin ve siyasi istikrarının temel taşı olarak kabul edilmektedir. Akkoyunlu Devleti, Selçuklu'dan Timurlu'ya uzanan geniş bir coğrafyadaki askeri yönetim geleneklerini sentezleyerek, yarı göçebe kabile dinamiklerini merkezi bir ordu yapısına entegre etme çabası gütmüştür. Bu makale, devletin konfederasyon yapısından imparatorluğa evrilme sürecinde askeri organizasyonun nasıl profesyonelleştiğini ve insan kaynağının bu dönüşümdeki rolünü incelemektedir. Göçebe savaş sanatının yüksek manevra kabiliyeti ile yerleşik devletlerin idari gereklilikleri arasındaki etkileşim, araştırmanın temel problematiğini oluşturmaktadır.

Araştırmanın temel amacı, Akkoyunlu ordusunu insan kaynağı çeşitliliği ve taktiksel savaş düzenleri özelinde nitel bir yaklaşımla analiz etmektir. Çalışmada tarihsel veri madenciliği ve kaynak eleştirisi yöntemi kullanılarak Kitab-i Diyarbekriyye ve Arzname gibi döneme ışık tutan birincil elden kayıtlar derinlemesine incelenmiştir. Bu eserlerin yanı sıra, dönemin askeri geçit törenlerine ve savaşlarına şahitlik eden Venedikli diplomatların gözlemleri, ordunun sayısal gücü ve birim hiyerarşisini doğrulamak adına karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Analiz süreci, ordunun elit muhafız birlikleri ile geniş tabanlı eyalet kuvvetleri arasındaki görev dağılımını netleştirmeyi hedeflemektedir.

Çalışmanın bulguları, Akkoyunlu askeri yapısının merkezinde hükümdarın doğrudan şahsına bağlı ve en seçkin savaşçılardan oluşan Hassa birliklerinin bulunduğunu göstermektedir. Bu birliklerin sadece askeri bir güç değil, aynı zamanda saray hizmetlerini de yürüten kapsamlı bir sosyal organizasyon olduğu tespit edilmiştir. Ordunun asıl vurucu gücünü ise eyalet kuvvetlerinin oluşturduğu ve bu sistemin 'tiyul' adı verilen, hizmet karşılığı arazi kullanımı esasına dayandığı belirlenmiştir. Savaş düzeninde klasik beşli taktiksel yapının korunduğu, özellikle öncü (mangalay) ve istihbarat (karavul) birimlerinin düşman hareketlerini saptama ve psikolojik üstünlük sağlama konusunda kritik roller üstlendiği verilerle ortaya konmuştur.

Makalenin sonuç bölümü, Uzun Hasan'ın askeri reformlarıyla sağlanan merkeziyetçi yapının, kendisinden sonraki hükümdarlar döneminde kabile elitlerinin güç kazanmasıyla zayıfladığını ve bu durumun devletin çöküşüne zemin hazırladığını vurgulamaktadır. Literatürde genellikle kabile konfederasyonu olarak basitleştirilen Akkoyunlu askeri gücü, bu çalışmada uzmanlaşmış birimler ve hiyerarşik bir komuta zinciri bağlamında yeniden tanımlanmıştır. Bu analiz, Orta Çağ Türk devletlerindeki ordu-toplum ilişkisini ve göçebe savaş taktiklerinin kurumsal sınırlılıklarını anlamak bakımından literatüre özgün bir katkı sunmaktadır. Tarihsel süreçteki bu askeri dönüşüm, modern Türk ordu geleneğinin kökenlerini kavramak isteyen araştırmacılar için de somut veriler sağlamaktadır.

# Araştırmanın amacı

Akkoyunlu askeri yapısını insan kaynağı, birlik organizasyonu ve savaş düzeni açısından değerlendirerek, askeri etkinliğe katkıda bulunan faktörlerin kapsamlı bir analizini sunmaktır.

# Yöntem ve tasarım

Bu çalışma, Akkoyunlu Devleti'nin askeri teşkilatını birincil kaynaklar ve seyahatnameler üzerinden tarihsel-nitel bir perspektifle, insan kaynakları ve savaş düzeni ekseninde analiz eden bir değerlendirmedir.

# Bulgular ve önermeler

1. Hükümdarın doğrudan komutasındaki hassa birlikleri, 1470'lerde 25.000 ile 30.000 askerden oluşan, hem askeri hem de saray hizmetlerini yürüten çok yönlü ve profesyonel bir çekirdek kuvvettir.
2. Ordunun temel sayısal gücünü oluşturan eyalet kuvvetleri, askeri hizmet karşılığında geçici toprak tahsisini içeren tiyul sistemi üzerinden teşkilatlandırılmış ve merkezi otoritenin denetiminde tutulmuştur.
3. Akkoyunlu savaş düzeni, Orta Asya Türk-Moğol geleneğinin bir devamı olan beşli tabiye sistemine dayanmakta; merkez, sağ, sol kanatlar, mangalay ve garavul birimlerinden oluşan hiyerarşik bir yapı sergilemektedir.
4. Mangalay birimleri, esnek mevcutları ve hafif teçhizatlı yapılarıyla orduya manevra kabiliyeti kazandırırken, düşman kanatlarına yönelik ani baskınlar düzenleyerek savaşın kaderini belirleme potansiyeline sahiptir.
5. Garavul birlikleri, stratejik keşif ve istihbarat faaliyetlerinin yanı sıra düşman kamplarına yönelik psikolojik yıpratma amaçlı baskınlar ve karşı istihbarat operasyonlarını yöneten kritik birimlerdir.

# Yazarın tartışması

Hassa birliklerinin analizi, Akkoyunlu askeri yapısının sadece savaşçı bir güç değil, aynı zamanda saray ve lojistik hizmetlerini de kapsayan kompleks bir sosyal sistem olduğunu göstermektedir. Yazar, Uzun Hasan döneminde 30.000'e ulaşan bu kişisel kuvvetin, kabile reislerinin potansiyel isyanlarına karşı bir caydırıcı mekanizma olarak kurgulandığını belirtmektedir.

Eyalet kuvvetlerinin tiyul sistemi üzerinden örgütlenmesi, ordunun sayısal omurgasını oluştururken aynı zamanda merkezi yönetimin toprak kontrolünü pekiştirme çabasını yansıtmaktadır. Bu sistem, yerel güç odaklarının miras yoluyla kalıcılaşmasını önleyerek, askeri mobilizasyonu doğrudan hükümdarın otoritesine bağlamış ve imparatorluk sınırlarının genişlemesine imkân tanımıştır.

Savaş düzenindeki 'tabiye' geleneği, Akkoyunlu ordusunun Türk-Moğol askeri mirasına olan sadakatini ve bu mirası 15. yüzyılın değişen savaş koşullarına nasıl adapte ettiğini kanıtlamaktadır. Özellikle mangalay ve garavul birimlerinin bağımsız hareket kabiliyetleri, ordunun hantal bir yapıdan ziyade dinamik ve manevra odaklı bir strateji izlediğini ortaya koymaktadır.

Askeri teşkilatın politik istikrar üzerindeki etkisi tartışılırken, sistemin kişisel otoriteye aşırı bağlı olduğu ve kurumsallaşamadığı vurgulanmaktadır. Uzun Hasan sonrası dönemde bu dengenin korunamaması, askeri elitlerin siyasi çatışmalara taraf olmasına yol açmış ve nihayetinde teşkilatın parçalanması devletin siyasi varlığını sona erdiren ana faktör olmuştur.

# Yazarın sonucu

Akkoyunlu askeri yapısı, kabile konfederasyonundan merkezi imparatorluğa geçişte hassa ve tiyul tabanlı eyalet kuvvetleri arasında bir denge kurmuştur. Ancak 1490 sonrası yönetim krizi ve askeri elitler arasındaki bölünmeler, bu sistemin sürdürülebilirliğini engellemiş ve devletin çöküşüne giden yolu açmıştır.

# Literatürdeki işlevi

Bu çalışma, Orta Çağ İslam ve Türk devletleri askeri tarihi literatüründe, Akkoyunlu Devleti'nin kabile konfederasyonundan merkezi bir imparatorluk yapısına geçiş sürecindeki askeri dönüşümünü kurumsal ve demografik boyutlarıyla analiz etme işlevi görmektedir. Özellikle hassa ve eyalet kuvvetleri arasındaki güç dengesini, askeri personelin sosyo-ekonomik yapısını ve savaş düzenini birincil kaynaklar ile çağdaş araştırmalar ışığında değerlendirerek literatürdeki büyük bir boşluğu doldurmaktadır.

Önceki çalışmalarla ilişkisi: Çalışma, John E. Woods'un aşiret yapısı çözümlemelerine ve İlhan Erdem'in Akkoyunlu insan unsuruna dair öncü çalışmalarına dayanmaktadır. Ancak bu araştırmalardan farklı olarak, hassa birimlerinin sadece askeri değil lojistik ve sosyal bir sistem olduğunu kanıtlamakta, ayrıca meymene, meysere, mangalay ve garavul gibi savaş birimlerinin taktiksel işlevlerini somut muharebe örnekleri üzerinden detaylandırarak önceki literatürün kuramsal şemasını pratik askeri uygulamalarla genişletmektedir.

Literatür taramasına katkısı: Makale, Doğu Anadolu, Azerbaycan ve İran coğrafyasındaki askeri kurumların tarihsel sürekliliğini anlamak isteyen araştırmacılar için kapsamlı bir sentez sunmaktadır. Özellikle Timurlu ve Selçuklu askeri mirasının Akkoyunlu yapısındaki yansımalarını ortaya koyarak, bölgedeki askeri gelişim çizgisine dair bütüncül bir perspektif kazandırmaktadır. Ayrıca tiyul sisteminin eyalet ordularının teşkilatındaki rolünü netleştirerek iktisadi ve askeri tarih disiplinlerinin kesişim kümesine önemli bir katkı sağlamaktadır.

# Tez ve makale araştırmalarında kullanım

- **Akkoyunlu hassa birimleri, hükümdarın mutlak otoritesini yerel askeri-göçebe elitlerin isyanlarına karşı koruyan ve sayıları 25.000 ile 30.000 arasında değişen profesyonel bir çekirdek ordudur.** — Bu iddia, tez çalışmasında Akkoyunlu devletinin merkezileşme çabalarını ve askeri elitler arasındaki güç mücadelelerini açıklamak için doğrudan kullanılabilir.
- **Akkoyunlu eyalet ordularının iktisadi temelini oluşturan tiyul sistemi, kalıtsal olmayan ve geçici toprak tahsisine dayanarak yerel güç odaklarının isyan etme potansiyelini asgari düzeye indirmiştir.** — Orta Çağ Türk-İslam devletlerinde toprak hukuku ve askeri iklim ilişkisini inceleyen bir kavramsal çerçevede, feodalleşmeyi önleme mekanizması olarak bu iddiaya atıf yapılabilir.
- **Akkoyunlu ordusu, Türk-Moğol askeri doktrininin beşli tabiye sistemini muhafaza ederek merkez, sağ-sol kanatlar, mangalay ve garavul birimlerinden müteşekkil düzenli bir harp düzeni uygulamıştır.** — Muharebe taktiklerinin ve askeri coğrafya uygulamalarının tartışıldığı bölümlerde, ordunun manevra yeteneğini ve tabiye disiplinini vurgulamak için bu iddia kaynak gösterilebilir.

# Türetilebilir araştırma soruları

- **Akkoyunlu devletinin hassa ve tiyul temelli askeri örgütlenmesi, Safevi devletinin kurumsal askeri yapısını hangi düzeyde ve hangi mekanizmalarla etkilemiştir?**
  - Desen: Nitelikli tarihsel-karşılaştırmalı analiz deseni kullanılacaktır. Her iki döneme ait resmi kronikler, fermanlar ve elçi raporları doküman analizi yöntemiyle incelenecek ve verilerin doygunluğu nitel kodlama yaklaşımlarıyla sağlanacaktır.
  - Gerekçe: Yazarın sonuç bölümünde vurguladığı üzere, Akkoyunlu askeri yapısının çözülmesi ve kriz dönemleri doğrudan Safevi devletinin yükseliş zeminini hazırlamış olup, kurumsal geçişin izlerinin sürülmesi gerekmektedir.
- **Fars eyaletinde uygulanan tiyul arazi tahsislerinin büyüklüğü ile eyalet ordusunun mevcudu ve donanım düzeyi arasında nasıl bir ekonomik korelasyon bulunmaktadır?**
  - Desen: Tarihsel arşiv belgelerine dayalı kantitatif ve kalitatif karma desen uygulanacaktır. Celaleddin Devvani'nin Arzname'sindeki veriler ile dönemin mali defterleri taranarak tiyul sahiplerinin askeri yükümlülükleri oran analiziyle çözümlenecektir.
  - Gerekçe: Makalenin ikinci bölümünde Fars eyaleti ordusunun birincil kaynaklardaki detaylı sayısal dökümleri verilmiş olup, bu durum ekonomik kaynaklar ile ordu mevcudu arasındaki bağın araştırılmasına zemin sağlamaktadır.
- **Akkoyunlu, Timurlu ve Karabağ hanlıkları askeri teşkilatlarında yer alan garavul birliklerinin istihbarat toplama ve psikolojik harp taktikleri arasındaki işlevsel benzerlikler nelerdir?**
  - Desen: Tarihsel belge analizi tasarımı çerçevesinde, üç farklı devlete ait kroniklerdeki garavul faaliyetleri tematik analiz yöntemi kullanılarak karşılaştırılacaktır. Veri analizi, nitel araştırmalarda güvenirlik ilkelerine uygun olarak iki bağımsız hakem kodlamasıyla yürütülecektir.
  - Gerekçe: Yazarın garavul birliklerinin istihbarat toplama, ani baskın ve psikolojik harp rollerine dair sunduğu zengin tarihsel kanıtlar, bu birimlerin daha geniş bir coğrafyada karşılaştırmalı olarak ele alınması çağrısını doğurmaktadır.

# Kaynak izleri

Her iddia, özgün yayının belirtilen sayfasındaki birebir alıntıya bağlıdır.

| Kanıt | Bölüm | PDF sayfası | Basılı sayfa | Alıntı |
|---|---|---|---|---|
| ev-o-1 | Introduction | 2 | — | The military contingent of the Azerbaijani Aq Qoyunlu state, as a synthesized example of the traditional Turkic-Mongol military organization, reflects important elements derived fr |
| ev-o-2 | Abstract | 1 | — | Ultimately, the goal is to assess the role and effectiveness of human resources in military operations and their impact on the outcomes of battles. |
| ev-s-1 | 1. Hassa Units | 3 | — | By the 1470s, these personal forces of the ruler, which constituted the second-largest group in the army after the provincial forces, ranged between 25,000 and 30,000 soldiers. |
| ev-s-2 | 2. Provincial Forces | 10 | — | The 'tiyul', a land ownership granted in exchange for service, serves as a notable example of Turkmen organization. Naturally, similar forms of land ownership had existed prior to  |
| ev-s-3 | 3. Battle Formation | 12 | — | This organizational structure exemplifies the continuation of the medieval Turkic-Mongol military tradition known as the 'five-unit system' or 'tabiye.' It was adapted to align wit |
| ev-s-4 | 3.1. Mangalay or Mugaddime Units | 15 | — | Thus, it is clear that one of the main objectives of the mangalay unit during the battle was to defeat the enemy's vanguard forces and subsequently launch sudden assaults on the en |
| ev-s-5 | 3.4. Garavul Units | 21 | — | Garavul units were also extensively used for surprise attacks on enemy camps, sabotaging both military units and essential supplies, and for 'spy hunting'-identifying and neutraliz |
| ev-l-1 | 1. Hassa Units | 3 | — | The hassa units under the direct authority of the ruler, particularly in the Aq Qoyunlu army, consisted of its most elite warriors, forming the core of the military's combat streng |
| ev-l-2 | 2. Provincial Forces | 10 | — | The temporary nature of this land ownership and its non-hereditary status minimized the likelihood of rebellion by the title- holding emirs. |
| ev-l-3 | 3. Battle Formation | 12 | — | The military units of the Azerbaijan Aq Qoyunlu state were structured into combat divisions, which included the right flank, left flank, center, vanguard units, and reconnaissance  |
| ev-l-4 | Conclusion | 21 | — | In the first phase, which includes the early years of the tribal confederation, the military forces were largely composed of “special units” that were directly subordinate to their |

# İlgili kavramlar

- [Çin'in Kırsal Bölgelerindeki Öğretmen Tükenmişliğinin Çözümlenmesi: İş Talepleri, Kaynaklar ve Alan Dışı Öğretim Zorluklarının Ağ Analizi](/okf/sosyal-bilimler/egitim-bilimleri/cinin-kirsal-bolgelerindeki-ogretmen-tukenmisliginin-cozumlenmesi-is-talepleri-kaynaklar-ve-alan-disi-ogretim-zorluklarinin-ag-analizi.md)
- [1926 ve 2001 Türk Medenî Kanunlarının Hazırlık Süreçlerindeki Tartışmalar ve Hukuki Gelişim Üzerine Bir İnceleme](/okf/sosyal-bilimler/egitim-bilimleri/1926-ve-2001-turk-meden-kanunlarinin-hazirlik-sureclerindeki-tartismalar-ve-hukuki-gelisim-uzerine-bir-inceleme.md)
- [Türkiye Büyük Millet Meclisine Sunulan Yazılı Soru Önergelerinde Okul Müdürleri Üzerine Politik Söylemler](/okf/sosyal-bilimler/egitim-bilimleri/turkiye-buyuk-millet-meclisine-sunulan-yazili-soru-onergelerinde-okul-mudurleri-uzerine-politik-soylemler.md)
- [İstanbul Gürcü Katolik Manastırı'nın Gürcistan-Avrupa İlişkilerindeki Tarihsel ve Kültürel Rolü](/okf/sosyal-bilimler/egitim-bilimleri/istanbul-gurcu-katolik-manastirinin-gurcistan-avrupa-iliskilerindeki-tarihsel-ve-kulturel-rolu.md)
- [Mülteci Yerleşkelerinde Organize Sporun Çok Perspektifliliği: Sosyolojik Bulgular ve Pedagojik Değerlendirmeler](/okf/sosyal-bilimler/egitim-bilimleri/multeci-yerleskelerinde-organize-sporun-cok-perspektifliligi-sosyolojik-bulgular-ve-pedagojik-degerlendirmeler.md)
- [Parçacık Fiziği Öğrenme Kazanımları](/okf/sosyal-bilimler/egitim-bilimleri/parcacik-fizigi-ogrenme-kazanimlari.md)
- [Çin'in Kırsal Bölgelerinde Eğitimde Fırsat Eşitliğinin Geliştirilmesi: Yapay Zeka Cihazlarının Öğretim Kalitesi ve Öğrenme Çıktıları Üzerindeki Sürdürülebilir Kalkınma Etkisi](/okf/sosyal-bilimler/egitim-bilimleri/cinin-kirsal-bolgelerinde-egitimde-firsat-esitliginin-gelistirilmesi-yapay-zeka-cihazlarinin-ogretim-kalitesi-ve-ogrenme-ciktilari-uzerindeki-surdurulebilir-kalkinma-etkisi.md)
- [Tıp Eğitiminde Sanal Simülasyon Deneyleri: Teknoloji Kabulü, Öğrenme Çıktıları ve Motivasyonel Etkiler](/okf/sosyal-bilimler/egitim-bilimleri/tip-egitiminde-sanal-simulasyon-deneyleri-teknoloji-kabulu-ogrenme-ciktilari-ve-motivasyonel-etkiler.md)

# Şeffaflık

- Analiz tarihi: 2026-10-09T10:54:23.891Z
- Kanıt sayısı: 11
- Üretim sürümü: makale-analizi-v3.0.0
- Kanonik sayfa: https://makaleanalizi.com/sosyal-bilimler/egitim-bilimleri/akkoyunlu-devletinin-askeri-teskilati-insan-kaynagi-ve-savas-duzeni-acisindan-bir-degerlendirme