---
type: "Akademik Makale Analizi"
title: "Laikliği Tartışmak: Özgürlükçü Kozmopolitan Bir Perspektiften Klasik Laiklik Kavramının Savunusu"
description: "Siyaset sosyolojisi ve çağdaş siyaset felsefesi literatüründe laiklik, din ile devlet işlerinin ayrılmasının ötesinde yurttaşların vicdan özgürlüğü ve eşitliği hususunda temel bir ilke olarak tartışılmaktadır. Son yıllarda çokkültürcü yaklaşımlar ve postmodern soyağacı eleştirileri, klasik laiklik a"
resource: "https://makaleanalizi.com/sosyal-bilimler/egitim-bilimleri/laikligi-tartismak-ozgurlukcu-kozmopolitan-bir-perspektiften-klasik-laiklik-kavraminin-savunusu"
doi: "10.3389/fsoc.2023.1113208"
authors: ["Haldun Gülalp"]
citation: "Gülalp, H. (2023). Debating secularism: A liberal cosmopolitan perspective. Frontiers in Sociology, 8, 1113208-1113208. https://doi.org/10.3389/fsoc.2023.1113208"
publicationType: "theoretical-conceptual"
discipline: "Sosyal Bilimler"
subDiscipline: "Eğitim Bilimleri"
evidenceCount: 12
tags: ["laiklik", "liberalizm", "çokkültürcülük", "devlet egemenliği", "Tariq Modood", "Talal Asad", "Thomas More"]
timestamp: "2026-08-19T18:13:55.175Z"
---

# Laikliği Tartışmak: Özgürlükçü Kozmopolitan Bir Perspektiften Klasik Laiklik Kavramının Savunusu

Özgün başlık: Debating secularism: A liberal cosmopolitan perspective
DOI: https://doi.org/10.3389/fsoc.2023.1113208
Künye (APA 7): Gülalp, H. (2023). Debating secularism: A liberal cosmopolitan perspective. Frontiers in Sociology, 8, 1113208-1113208. https://doi.org/10.3389/fsoc.2023.1113208

Bilim alanı: [Sosyal Bilimler](/okf/sosyal-bilimler/index.md) › Eğitim Bilimleri

# Alan bağlamı

Siyaset sosyolojisi ve çağdaş siyaset felsefesi literatüründe laiklik, din ile devlet işlerinin ayrılmasının ötesinde yurttaşların vicdan özgürlüğü ve eşitliği hususunda temel bir ilke olarak tartışılmaktadır. Son yıllarda çokkültürcü yaklaşımlar ve postmodern soyağacı eleştirileri, klasik laiklik anlayışının bireyci temellerini hedef alarak dinsel özgürlüklerin kısıtlandığı iddiasını öne sürmektedir. Bu tartışma ortamında, laikliğin cemaatçi yapılara karşı bireysel özgürlükleri koruma kapasitesi ile modern devlet egemenliği arasındaki ilişki yeniden değerlendirilme ihtiyacı taşımaktadır.

# Akademik özet

Çağdaş siyaset sosyolojisinde laiklik kavramı, din ile devletin ayrışmasının ötesinde toplumsal çeşitlilik ve vicdan özgürlüğünün temel güvencesi olarak tartışılmaktadır. Klasik laiklik anlayışı, dinsel inancın özelleştirilmesini ve kamu alanının bağımsız kılınmasını bireylerin eşit yurttaşlık haklarına kavuşmasının zorunlu koşulu sayar. Ancak son dönem literatüründe bu bireyci yaklaşım iki temel koldan sert bir şekilde eleştirilmektedir. Bunlardan ilki Tariq Modood tarafından temsil edilen çokkültürcü sekülarizm yaklaşımı iken, ikincisi Talal Asad'ın Foucaultcu soyağacı yöntemiyle geliştirdiği postmodernist laiklik eleştirisidir. Söz konusu tartışma bağlamında makale, dinsel özgürlüklerin cemaatçi yapılara devredilmesinin bireysel özgürlükleri zayıflattığı iddiasından hareketle klasik laiklik ilkesini yeniden temellendirmeyi hedefler.

Çalışmanın kuramsal ve kavramsal analizi, nitel literatür incelemesine ve eleştirel felsefi çözümlemeye dayanmaktadır. Yazar, ampirik bir saha araştırması yerine Modood ve Asad'ın metinlerindeki mantıksal ve teorik çelişkileri ortaya koyan kavramsal bir çözümleme yöntemi izlemektedir. Analizde öncelikle Modood'un devlet-din bağlantılarını meşrulaştıran ılımlı sekülarizm önerisi çözümlenmekte, ardından dinsel kimliklerin ırk veya cinsiyet gibi katı yapılarla eşdeğer tutulmasının getirdiği teorik aksaklıklar gösterilmektedir. Asad'ın yaklaşımında ise modern devlet egemenliği ile laiklik ilkesinin birbirine karıştırıldığı ve sekülerizmin doğrudan şiddet ve baskı aygıtı olarak resmedilerek tarihsel gerçekliklerin çarpıtıldığı açık bir eleştirel süzgeçten geçirilerek sunulmaktadır.

Söz konusu teorik çözümleme sonuçunda yazar, çokkültürcü ve postmodern eleştirilerin iddia ettiğinin aksine laikliğin kaldırılması veya esnetilmesinin dinsel özgürlükleri artırmadığını; aksine cemaat hiyerarşilerini güçlendirerek bireysel inançsız veya inançlı yurttaşları baskı altına aldığını ortaya koymaktadır. Modood'un cemaatçi temsil organları önermesi, dinsel kimlikleri dondurmakta ve bireyin özerkliğini zedelemektedir. Asad'ın antiseküler yaklaşımı ise premodern cemaatçi yapıların övgüsüne dönüşmekte ve liberal ilkelerin eksik uygulanmasını doğrudan sekülarizmin kendisine mal etmektedir. Ayrıca Thomas More'un Ütopya eserine yapılan atıfla, inançların özel alanda yaşanıp kamusal kamuda ortak akılla hareket edilmesinin tarihsel kökleri gösterilerek klasik laikliğin dinsel çeşitliliği en iyi koruyan model olduğu kanıtlanmaktadır.

Tartışma ve sonuç bağlamında makale, çağdaş sosyoloji ve siyaset bilimi literatürüne dinsel özgürlüklerin cemaat haklarıyla değil bireysel yurttaşlık haklarıyla güvenceye alınabileceği yönünde güçlü bir teorik katkı sunmaktadır. Yazarın ulaştığı çıkarımlar, çokkültürcülük ve kimlik siyaseti alanında çalışan araştırmacılar için dinsel grupların kurumlaşmasının getireceği içsel baskı risklerini görünür kılmaktadır. Siyaset felsefesi ve kamu politikası alanındaki araştırmacılar, çalışmanın sunduğu liberal kozmopolitan çerçeveyi azınlık hakları, laik devlet tasarımı ve eğitim sistemlerinde dinin yeri konularında yapılacak tez ve makale çalışmalarında temel bir teorik dayanak olarak kullanabilirler.

# Araştırmanın amacı

Bu çalışmanın temel amacı, Tariq Modood'un çokkültürcü sekülarizm tezi ile Talal Asad'ın postmodernist soyağacı yöntemine dayalı laiklik eleştirilerini eleştirel bir değerlendirmeye tabi tutmak ve klasik laiklik ilkesini özgürlükçü kozmopolitan bir perspektiften savunmaktır.

# Yöntem ve tasarım

Bu çalışmada, laiklik kavramına yönelik çağdaş çokkültürcü ve postmodern eleştiriler kuramsal ve kavramsal analiz yöntemiyle eleştirel bir süzgeçten geçirilerek klasik laiklik ilkesi liberal kozmopolitan bir perspektiften savunulmaktadır.

# Bulgular ve önermeler

1. Dini kuruluşların kamu yararı adı altında eğitim ve refah gibi devlet hizmetlerini üstlenmesi, seküler devletin eşit yurttaşlık temelini aşındırmakta ve bireyleri güçsüzleştirmektedir.
2. Bireyleri devlet eliyle homojen ve sabit dinsel cemaatlerin üyeleri olarak tanımlamak ve onlara kolektif haklar tanımak, onları cemaat içi baskılara karşı güvencesiz bırakır.
3. Endonezya ve Malezya gibi dini kimliklerin anayasal olarak kurumsallaştığı ülkelerde, kurumsal yapı bireysel vicdan ve inanç değiştirme özgürlüklerini ciddi biçimde kısıtlamaktadır.
4. Talal Asad'ın sekülarizm eleştirisi; devlet egemenliği, liberalizm ve moderniteyi hukuk dışı bir şiddet aracı olarak tanımlayarak kavramsal bir karmaşa yaratmaktadır.

# Yazarın tartışması

Çalışmada elde edilen kuramsal analizler, dinsel cemaatlerin devlet tarafından kurumsal olarak tanınmasının ve onlara yasal haklar verilmesinin bireysel özgürlükleri korumak yerine cemaat içi hiyerarşileri güçlendirdiğini ve bireyleri baskı altında bıraktığını açıkça göstermektedir.

Yazar bu durumu, devletin bireyleri akışkan ve çok boyutlu kimliklere sahip bağımsız yurttaşlar olarak görmek yerine, önceden tanımlanmış homojen toplulukların üyeleri olarak dondurması ve bu cemaat yapılarının kendi içlerindeki dışlayıcı eğilimlerini beslemesiyle açıklamaktadır.

Bu kuramsal açıklama, literatürde çokkültürcülüğü savunan Tariq Modood'un 'ılımlı sekülarizm' tezi ile Bhikhu Parekh'in cemaatçi yaklaşımlarına karşı çıkmakta; Hindistan ve Lübnan gibi ülkelerdeki hukuksal cemaatçiliğin toplumsal cinsiyet adaleti üzerindeki olumsuz etkileriyle ilişkilendirilmektedir.

Ulaşılan genel sonuç, hak ve özgürlüklerin cemaat gibi kolektif yapılara değil, doğrudan bağımsız bireylere verilmesi gerektiğini savunan klasik liberal kozmopolitan sekülarizmin, dinsel çeşitliliği ve vicdan özgürlüğünü barış içinde yaşatmanın tek geçerli yolu olduğunu doğrulamaktadır.

# Yazarın sonucu

Yazar, laiklik ve din özgürlüğü tartışmalarında dini cemaatleri kurumsal muhatap kabul etmek yerine, hakların doğrudan eşit ve bağımsız bireylere tanınmasını öngören klasik seküler devlet modelini kararlı bir şekilde savunmaktadır. Cemaatlerin kurumsallaşması ve hukuksal özerklik kazanması bireysel vicdan özgürlüğünü ve toplumsal eşitliği zedelemektedir; bu nedenle dini inançlar kamusal alanda bir dayatma unsuru olmaktan çıkarılarak bireyin özel vicdan alanına bırakılmalıdır.

# Literatürdeki işlevi

Bu çalışma, çağdaş siyaset sosyolojisi ve din sosyolojisi yazınında giderek hegemonik hale gelen çokkültürcü sekülarizm ve postmodern soyağacı eleştirilerine karşı kuramsal bir karşı duruş sergilemektedir. Yazar, klasik sekülarizmin dışlayıcı ve baskıcı bir yapı olduğu yönündeki yaygın kabulleri sarsarak, bireysel vicdan özgürlüğünün ve eşit yurttaşlığın teminatı olarak klasik laikliği özgürlükçü kozmopolitan bir perspektifle yeniden konumlandırmaktadır. Bu doğrultuda, dinsel kimliklerin kamusal alanda kurumsallaşmasının yaratacağı tehlikeleri felsefi ve tarihsel örneklerle tartışarak literatürde savunmacı bir köprü kurmaktadır.

Önceki çalışmalarla ilişkisi: Çalışma, önceki literatürde Tariq Modood tarafından geliştirilen çokkültürcü sekülarizm tezini ve Talal Asad'ın Foucaultcu soyağacı yöntemiyle şekillenen postmodern laiklik eleştirilerini doğrudan muhatap almaktadır. Yazar, bu iki farklı yaklaşımın aslında liberal bireyselciliği reddetme noktasında nasıl birleştiğini ve dini kurumsal birer kimlik olarak sabitleyip bireyi cemaat hiyerarşisine mahkum ettiğini göstererek önceki çalışmalardan ayrışmaktadır. Ayrıca Bhikhu Parekh ve Will Kymlicka'nın kimlik siyaseti yaklaşımlarını eleştirirken, Thomas More'un Klasik Ütopya metnine referansla laikliğin modernite öncesi köklerine inerek benzersiz bir kuramsal hat çekmektedir.

Literatür taramasına katkısı: Makale, din-devlet ilişkileri ve laiklik üzerine yapılan literatür taramalarına, dinsel çeşitliliği yönetme iddialarının yol açabileceği gizli hak ihlallerini göstererek katkı sunmaktadır. Çokkültürcülüğün 'farklılıklara saygı' adı altında aslında cemaat içi baskıları nasıl meşrulaştırdığını Hindistan, Lübnan ve Malezya gibi somut hukuksal örnekler üzerinden analiz eden çalışma, literatürdeki kavramsal kör noktaları aydınlatmaktadır. Araştırmacılara, kurumsal laiklik modellerinin sadece devlet egemenliği değil, bireysel özgürlükleri koruyucu yönlerini de içeren dengeli ve eleştirel bir sentez imkânı sunmaktadır.

# Tez ve makale araştırmalarında kullanım

- **Dini toplulukların kurumsal özerklik kazanması, dinsel cemaat içi bireysel özgürlüklerin ve muhalif seslerin bastırılmasına yol açar.** — Bu makale, Hindistan, Endonezya ve Lübnan gibi ülkelerdeki şahsi statü hukukunun cemaat hiyerarşilerini nasıl dondurduğunu ve bireysel vicdan özgürlüğünü engellediğini açıklamak için doğrudan kanıt olarak kullanılabilir.
- **Klasik sekülarizmin temel amacı, inançları korumak değil, inanan ve inanmayan bireylerin vicdan özgürlüğünü ve eşit yurttaşlığını güvence altına almaktır.** — Kozmopolitan liberal laiklik çerçevesi inşa edilirken, dinsel inançların kamusal alandaki dayatmacı karakterini aşmanın yolu olarak bireysel hakların cemaat haklarına önceliğini temellendirmek için bu makaleye başvurulacaktır.
- **Osmanlı modernleşmesinde dinin özelleştirilmesi çabaları, eşit yurttaşlık idealinin kurulmasında kurucu bir sekülerleşme adımıdır.** — Tanzimat reformları ve II. Mahmud'un kıyafet düzenlemelerinin dinsel farklılıkları kamusal alandan soyutlayıp ev içine çekme gayesi, klasik laikliğin yerel tarihsel köklerini tartışırken destekleyici tarihsel veri sunar.

# Türetilebilir araştırma soruları

- **Şahsi statü kanunlarında dinsel cemaatlere tanınan hukuki özerklik, kadın yurttaşların medeni haklara erişimini nasıl etkilemektedir?**
  - Desen: Nitel karşılaştırmalı durum analizi deseni kullanılacaktır. Her iki ülkeden aile hukuku davaları, yasal mevzuatlar ve kadın hakları savunucularıyla yapılan yarı yapılandırılmış mülakatlar veri doygunluğuna ulaşılana dek toplanarak içerik analizine tabi tutulacaktır.
  - Gerekçe: Makalede Mahajan'ın (2017) Hindistan analizi ve Lübnan'daki mezhepsel aile hukuku eleştirilerinden hareketle, cemaat haklarının bireysel kadın haklarını nasıl çiğnediği kuramsal olarak gösterilmiş, bu durumun derinlemesine incelenmesi gerektiği belirtilmiştir.
- **Farklı dini ve etnik kökenlerden gelen üniversite gençlerinin, laik devlet ve dini cemaatlerin kurumsal temsili konusundaki tutumları dinsel aidiyet derecelerine göre nasıl farklılaşmaktadır?**
  - Desen: Karma yöntem deseni uygulanacaktır. Örneklem büyüklüğü güç analiziyle belirlenecek nicel bir anket uygulanacak, ardından farklı kimlik gruplarından öğrencilerle odak grup görüşmeleri yapılacaktır. Elde edilen veriler SPSS ve NVivo ile analiz edilecektir.
  - Gerekçe: Modood'un dinsel kimliği ırk gibi asgari bir zorunlu aidiyet olarak tanımlamasına karşılık, yazarın bireyin çok boyutlu ve akışkan kimliklere sahip olduğu yönündeki teorik önermesinin ampirik olarak test edilmesi ihtiyacından doğmuştur.
- **Ortaöğretim kurumlarında dini sembollerin kamusal görünürlüğünün artması, azınlık veya seküler öğrencilerin akran zorbalığı ve dışlanma deneyimleri üzerinde anlamlı bir etkiye sahip midir?**
  - Desen: Korelasyonel nicel araştırma deseni kullanılacaktır. Farklı bölgelerdeki okullardan seçilen geniş bir öğrenci örneklemine (güç analizi ile belirlenen sayıda) yapılandırılmış ölçekler uygulanacak, dinsel görünürlük algısı ile akran dışlaması arasındaki ilişkiler çoklu regresyon analiziyle incelenecektir.
  - Gerekçe: Modood'un okulda ortak dinsel törenlere katılım anısı ve yazarın dinsel inançların kamusal alandan ziyade özel alanda yaşanması gerektiği, aksi halde azınlıkta olanların sessizce dışlanacağı yönündeki kuramsal uyarısından esinlenilmiştir.

# Kaynak izleri

Her iddia, özgün yayının belirtilen sayfasındaki birebir alıntıya bağlıdır.

| Kanıt | Bölüm | PDF sayfası | Basılı sayfa | Alıntı |
|---|---|---|---|---|
| ev-o-1 | Introduction | 1 | — | Debating secularism: A liberal cosmopolitan perspective Haldun Gülalp * Turkish Economic and Social Studies Foundation (TESEV), Istanbul , Türkiye In the classical notion of secula |
| ev-o-2 | Introduction | 1 | — | This articl e critically assesses these objections and defends the classical notion of secularism from a liberal cosmopolitan perspective. |
| ev-s-1 | Introduction | 1 | — | Debating secularism: A liberal cosmopolitan perspective Haldun Gülalp * Turkish Economic and Social Studies Foundation (TESEV), Istanbul , Türkiye In the classical notion of secula |
| ev-s-2 | Moderate secularism | 2 | — | When religious bodies take over some social services that the state ought to provide to all citizens equally, they encroach upon the field of the secular state |
| ev-s-3 | Multiculturalizing (moderate) secularism | 4 | — | Granting rights to communities reinforces the collective identities and ignores the rights of persons as independent individuals. |
| ev-s-4 | Liberal violence | 6 | — | The state must also act when non-religious ideology does the same. Yet Asad moves along, conflating liberalism, secularism, and modernity |
| ev-s-5 | Concluding thoughts: Learning from Thomas More | 10 | — | In remarkable imagery, it reveals the essence of secularism, which is designed for the protection of freedom and diversity of religion. |
| ev-s-6 | Multiculturalizing (moderate) secularism | 4 | — | If these communities are inscribed into the political system, they become fixed and frozen. |
| ev-s-7 | Multiculturalizing (moderate) secularism | 4 | — | Unlike these two countries, in Indonesia and Malaysia the institutional structure may appear to favor religious diversity and freedom |
| ev-l-1 | Introduction | 1 | — | Sultan Mahmud II (1808–1839) was a pioneering modernizer who introduced reforms that culminated in the Tanzimat ( Lewis, 2001 ), which was decried by Islamists for declaring (albei |
| ev-l-2 | Multiculturalizing (moderate) secularism | 2 | — | The point that individuals are not free-floating entities but “culturally embedded” in their communities is made by many (e.g., Parekh, 2000 ), but a direct link to the debate on “ |
| ev-l-3 | Concluding thoughts: Learning from Thomas More | 10 | — | Though there are many different forms of religion among them, yet all these, how various soever, agree in the main point, which is worshiping the Divine Essence; and, therefore, th |

# İlgili kavramlar

- [Dönüşümcü Liderliğin Yemen Devlet Okullarında Okul Kültürünü ve Öğretim Performansını Artırmadaki Rolü](/okf/sosyal-bilimler/egitim-bilimleri/donusumcu-liderligin-yemen-devlet-okullarinda-okul-kulturunu-ve-ogretim-performansini-artirmadaki-rolu.md)
- [Sözel Olmayan Zekâ Testi Üçüncü Versiyonunun (TONI-3) Türk Ortaokul Öğrencilerindeki Psikometrik Özellikleri](/okf/sosyal-bilimler/egitim-bilimleri/sozel-olmayan-zek-testi-ucuncu-versiyonunun-toni-3-turk-ortaokul-ogrencilerindeki-psikometrik-ozellikleri.md)
- [Erken Cumhuriyet Döneminde Spor: Bir Devletin İdeolojik Aygıtı Olarak Türk Spor Kurumu Dergisi](/okf/sosyal-bilimler/egitim-bilimleri/erken-cumhuriyet-doneminde-spor-bir-devletin-ideolojik-aygiti-olarak-turk-spor-kurumu-dergisi.md)
- [Türk Eğitim Sisteminde Sekülerleşme](/okf/sosyal-bilimler/egitim-bilimleri/turk-egitim-sisteminde-sekulerlesme.md)
- [Kanıta Dayalı Sınıf Yönetimi Ölçeğinin Klasik Test ve Madde Tepki Kuramlarına Göre Geçerlik ve Güvenirlik Kanıtları](/okf/sosyal-bilimler/egitim-bilimleri/kanita-dayali-sinif-yonetimi-olceginin-klasik-test-ve-madde-tepki-kuramlarina-gore-gecerlik-ve-guvenirlik-kanitlari.md)
- [Örgütsel Uygulama Olarak Dönüştürücü Eğitim Liderliği: Okullarda Öğretmen Özerkliğini ve Mesleki Kültürü Yeniden Yapılandırmada Uygulama Kuramı Perspektifi](/okf/sosyal-bilimler/egitim-bilimleri/orgutsel-uygulama-olarak-donusturucu-egitim-liderligi-okullarda-ogretmen-ozerkligini-ve-mesleki-kulturu-yeniden-yapilandirmada-uygulama-kurami-perspektifi.md)
- [Isitme Engelli ve Normal Isiten Basketbol ve Voleybölçularin Tekrarli Aktif Sicrama Performanslarindaki Cok Boyutlu Farklıliklar: Yükseklik, Kuvvet ve Ivme](/okf/sosyal-bilimler/egitim-bilimleri/isitme-engelli-ve-normal-isiten-basketbol-ve-voleybolcularin-tekrarli-aktif-sicrama-performanslarindaki-cok-boyutlu-farkliliklar-yukseklik-kuvvet-ve-ivme.md)
- [COVID-19 Pandemisinin Yükseköğretimde Çevrimiçi Öğrenme Üzerine Etkisi: Bibliyometrik Bir Analiz](/okf/sosyal-bilimler/egitim-bilimleri/covid-19-pandemisinin-yuksekogretimde-cevrimici-ogrenme-uzerine-etkisi-bibliyometrik-bir-analiz.md)

# Şeffaflık

- Analiz tarihi: 2026-08-19T18:13:55.175Z
- Kanıt sayısı: 12
- Üretim sürümü: makale-analizi-v3.0.0
- Kanonik sayfa: https://makaleanalizi.com/sosyal-bilimler/egitim-bilimleri/laikligi-tartismak-ozgurlukcu-kozmopolitan-bir-perspektiften-klasik-laiklik-kavraminin-savunusu