---
type: "Akademik Makale Analizi"
title: "Türk Eğitim Sisteminde Sekülerleşme"
description: "Din sosyolojisi ve eğitim tarihi yazınında sekülerleşme, dinin toplumsal kurumlar ile gündelik yaşam üzerindeki nüfuzunun gerilemesi biçiminde ele alınmaktadır. Türkiye bağlamında ise laiklik ve sekülerleşme kavramları sıklıkla karıştırılmakta, devlet ile dinin kurumsal ayrışması ile toplumsal aland"
resource: "https://makaleanalizi.com/sosyal-bilimler/egitim-bilimleri/turk-egitim-sisteminde-sekulerlesme"
doi: "10.18506/anemon.1620702"
authors: ["Ömer Faruk Darende"]
citation: "Darende, Ö. F. (2025). Secularization in Turkish Education System. . https://doi.org/10.18506/anemon.1620702"
publicationType: "qualitative"
discipline: "Sosyal Bilimler"
subDiscipline: "Eğitim Bilimleri"
evidenceCount: 12
tags: ["Din Sosyolojisi", "Sekülerleşme", "Dini Değerler", "Modernleşme", "Türk Eğitim Sistemi"]
timestamp: "2026-09-14T14:53:02.427Z"
---

# Türk Eğitim Sisteminde Sekülerleşme

Özgün başlık: Secularization in Turkish Education System
DOI: https://doi.org/10.18506/anemon.1620702
Künye (APA 7): Darende, Ö. F. (2025). Secularization in Turkish Education System. . https://doi.org/10.18506/anemon.1620702

Bilim alanı: [Sosyal Bilimler](/okf/sosyal-bilimler/index.md) › Eğitim Bilimleri

# Alan bağlamı

Din sosyolojisi ve eğitim tarihi yazınında sekülerleşme, dinin toplumsal kurumlar ile gündelik yaşam üzerindeki nüfuzunun gerilemesi biçiminde ele alınmaktadır. Türkiye bağlamında ise laiklik ve sekülerleşme kavramları sıklıkla karıştırılmakta, devlet ile dinin kurumsal ayrışması ile toplumsal alandaki dini değerlerin görünürlüğü arasındaki gerilim eğitim politikalarına doğrudan yansımaktadır. Eğitim sisteminin Osmanlı'dan günümüze geçirdiği tarihsel dönüşüm, katı laiklik uygulamaları ile dini değerlerin yeniden kamusal alana entegrasyonı arasında bocalayan dinamik bir yapı sunmaktadır.

# Akademik özet

Modernleşme süreçlerinde dinin kamusal ve kurumsal alandaki rolünün değişimi, eğitim sistemlerinin biçimlenmesinde temel bir tartışma ekseni oluşturmaktadır. Türkiye bağlamında laiklik devlet ile din işlerinin yasal ayrımını ifade ederken, sekülerleşme gündelik yaşamda ve toplumsal kurumlarda dini değerlerin etkisinin azalması sürecine karşılık gelmektedir. Türk Eğitim Sistemi, Osmanlı İmparatorluğu'ndan günümüze değin bu iki kavramın kesişiminde sürekli bir dönüşüm geçirmiştir. Çalışmanın ele aldığı temel araştırma sorunu, sekülerleşme olgusunun Türk Eğitim Sistemini hangi boyutlar ve tarihsel mekanizmalar üzerinden şekillendirdiğini ve bu süreçte dini değerlerin eğitim politikalarındaki yerini çözümlemektir.

Araştırma, nitel araştırma desenine dayanmakta olup literatür taraması, belge analizi ve karşılaştırmalı tarihsel analiz yöntemlerini bir arada kullanmaktadır. İnceleme kapsamına Osmanlı dönemi, erken Cumhuriyet dönemi (1923-1946), çok partili hayata geçiş ve askeri müdahaleler dönemi (1946-1983), 1980 sonrası dönem (1980-2002) ve AK Parti iktidarı dönemi (2002-günümüz) olmak üzere beş ana tarihsel kesit dahil edilmiştir. Resmi politikalar, yasal düzenlemeler, ders müfredatları ve eğitim raporları birincil nitel veri kaynakları olarak incelenmiş; sekülerleşme ve dini değerler arasındaki diyalektik ilişki tarihsel bağlamı içerisinde nitel içerik çözümlemesiyle ele alınmıştır.

Elde edilen tarihsel bulgular, Türk Eğitim Sistemindeki sekülerleşmenin tek yönlü veya geriye dönülmez bir doğrusal hat izlemediğini göstermektedir. Erken Cumhuriyet döneminde Tevhid-i Tedrisat Kanunu ve medreselerin kapatılmasıyla yukarıdan aşağıya katı bir laikleşme modeli uygulanmış; ancak 1946 sonrasında çok partili hayata geçişle birlikte toplumsal talepler doğrultusunda İmam-Hatip okulları ve din dersleri üzerinden dini değerler sisteme yeniden eklemlenmiştir. 1980 sonrası süreçte zorunlu din derslerinin anayasal güvenceye kavuşması ve 2002 sonrası dönemdeki müfredat ile okul türü reformları, katı laiklik modelinden dini kimliğe kamusal alanda daha fazla görünürlük tanıyan ılımlı bir sekülerleşme yapısına geçildiğini ortaya koymaktadır.

Çalışmanın tartışma ve sonuç bölümleri, Türkiye'deki sekülerleşme tecrübesinin klasik Batı tipi sekülerleşme modellerinden ayrıştığını ve toplumsal-siyasi dinamiklerle sürekli yeniden müzakere edilen döngüsel bir nitelik taşıdığını vurgulamaktadır. Eğitim sistemi, ulusal kimliğin ve devlet ideolojisinin biçimlendirildiği birincil alan olma özelliğini korumaktadır. Eğitim bilimleri ve din sosyolojisi alanında literatür taraması yapan araştırmacılar için bu çalışma, Türk eğitim tarihindeki yasal ve kurumsal kırılmaları bütüncül bir kronolojiyle sunması ve laiklik-sekülerleşme kavramsal karmaşasını tarihsel somut kanıtlarla netleştirmesi bakımından kapsamlı bir başvuru kaynağı niteliği taşımaktadır.

# Araştırmanın amacı

Bu çalışmanın temel amacı, Türk Eğitim Sistemi'nin tarihsel gelişim sürecinde dini değerlerin ve sekülerleşme politikalarının eğitim yapısı, müfredat ve toplumsal dinamikler üzerindeki etkisini Osmanlı'dan günümüze bütüncül bir yaklaşımla incelemektir.

# Yöntem ve tasarım

Çalışma, nitel araştırma desenini benimseyerek eğitim politikaları, yasal düzenlemeler ve müfredat reformlarını belge analizi, literatür taraması ve karşılaştırmalı tarihsel analiz yöntemleriyle incelemektedir.

# Bulgular ve önermeler

1. Erken Cumhuriyet döneminde 1924 Tevhid-i Tedrisat Kanunu ve 1926 Maarif Teşkilatı Kanunu ile medreseler kapatılmış, tüm okullar Milli Eğitim Bakanlığı altında birleştirilerek seküler ve ulusal bir eğitim yapısı tesis edilmiştir.
2. 1946 sonrasında çok partili hayata geçişle birlikte kırsal seçmen talepleri doğrultusunda İmam Hatip okulları açılmış ve müfredata din dersleri eklenerek katı seküler uygulamalardan esnemeler yaşanmıştır.
3. 1982 Anayasası ile Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi derslerinin zorunlu hale getirilmesi, din eğitimini sıkı devlet kontrolü altına alarak sekülerleştirme amacı taşısa da zorunlu din öğretimini müfredata yeniden entegre etmiştir.
4. 2002 sonrasında AKP iktidarı döneminde başörtüsü yasağının kaldırılması, İmam Hatip ağının genişletilmesi ve 4+4+4 sistemiyle dini değerler kamusal eğitime katı laiklikten ziyade ılımlı sekülerleşme temelinde yeniden dahil edilmiştir.

# Yazarın tartışması

Çalışmanın bulguları, Türk eğitim sistemindeki sekülerleşme sürecinin tek hatlı ve geri dönülemez bir hat izlemediğini, aksine siyasi konjonktüre bağlı olarak katı laiklik ile dini değerlerin eğitime yeniden entegrasyonu arasında gidip gelen diyalektik bir seyir takip ettiğini göstermektedir.

Yazar bu durumu, erken Cumhuriyet döneminde uygulanan yukarıdan aşağıya devlet merkezli sekülerleşme politikalarının toplumsal talepleri tamamen ortadan kaldıramadığı, çok partili hayata geçiş ve sonrasındaki siyasi dönüşümlerle birlikte dini eğitimin kamusal alanda yeniden meşruiyet kazandığı şeklinde açıklamaktadır.

Tartışma bölümünde bu tablo, Ertit'in doğaüstü alanın prestij kaybına dayanan sekülerleşme tanımıyla ilişkilendirilmekte ve Türkiye deneyiminde kurumsal dinin gücü sınırlansa dahi dini kimlik ve değerlerin toplumsal itibarının dönemsel olarak canlandığı vurgulanmaktadır.

Sonuç olarak çalışma, eğitim politikalarının ulusal kimlik kurgusunun temel çatışma alanı olduğunu ve modernleşme hedefleri ile toplumsal değerler arasında kurulacak esnek ve kapsayıcı bir dengenin Türkiye'nin gelecekteki eğitim barışı için zorunlu olduğunu ortaya koymaktadır.

# Yazarın sonucu

Türk Eğitim Sisteminin din ve sekülerleşme ile olan ilişkisi tarihsel, siyasi ve toplumsal dinamiklerce şekillendirilen diyalektik ve karmaşık bir süreçtir. Erken Cumhuriyet dönemindeki katı laiklik modelinden günümüzün dini değerlerle bütünleşen ılımlı yaklaşımına geçiş, eğitimin toplumsal ve ulusal kimlik mücadelelerinin merkezinde yer aldığını kanıtlamaktadır. Gelecekte sürdürülebilir bir eğitim yapısı, hem laik devlet ilkelerini hem de toplumun farklı inanç ve kültürel taleplerini gözeten kapsayıcı ve esnek bir dengenin kurulmasına bağlıdır.

# Literatürdeki işlevi

Bu çalışma, eğitim bilimleri ve din sosyolojisi yazınında Türkiye'deki sekülerleşme deneyimini tarihsel ve politik bir süzgeçten geçirerek konumlandırmaktadır. Çalışma, sekülerleşme olgusunu yalnızca tek yönlü bir dinden uzaklaşma süreci olarak değil, devlet politikaları ile toplumsal talepler arasında sürekli müzakere edilen döngüsel bir gerilim alanı olarak ele alır. Osmanlı'dan günümüze uzanan dört farklı dönemi yapısal analiz yöntemiyle inceleyerek eğitim politikalarının ulusal kimlik inşasındaki kurucu rolünü ortaya koyması açısından literatürde bütüncül bir kaynak işlevi görmektedir.

Önceki çalışmalarla ilişkisi: Yazın incelendiğinde, Türkiye'deki laikleşme ve sekülerleşme süreçlerini genellikle tek taraflı askeri-bürokratik dayatmalar veya tamamen dini uyanış hareketleri olarak ele alan kutuplaşmış bir eğilim göze çarpmaktadır. Bu çalışma ise söz konusu tekdüze bakış açılarını aşarak, Volkan Ertit'in 'doğaüstü alanın prestij kaybı' olarak kavramsallaştırdığı sekülerleşme teorisini temel almakta ve eğitim sistemini bu teorik zemin üzerinde analiz etmektedir. Önceki çalışmaların kurumsal ayrışmaya odaklanan kısıtlı yapısını, toplumsal değerler ile eğitim müfredatları arasındaki dinamik etkileşimi merkeze alarak genişletmektedir.

Literatür taramasına katkısı: Çalışmanın literatür taraması süreçlerine en büyük katkısı, eğitim politikalarındaki dönüşümleri kronolojik ve tematik analizle sentezleyerek araştırmacılara hazır bir tarihsel harita sunmasıdır. Erken Cumhuriyet dönemi, çok partili hayata geçiş, askeri müdahaleler ve AKP dönemi olmak üzere dört temel evredeki kırılmaları karşılaştırmalı olarak sunan bu yayın, araştırmacıların her bir döneme ait yasal düzenlemeleri (Tevhid-i Tedrisat Kanunu, Maarif Teşkilatı Kanunu, 222 Sayılı Kanun gibi) ve bunların toplumsal yansımalarını bütünleşik bir perspektiften okumasını kolaylaştırmaktadır.

# Tez ve makale araştırmalarında kullanım

- **Türkiye'deki modernleşme sürecinde laiklik devletin resmi bir ilkesi olarak benimsenirken, toplumsal alanda sekülerleşme karmaşık bir seyir izlemiştir.** — Tez yazarı, Türkiye'de laiklik ve sekülerleşme kavramları arasındaki ayrımı ve din-devlet ilişkilerinin tarihsel arka planını kuramsallaştırırken bu çalışmadan faydalanabilir.
- **Türkiye'de Cumhuriyet'in ilk yıllarında eğitimde birlik ve sekülerleşmeyi sağlamak amacıyla radikal adımlar atılmıştır.** — Tez yazarı, erken Cumhuriyet dönemindeki eğitim reformlarının kapsamını ve Tevhid-i Tedrisat Kanunu'nun kurucu etkisini açıklarken bu makaleyi kaynak gösterebilir.
- **Cumhuriyet'in erken döneminde uygulanan yukarıdan aşağıya sekülerleşme modeli, Türkiye'de eğitim politikalarının şekillenmesinde kurucu bir kırılma noktasıdır.** — Tez yazarı, elde ettiği bulguları tartışırken Türkiye'deki tarihsel eğitim politikalarının döngüsel yapısını ve erken Cumhuriyet döneminin etkilerini açıklamak için bu makalenin sentezini kullanabilir.

# Türetilebilir araştırma soruları

- **Yeni Türkiye Maarif Modeli müfredatında yer alan ulusal-manevi değerler ile evrensel-bilimsel ilkelerin dağılımı ve ağırlığı nasıldır?**
  - Desen: Nitel desen benimsenecektir. Türkiye Maarif Modeli kapsamında hazırlanan ilkokul ve ortaokul Türkçe, Sosyal Bilgiler ve Fen Bilimleri ders kitapları amaçlı örneklem yöntemiyle seçilerek doküman analizine tabi tutulacaktır. Veriler içerik analizi ve tematik analiz yaklaşımlarıyla çözümlenecek, analizlerin güvenirliği için kodlayıcılar arası tutarlılık katsayısı hesaplanacaktır.
  - Gerekçe: Makalenin giriş kısmında Türkiye Maarif Modeli'nin milli ve manevi değerler ile evrensel ilkeler arasında denge kurma iddiası ve 21. yüzyıl becerilerine yaptığı vurgu ele alınmaktadır. Bu ampirik öneri, yazarın işaret ettiği bu güncel gelişmenin müfredattaki somut karşılığını test etmeyi amaçlar.
- **Lise son sınıf öğrencilerinin sekülerleşme, rasyonalite ve dini kurumlara yönelik tutumları toplumsal cinsiyet ve okul türü değişkenlerine göre farklılaşmakta mıdır?**
  - Desen: Nicel araştırma desenlerinden ilişkisel tarama modeli kullanılacaktır. Örneklem büyüklüğü G-Power analizine göre belirlenecek ve Türkiye genelindeki farklı lise türlerinden seçilen öğrencilere geçerlik ve güvenirliği kanıtlanmış Seküler Eğilimler Ölçeği uygulanacaktır. Verilerin analizinde t-testi, ANOVA ve çoklu doğrusal regresyon analizleri yürütülecektir.
  - Gerekçe: Makalenin bulgular ve tartışma bölümlerinde gençlerin kimliklerinin dini ve seküler değerler ekseninde nasıl şekillendiği, sekülerleşmeye yönelik direnç ve tutum değişimleri tartışılmaktadır. Bu ampirik öneri, yazarın teorik düzeyde tartıştığı gençlik ve değer dönüşümü dinamiklerini nicel verilerle ölçmeyi hedefler.
- **1924, 1982 ve 2017 müfredat reformlarında felsefe ve tarih dersi kazanımlarında seküler ve dini kavramların kullanımı nasıl dönüşmüştür?**
  - Desen: Nitel tarihsel karşılaştırmalı analiz yürütülecektir. Belirtilen üç döneme ait resmi tarih ve felsefe dersi öğretim programları veri doygunluğuna ulaşıncaya dek incelenecektir. Metinlerde yer alan 'akıl, bilim, dogma, metafizik, pozitivizm' gibi anahtar kavramlar sıklık ve bağlam analizine tabi tutularak karşılaştırmalı kodlama yapılacaktır.
  - Gerekçe: Makalede erken Cumhuriyet, askeri darbeler ve AKP dönemlerindeki müfredat değişiklikleri ile felsefe derslerinin seçmeli hale getirilmesi ve din kültürü öğretmenlerinin diğer derslere girmesi gibi tartışmalar ele alınmıştır. Bu araştırma, yazarın işaret ettiği müfredat düzeyindeki bu tarihsel kırılmaları derinlemesine analiz etmeyi amaçlar.

# Kaynak izleri

Her iddia, özgün yayının belirtilen sayfasındaki birebir alıntıya bağlıdır.

| Kanıt | Bölüm | PDF sayfası | Basılı sayfa | Alıntı |
|---|---|---|---|---|
| ev-o-1 | Abstract | 1 | 3 | This study examines the Turkish Education System's historical shift towards religious values and how broader societal developments influence people's attitudes towa rd religious in |
| ev-o-3 | Objective | 6 | — | The purpose of this article is to examine the influence of religious values on the Turkish Education System throughout its historical development, with a particular focus on the pr |
| ev-s-1 | Abstract | 1 | 3 | The research utilizes a qualitative approach, integrating literature review, document analysis, and comparative historical analysis of educational policies, laws, and curriculum re |
| ev-s-2 | Abstract | 1 | 3 | The findings reveal that secularization — reducing religion's public role — has significantly impacted Turkey's education system, yet religious values remain influential, especiall |
| ev-s-3 | Discussion | 13 | — | Rather, the evidence aligns more closely with Ertit's (2019) conceptualization, which emphasizes the decline in the esteem associated with the supernatural realm. |
| ev-s-4 | Conclusion | 14 | — | The Turkish Education System's relationship with religion is complex and multifaceted, shaped by historical, political, and social forces. |
| ev-s-5 | Findings | 5 | — | Madrasas closed with the Law on Tevhid - i Tedrisat on March 3, 1924, centralizing educational institutions under the Ministry of National Education, ending the madrasa system, and |
| ev-s-6 | Discussion | 12 | — | The incorporation of mandatory Religious Culture and Moral Knowledge courses into the constitutional framework in 1982, despite being presented in a state - regulated and ostensibl |
| ev-l-1 | Introduction | 2 | — | Since its founding, the Republic of Turkey adopted laicity as a key principle, emphasizing the separation of religion and state. |
| ev-l-2 | Findings | 6 | — | The newly established Republic, aiming for national unity and a place among modern civilizations, quickly moved to overhaul the Ottoman education system as part of its modernizatio |
| ev-l-3 | Discussion | 12 | — | The early Republican period (1923 - 1946) represents a critical juncture in the implementation of a state - led, top - down model of secularization. |
| ev-l-4 | Conclusion | 14 | — | / Anemon Muş Alparslan Üniversite si Sosyal Bilimler Dergisi, 2025 13(3 ) 14 58 - 14 87 The Turkish Education S ystem has been shaped by both religious values and secularization pr |

# İlgili kavramlar

- [Kanıta Dayalı Sınıf Yönetimi Ölçeğinin Klasik Test ve Madde Tepki Kuramlarına Göre Geçerlik ve Güvenirlik Kanıtları](/okf/sosyal-bilimler/egitim-bilimleri/kanita-dayali-sinif-yonetimi-olceginin-klasik-test-ve-madde-tepki-kuramlarina-gore-gecerlik-ve-guvenirlik-kanitlari.md)
- [Örgütsel Uygulama Olarak Dönüştürücü Eğitim Liderliği: Okullarda Öğretmen Özerkliğini ve Mesleki Kültürü Yeniden Yapılandırmada Uygulama Kuramı Perspektifi](/okf/sosyal-bilimler/egitim-bilimleri/orgutsel-uygulama-olarak-donusturucu-egitim-liderligi-okullarda-ogretmen-ozerkligini-ve-mesleki-kulturu-yeniden-yapilandirmada-uygulama-kurami-perspektifi.md)
- [Isitme Engelli ve Normal Isiten Basketbol ve Voleybölçularin Tekrarli Aktif Sicrama Performanslarindaki Cok Boyutlu Farklıliklar: Yükseklik, Kuvvet ve Ivme](/okf/sosyal-bilimler/egitim-bilimleri/isitme-engelli-ve-normal-isiten-basketbol-ve-voleybolcularin-tekrarli-aktif-sicrama-performanslarindaki-cok-boyutlu-farkliliklar-yukseklik-kuvvet-ve-ivme.md)
- [COVID-19 Pandemisinin Yükseköğretimde Çevrimiçi Öğrenme Üzerine Etkisi: Bibliyometrik Bir Analiz](/okf/sosyal-bilimler/egitim-bilimleri/covid-19-pandemisinin-yuksekogretimde-cevrimici-ogrenme-uzerine-etkisi-bibliyometrik-bir-analiz.md)
- [Kahramanmaraş Depremleri Sonrası Afrika Ülkelerinden Türkiye'ye Yapılan Yardımlar](/okf/sosyal-bilimler/egitim-bilimleri/kahramanmaras-depremleri-sonrasi-afrika-ulkelerinden-turkiyeye-yapilan-yardimlar.md)
- [Çin'de Kırsal Öğretmenlerin Meslekte Kalma Faktörleri ve İlişki Yolları Üzerine Araştırma](/okf/sosyal-bilimler/egitim-bilimleri/cinde-kirsal-ogretmenlerin-meslekte-kalma-faktorleri-ve-iliski-yollari-uzerine-arastirma.md)
- [Üniversite Yönetişiminin Eğitim Hizmet Kalitesine Etkisi: Etiyopya Kamu Üniversitelerinden Bulgular](/okf/sosyal-bilimler/egitim-bilimleri/universite-yonetisiminin-egitim-hizmet-kalitesine-etkisi-etiyopya-kamu-universitelerinden-bulgular.md)
- [Bir Portekiz Sosyal-Duygusal Öğrenme Programının İlkokul Öğrencilerinin Yetkinlikleri Üzerindeki Etkileri](/okf/sosyal-bilimler/egitim-bilimleri/bir-portekiz-sosyal-duygusal-ogrenme-programinin-ilkokul-ogrencilerinin-yetkinlikleri-uzerindeki-etkileri.md)

# Şeffaflık

- Analiz tarihi: 2026-09-14T14:53:02.427Z
- Kanıt sayısı: 12
- Üretim sürümü: makale-analizi-v3.0.0
- Kanonik sayfa: https://makaleanalizi.com/sosyal-bilimler/egitim-bilimleri/turk-egitim-sisteminde-sekulerlesme