---
type: "Akademik Makale Analizi"
title: "VOSviewer ve CitNetExplorer Kullanılarak Eğitimde Yapay Zeka Etiğinin Nitel ve Nicel Analizleri"
description: "Eğitimde yapay zeka teknolojilerinin hızla yaygınlaşması, esnek ve kişiselleştirilmiş öğrenme olanakları sunarken pedagojik ve etik açıdan ciddi tartışmaları da beraberinde getirmiştir. Yapay zeka sistemlerinin adaptif değerlendirme ve izleme süreçlerine entegrasyonu artarken, bu teknolojilerin geti"
resource: "https://makaleanalizi.com/sosyal-bilimler/egitim-bilimleri/vosviewer-ve-citnetexplorer-kullanilarak-egitimde-yapay-zeka-etiginin-nitel-ve-nicel-analizleri"
doi: "10.3389/fpsyg.2023.1061778"
authors: ["Liheng Yu", "Zhonggen Yu"]
citation: "Yu, L., Yu, Z. (2023). Qualitative and quantitative analyses of artificial intelligence ethics in education using VOSviewer and CitNetExplorer. Frontiers in Psychology, 14, 1061778-1061778. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2023.1061778"
publicationType: "bibliometric"
discipline: "Sosyal Bilimler"
subDiscipline: "Eğitim Bilimleri"
evidenceCount: 9
tags: ["yapay zeka", "etik", "bibliyometrik analiz", "VOSviewer", "CitNetExplorer"]
timestamp: "2026-08-08T08:11:15.691Z"
---

# VOSviewer ve CitNetExplorer Kullanılarak Eğitimde Yapay Zeka Etiğinin Nitel ve Nicel Analizleri

Özgün başlık: Qualitative and quantitative analyses of artificial intelligence ethics in education using VOSviewer and CitNetExplorer
DOI: https://doi.org/10.3389/fpsyg.2023.1061778
Künye (APA 7): Yu, L., Yu, Z. (2023). Qualitative and quantitative analyses of artificial intelligence ethics in education using VOSviewer and CitNetExplorer. Frontiers in Psychology, 14, 1061778-1061778. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2023.1061778

Bilim alanı: [Sosyal Bilimler](/okf/sosyal-bilimler/index.md) › Eğitim Bilimleri

# Alan bağlamı

Eğitimde yapay zeka teknolojilerinin hızla yaygınlaşması, esnek ve kişiselleştirilmiş öğrenme olanakları sunarken pedagojik ve etik açıdan ciddi tartışmaları da beraberinde getirmiştir. Yapay zeka sistemlerinin adaptif değerlendirme ve izleme süreçlerine entegrasyonu artarken, bu teknolojilerin getirdiği riskler ve etik ilkelerin eksikliği literatürde önemli bir bilgi boşluğu oluşturmaktadır. İnsan merkezli eğitim anlayışı ile teknolojik ilerleme arasında denge kurulması gerekliliği, yapay zeka etiğinin hem nitel hem de nicel boyutlarıyla bütüncül bir biçimde çözümlenmesini zorunlu kılmaktadır. Çalışma, bu alandaki küresel yayın eğilimlerini ve temel etik prensipleri haritalandırarak bahsedilen akademik boşluğu doldurmayı hedeflemektedir.

# Akademik özet

Eğitim teknolojilerindeki hızlı dönüşüm, yapay zeka sistemlerinin öğretim süreçlerine entegrasyonunu hızlandırırken, bu sistemlerin bireysel verileri işleme biçimleri, karar alma mekanizmaları ve pedagojik rolleri etik kaygıları gündeme getirmiştir. Yapay zekanın sağladığı esneklik ve kişiselleştirilmiş öğrenme olanakları eğitimcilerin yükünü hafifletmekle birlikte, algoritmik ön yargılar, veri güvenliği ve öğrenci gizliliği gibi sorunlar akademik alanda kapsamlı incelemeler gerektirmektedir. Literatürde yapay zeka uygulamalarının yaygınlaşması ile etik kuralların ve ilkelerin geliştirilmesi arasında belirgin bir boşluk bulunmaktadır. Bu durum, eğitimde yapay zeka etiğinin hem nicel bibliyometrik haritalama hem de nitel içerik analizi yöntemleriyle bütüncül bir çerçevede ele alınmasını zorunlu kılmaktadır.

Bu çalışma, eğitimde yapay zeka etiği konusundaki yayın eğilimlerini, öne çıkan araştırmacıları, yayın organlarını, kurumları ve ülkeleri haritalandırmanın yanı sıra, alanın felsefi özünü ve temel ilkelerini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırmada Web of Science Core Collection veri tabanından elde edilen 880 yayın nicel bibliyometrik analiz için VOSviewer yazılımıyla çözümlenmiş; doğrudan alıntı ağlarını ve kümelenme çözümlerini bireysel düzeyde incelemek için ise 841 yayın CitNetExplorer programı ile analiz edilmiştir. Ayrıca PRISMA protokolü izlenerek 25 nitelikli çalışma sistematik derlemeye dahil edilmiş ve 33 lisansüstü öğrencisiyle gerçekleştirilen açık uçlu anket verileri tematik analize tabi tutularak nitel verilerle karma bir yaklaşım sunulmuştur.

Analiz sonuçları, eğitimde yapay zeka etiği yayınlarının 2017 yılından itibaren ivme kazandığını ve 2021 yılında zirveye ulaştığını göstermektedir. VOSviewer kümeleme analizleri Oxford Üniversitesi, Stanford Üniversitesi ve MIT gibi kurumların ile ABD ve İngiltere gibi ülkelerin alanda baskın bir ağ oluşturduğunu; Floridi, Taddeo ve Geis gibi yazarların en yüksek atıf sayılarına sahip olduğunu ortaya koymuştur. CitNetExplorer kümeleme çözümleri, eğitimde yapay zeka etiğinin felsefi özünün ödev etiği (deontoloji), yararcılık ve erdem etiği olmak üzere üç temel boyuttan oluştuğunu göstermiştir. Yapay zeka kullanımı için uluslararası araştırmacıların uzlaştığı temel etik ilkeler ise şeffaflık, adalet, dürüstlük, eşitlik, zarar vermeme, sorumluluk ve gizlilik olarak saptanmıştır.

Elde edilen bulgular, yapay zeka etiğinin yalnızca teknik bir düzenleme olmadığını, eğitimde insan merkezli değerlerin korunması için kuramsal ilkeler ile pratik algoritmik tasarımlar arasında denge kurulması gerektiğini kanıtlamaktadır. Yazarlar, yapay zekanın yararcı işlevleri ile etik ilkeler çatıştığında şeffaflık, gizlilik ve adalet gibi ilkelerin temel çizgi olarak korunması gerektiğini savunmaktadır. Bu araştırma, Türk araştırmacılar için yapay zeka etiği konusundaki küresel literatürün yapısını anlamada, tez ve makale çalışmalarında kuramsal ve yöntemsel çerçeve oluşturmada güçlü bir referans kaynağı niteliği taşımaktadır. Yapay zekanın yorumlanabilirliği ve algoritmik adalet üzerine gelecekte yapılacak ampirik araştırmalar için somut bir zemin hazırlamaktadır.

# Araştırmanın amacı

Bu çalışma, eğitimde yapay zeka etiği alanındaki yayın eğilimlerini, öne çıkan yazar, kurum ve ülkeleri belirlemeyi ve alanın etik özü ile temel ilkelerini hem nitel hem de nicel yöntemlerle ortaya koymayı amaçlamaktadır.

# Yöntem ve tasarım

Eğitimsel yapay zeka etiği alanındaki akademik birikimi haritalandırmak, felsefi temelleri ve temel yönlendirici etik ilkeleri ortaya koymak üzere VOSviewer ve CitNetExplorer yazılımları aracılığıyla nitel ve nicel analizlerin entegre edildiği bibliyometrik bir yaklaşım benimsenmiştir.

# Bulgular ve önermeler

1. CitNetExplorer ile gerçekleştirilen kümeleme analizleri, eğitimde kullanılan yapay zeka etiğinin felsefi özünün deontolojik, faydacı ve erdem etiği olmak üzere üç temel boyuta dayandığını ve bu kuramsal yaklaşımların birbirini tamamladığını göstermektedir.
2. Eğitimde yapay zeka etiği üzerine yayınlanan makalelerin ve bunlara yapılan atıfların 2007 yılından itibaren kademeli olarak arttığı, özellikle yapay zeka teknolojilerinin hızla geliştiği 2017 yılından sonra ivme kazanarak 2021 yılında zirve noktasına ulaştığı belirlenmiştir.
3. Uluslararası akademik topluluğun ortak kabullerine göre eğitimsel yapay zeka uygulamalarında rehberlik eden yedi temel etik ilke; şeffaflık, adalet, dürüstlük/eşitlik, zarar vermeme, sorumluluk ve mahremiyet olarak tespit edilmiştir.
4. Ortak atıf ağları üzerinde yapılan VOSviewer analizleri sonuçunda, eğitimde yapay zeka etiği araştırmalarında en geniş atıf ağına sahip lider kurumun Oxford Üniversitesi olduğu, onu Stanford Üniversitesi, Massachusetts Teknoloji Enstitüsü ve Toronto Üniversitesi'nin takip ettiği saptanmıştır.

# Yazarın tartışması

Eğitimde yapay zeka etiği alanındaki yayın eğilimleri ve akademik ilgi, yapay zeka teknolojilerinin yaygınlaşmasıyla paralel olarak son derece hızlı bir gelişim göstermektedir. Bu doğrultuda yapılan analizler, etik konusunun sadece teknik bir zorunluluk değil, aynı zamanda eğitim sistemlerine entegrasyonu sağlayan temel bir katalizör olduğunu ortaya koymaktadır.

Yapay zeka etiğinin felsefi özü incelendiğinde, deontoloji, faydacılık ve erdem etiği boyutlarının birbirinden bağımsız olmadığı, aksine birbirini tamamlayıcı bir diyalektik ilişki içinde olduğu görülmektedir. Eğitim süreçlerinde ahlaki kararlar alınırken, tek yönlü bir ahlak felsefesi yerine, toplumsal fayda ile evrensel ödev normlarını dengeleyen çoğulcu yaklaşımlar benimsenmelidir.

Eğitimsel yapay zeka uygulamalarında şeffaflık, adalet, eşitlik ve mahremiyet gibi temel ilkelerin hayata geçirilmesi, doğrudan insan odaklı algoritmik tasarımlarla mümkündür. İnsan davranışlarını ve düşüncelerini salt birer makine girdisi olarak görmek yerine, insani değerleri koruyan ve geliştiren ahlaki kodların yazılımlara entegre edilmesi gerektiği tartışılmaktadır.

Son olarak, yapay zekanın eğitimde sunduğu muazzam fırsatların (örneğin kaynak yetersizliği olan bölgelerde bire bir eğitim desteği) etkin bir şekilde kullanılabilmesi, sorumluluk ve zarar vermeme ilkelerinin sıkı bir şekilde gözetilmesine bağlıdır. Gelecek araştırmaların, karar alma süreçlerindeki yapay zeka kararlarının izlenebilirliğini artıracak olan yapay zeka açıklanabilirliği (interpretability) konusuna odaklanması gerekmektedir.

# Yazarın sonucu

Eğitimde yapay zeka etiği, deontolojik kurallar, faydacı fayda dengesi ve erdem etiğinin bütünleşik bir sentezini gerektirmektedir. Araştırmada ortaya konan yedi temel etik ilke, hem kuramsal araştırmacılar için eğitimsel yapay zekanın etik sorunlarıyla başa çıkma mekanizmalarını kavramsallaştırmada hem de uygulamacılar için tasarımsal süreçlerde rehberlik edecek bütüncül ve sağlam bir zemin sunmaktadır.

# Literatürdeki işlevi

Bu çalışma, eğitim alanında yapay zeka uygulamalarının hızlı entegrasyonuyla birlikte ortaya çıkan etik endişeleri haritalandırmak üzere literatürde kritik bir sentez işlevi görmektedir. Yapay zeka teknolojilerinin pedagojik süreçlere dahil edilmesi, genellikle teknik ve akademik kazanımlar odaklı ele alınırken, etik boyutun geri planda kalması büyük bir eksiklik olarak değerlendirilmektedir. Çalışma, hem bibliyometrik haritalandırma araçlarını (VOSviewer ve CitNetExplorer) hem de mezun öğrencilerin nitel görüşlerini bir arada kullanarak, literatürdeki mevcut yayın eğilimlerini, önde gelen aktörleri ve temel felsefi yönelimleri bir araya getmekte ve dağınık durumdaki etik tartışmaları tek bir çerçevede yapılandırmaktadır.

Önceki çalışmalarla ilişkisi: Çalışma, önceki araştırmaların sunduğu parçalı etik çerçeveler ve kısıtlı sistematik incelemelerle doğrudan ilişki kurarak bunları genişletmektedir. Özellikle Zawacki-Richter ve arkadaşlarının (2019) eğitimde yapay zeka zorluklarına dair etik çalışmaların yetersizliği yönündeki tespitlerini temel almakta ve bu boşluğu doldurmaya odaklanmaktadır. Floridi ve arkadaşlarının (2018) geliştirdiği genel yapay zeka etik çerçevesini ve Jobin ve arkadaşlarının (2019) küresel rehber ilkelerini eğitim bağlamına taşımaktadır. Önceki çalışmaların teorik varsayımları ile pratik uygulamalar arasındaki kopukluğu, hem tarihsel atıf ağlarını analiz ederek hem de ampirik nitel verilerle destekleyerek daha bütüncül bir kuramsal düzeye ulaştırmaktadır.

Literatür taramasına katkısı: Çalışmanın literatür taraması süreçlerine en önemli katkısı, eğitimde yapay zeka etiğine yönelik dağınık durumdaki literatürü metodolojik bir disiplinle tasnif etmesidir. VOSviewer aracılığıyla en üretken yazar, kurum, ülke ve kaynakları listelerken, CitNetExplorer kullanarak makalelerin tarihsel gelişim çizgilerini ve birbirleriyle olan entelektüel bağlarını görünür kılmaktadır. Böylece, gelecekte bu alandaki araştırma yapacak akademisyenler için hangi kaynaklara ve odak noktalarına yönelmeleri gerektiğine dair güvenilir bir rehber sunmaktadır. Ayrıca, etik felsefesinin deontoloji, faydacılık ve erdem etiği gibi temel sütunlarını yapay zeka ilkeleriyle birleştirerek literatür incelemelerine kuramsal bir derinlik kazandırmaktadır.

# Tez ve makale araştırmalarında kullanım

- **Eğitimde yapay zeka uygulamalarının etik boyutları, kuramsal araştırmalarda genellikle ihmal edilmekte olup, bu alandaki standart etik kodlar ve rehber ilkeler oldukça yetersizdir.** — Bu makalede sunulan, eğitim araştırmalarında yapay zeka etiğine yönelik metodolojik ilgisizlik ve etik yönergelerin eksikliği tezi, literatür taramasında problem durumunu tanımlamak için doğrudan kullanılabilir.
- **Eğitimsel yapay zeka sistemlerinin etik temelleri tek bir yaklaşımla açıklanamaz; bunun yerine deontolojik, faydacı ve erdem etiği boyutlarının diyalektik bir sentezi gerekmektedir.** — Tezlerin kavramsal çerçeve bölümünde, tasarlanacak olan eğitimsel yapay zeka sistemlerinin ahlaki altyapısını kurarken bu felsefi üçlemeden yararlanılabilir.
- **Geleceğin eğitim teknolojilerinde güvenli ve etik kararların alınabilmesi, tasarlanan sistemlerin açıklanabilirlik kapasitesiyle doğrudan ilişkilidir.** — Bulguların tartışıldığı bölümlerde, yapay zekanın kararlarının izlenebilirliğinin ve açıklanabilirliğinin etik değerlendirme süreçlerindeki kritik rolünü vurgulamak için kullanılabilir.

# Türetilebilir araştırma soruları

- **Yapay zeka tabanlı eğitsel değerlendirme sistemlerinin açıklanabilirlik düzeyleri, sistemin etik ilkelerle (adalet ve şeffaflık) uyumluluğunu nasıl etkilemektedir?**
  - Desen: Yarı deneysel bir tasarım kullanılarak, farklı açıklanabilirlik düzeylerine (yüksek vs. düşük) sahip iki farklı yapay zeka değerlendirme modülü geliştirilecektir. Katılımcı öğretmenlerin sistem kararlarını etik açıdan değerlendirme düzeyleri, veri doygunluğuna ulaşılana dek sürdürülecek nitel odak grup görüşmeleri ve ölçeklerle incelenecektir.
  - Gerekçe: Yazarların tartışma bölümünde belirttiği, yapay zekanın kararlarını yorumlama yeteneğinin etik kriterlere uygunluğu yargılamaya yardımcı olacağı tezi ve gelecek araştırma çağrısından türetilmiştir.
- **Öğrencilerin yapay zeka tabanlı eğitsel sohbet robotları ile etkileşimlerinde algıladıkları mahremiyet düzeyi ile sisteme olan güvenleri arasındaki ilişki nasıldır?**
  - Desen: İlişkisel tarama modelinde tasarlanacak araştırmada, doğrulanmış bir teknoloji kabul ölçeği ve mahremiyet algısı anketi kullanılacaktır. Örneklem büyüklüğü güç analiziyle belirlenecek olup, veriler yapısal eşitlik modellemesi (YEM) ile analiz edilecektir.
  - Gerekçe: Yazarların makalede vurguladığı, akıllı ajan destekli çevrimiçi öğrenmede bireysel mahremiyetin korunması ve veri güvenliği ilkelerinin hayati önemi argümanından yola çıkılarak kurgulanmıştır.
- **Deontolojik, faydacı ve erdem etiği yaklaşımlarını bütünleştiren bir yapay zeka etiği dersinin, lisansüstü öğrencilerin etik senaryoları çözme becerileri üzerindeki etkisi nedir?**
  - Desen: Ön test-son test kontrol gruplu deneysel desende, deney grubuna bütünleşik felsefi boyutları içeren yapay zeka etiği müfredatı uygulanırken, kontrol grubuna geleneksel yöntem uygulanacaktır. Etik karar verme becerileri senaryo bazlı ölçme araçlarıyla değerlendirilecektir.
  - Gerekçe: Makalenin felsefi öz analizinde yer alan deontoloji, faydacılık ve erdem etiği üçlemesinin eğitim müfredatlarına dahil edilmesi gerektiği önerisinden türetilmiştir.

# Kaynak izleri

Her iddia, özgün yayının belirtilen sayfasındaki birebir alıntıya bağlıdır.

| Kanıt | Bölüm | PDF sayfası | Basılı sayfa | Alıntı |
|---|---|---|---|---|
| ev-o-1 | Introduction | 2 | — | This study aims to address the research questions including the publication trend, top authors, sources, organizations, and countries, the essences and principles of AI ethics in e |
| ev-s-1 | Introduction | 2 | — | This study will try to combine qualitative with quantitative research methods using both VOSviewer and CitNetExplorer. |
| ev-s-2 | Abstract | 13 | — | The analysis of clustering solution through CitNetExplorer concluded that the essence of AI ethics for educational purposes included deontology, utilitarianism, and virtue |
| ev-s-3 | Methods | 3 | — | To conduct a bibliometric analysis using VOSviewer at a collective level, we searched the Core Collection of Web of Science and obtained 880 results on December 12, 2021. |
| ev-s-5 | Discussion | 11 | — | The cultural adaptation model and acculturation ( Berry and Sam, 1997 ; Berry, 2003 ) could be combined to form an acculturation model of ethics of AI in education |
| ev-s-6 | Conclusion | 13 | — | This provides a solid foundation for theoretical researchers to conceptualize the mechanisms to cope with AI ethical problems in education and for practitioners to find out ways to |
| ev-l-1 | Abstract | 1 | — | The analysis of clustering solution through CitNetExplorer ( n = 841) concluded that the essence of AI ethics for educational purposes included deontology, utilitarianism, and virt |
| ev-l-2 | Discussion | 12 | — | Future research can consider the influence of AI interpretability on AI ethics in education because the ability to interpret the AI decisions can help judge whether the decision is |
| ev-l-3 | Introduction | 2 | — | Ethics of the use of AI in education, although an essential aspect in the development of AI, has been disregarded in educational research, where ethical codes or guidelines with et |

# İlgili kavramlar

- [Erken Cumhuriyet Döneminde Spor: Bir Devletin İdeolojik Aygıtı Olarak Türk Spor Kurumu Dergisi](/okf/sosyal-bilimler/egitim-bilimleri/erken-cumhuriyet-doneminde-spor-bir-devletin-ideolojik-aygiti-olarak-turk-spor-kurumu-dergisi.md)
- [Türk Eğitim Sisteminde Sekülerleşme](/okf/sosyal-bilimler/egitim-bilimleri/turk-egitim-sisteminde-sekulerlesme.md)
- [Kanıta Dayalı Sınıf Yönetimi Ölçeğinin Klasik Test ve Madde Tepki Kuramlarına Göre Geçerlik ve Güvenirlik Kanıtları](/okf/sosyal-bilimler/egitim-bilimleri/kanita-dayali-sinif-yonetimi-olceginin-klasik-test-ve-madde-tepki-kuramlarina-gore-gecerlik-ve-guvenirlik-kanitlari.md)
- [Örgütsel Uygulama Olarak Dönüştürücü Eğitim Liderliği: Okullarda Öğretmen Özerkliğini ve Mesleki Kültürü Yeniden Yapılandırmada Uygulama Kuramı Perspektifi](/okf/sosyal-bilimler/egitim-bilimleri/orgutsel-uygulama-olarak-donusturucu-egitim-liderligi-okullarda-ogretmen-ozerkligini-ve-mesleki-kulturu-yeniden-yapilandirmada-uygulama-kurami-perspektifi.md)
- [Isitme Engelli ve Normal Isiten Basketbol ve Voleybölçularin Tekrarli Aktif Sicrama Performanslarindaki Cok Boyutlu Farklıliklar: Yükseklik, Kuvvet ve Ivme](/okf/sosyal-bilimler/egitim-bilimleri/isitme-engelli-ve-normal-isiten-basketbol-ve-voleybolcularin-tekrarli-aktif-sicrama-performanslarindaki-cok-boyutlu-farkliliklar-yukseklik-kuvvet-ve-ivme.md)
- [COVID-19 Pandemisinin Yükseköğretimde Çevrimiçi Öğrenme Üzerine Etkisi: Bibliyometrik Bir Analiz](/okf/sosyal-bilimler/egitim-bilimleri/covid-19-pandemisinin-yuksekogretimde-cevrimici-ogrenme-uzerine-etkisi-bibliyometrik-bir-analiz.md)
- [Kahramanmaraş Depremleri Sonrası Afrika Ülkelerinden Türkiye'ye Yapılan Yardımlar](/okf/sosyal-bilimler/egitim-bilimleri/kahramanmaras-depremleri-sonrasi-afrika-ulkelerinden-turkiyeye-yapilan-yardimlar.md)
- [Çin'de Kırsal Öğretmenlerin Meslekte Kalma Faktörleri ve İlişki Yolları Üzerine Araştırma](/okf/sosyal-bilimler/egitim-bilimleri/cinde-kirsal-ogretmenlerin-meslekte-kalma-faktorleri-ve-iliski-yollari-uzerine-arastirma.md)

# Şeffaflık

- Analiz tarihi: 2026-08-08T08:11:15.691Z
- Kanıt sayısı: 9
- Üretim sürümü: makale-analizi-v3.0.0
- Kanonik sayfa: https://makaleanalizi.com/sosyal-bilimler/egitim-bilimleri/vosviewer-ve-citnetexplorer-kullanilarak-egitimde-yapay-zeka-etiginin-nitel-ve-nicel-analizleri