---
type: "Akademik Makale Analizi"
title: "Finansal Okuryazarlık, Zihinsel Bütçeleme ve Öz Kontrolün Finansal Refah Üzerindeki Etkisi: Yatırım Kararı Vermenin Aracılık Rolü"
description: "Bireysel finans ve hanehalkı finansmanı alanında finansal refah, bireylerin genel yaşam kalitesini ve psikolojik sağlıklarını doğrudan etkileyen kritik bir olgu haline gelmiştir. Son yıllarda yaşanan küresel ekonomik dalgalanmalar ve krizler, bireysel finans yönetiminin önemini artırırken, finansal"
resource: "https://makaleanalizi.com/sosyal-bilimler/isletme-ekonomi-ve-iletisim/finansal-okuryazarlik-zihinsel-butceleme-ve-oz-kontrolun-finansal-refah-uzerindeki-etkisi-yatirim-karari-vermenin-aracilik-rolu"
doi: "10.1371/journal.pone.0294466"
authors: ["Ruofan Bai"]
citation: "Bai, R. (2023). Impact of financial literacy, mental budgeting and self control on financial wellbeing: Mediating impact of investment decision making. PLoS ONE, 18(11), e0294466-e0294466. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0294466"
publicationType: "quantitative-empirical"
discipline: "Sosyal Bilimler"
subDiscipline: "İşletme, Ekonomi ve İletişim"
evidenceCount: 13
tags: ["finansal refah", "finansal okuryazarlık", "zihinsel bütçeleme", "öz kontrol", "yatırım karar verme"]
timestamp: "2026-09-23T01:47:34.469Z"
---

# Finansal Okuryazarlık, Zihinsel Bütçeleme ve Öz Kontrolün Finansal Refah Üzerindeki Etkisi: Yatırım Kararı Vermenin Aracılık Rolü

Özgün başlık: Impact of financial literacy, mental budgeting and self control on financial wellbeing: Mediating impact of investment decision making
DOI: https://doi.org/10.1371/journal.pone.0294466
Künye (APA 7): Bai, R. (2023). Impact of financial literacy, mental budgeting and self control on financial wellbeing: Mediating impact of investment decision making. PLoS ONE, 18(11), e0294466-e0294466. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0294466

Bilim alanı: [Sosyal Bilimler](/okf/sosyal-bilimler/index.md) › İşletme, Ekonomi ve İletişim

# Alan bağlamı

Bireysel finans ve hanehalkı finansmanı alanında finansal refah, bireylerin genel yaşam kalitesini ve psikolojik sağlıklarını doğrudan etkileyen kritik bir olgu haline gelmiştir. Son yıllarda yaşanan küresel ekonomik dalgalanmalar ve krizler, bireysel finans yönetiminin önemini artırırken, finansal sıkıntıların anksiyete, depresyon ve stres gibi ciddi kamu sağlığı sorunlarına yol açtığı görülmektedir. Alan yazındaki güncel tartışmalar, nesnel ekonomik göstergelerin yanı sıra, bireylerin finansal durumlarını öznel olarak nasıl değerlendirdiklerine ve bu değerlendirmeleri etkileyen bilişsel ile davranışsal faktörlere odaklanmaktadır. Makale, bu tartışmalar çerçevesinde finansal okuryazarlık, zihinsel bütçeleme ve öz kontrol gibi bilişsel finans değişkenlerinin öznel finansal refahı nasıl şekillendirdiğini ve yatırım kararlarının bu ilişkideki rolünü sörgülamaktadır.

# Akademik özet

Modern finans literatüründe bireylerin finansal refah düzeyleri, yalnızca nesnel gelir veya birikim miktarlarıyla değil, aynı zamanda bu durumları nasıl algıladıkları ve yönettikleriyle de yakından ilişkilendirilmektedir. Özellikle son yıllarda küresel ölçekte artış gösteren ekonomik belirsizlikler, bireysel düzeyde finansal kaygı ve stres düzeylerini tetikleyerek depresyon gibi ciddi psikolojik rahatsızlıklara zemin hazırlamaktadır. Bu bağlamda, bireylerin finansal kararlar alırken sergiledikleri bilişsel ve davranışsal süreçlerin incelenmesi kritik bir araştırma sorunu olarak karşımıza çıkmaktadır. Alan yazındaki mevcut tartışmalar, finansal okuryazarlık ve öz kontrol gibi faktörlerin finansal sonuçları doğrudan etkilediğini gösterse de, bu değişkenlerin zihinsel bütçeleme gibi bilişsel muhasebe süreçleriyle birlikte nasıl çalıştığı ve yatırım kararlarına nasıl yansıdığı bütüncül bir yaklaşımla yeterince ele alınmamıştır. Bu eksiklik, bireysel refahı artırmaya yönelik stratejilerin geliştirilmesini engellemektedir.

Bu araştırmanın temel amacı, finansal okuryazarlık, zihinsel bütçeleme ve öz kontrol gibi bilişsel finansal faktörlerin bireylerin öznel finansal refahı üzerindeki etkilerini ortaya koymak ve yatırım karar verme davranışının bu ilişkilerdeki aracı rolünü ampirik olarak test etmektir. Araştırmanın ampirik analizleri için kolayda örnekleme yöntemi tercih edilmiş ve Çin'deki üniversitelerden fiziksel ve elektronik kanallar aracılığıyla veri toplanmıştır. Toplamda 449 üniversite öğrencisinden elde edilen kullanılabilir veriler, hipotezlerin test edilmesi amacıyla Kısmi En Küçük Kareler Yapısal Eşitlik Modellemesi (PLS-SEM) yöntemi kullanılarak analiz edilmiştir. Araştırma modelinde yer alan tüm ölçeklerin geçerlilik ve güvenilirlik analizleri gerçekleştirilmiş, dış yüklerin ve kompozit güvenilirlik katsayılarının önerilen literatür eşiklerini karşıladığı doğrulanmıştır.

Yapılan yapısal eşitlik modellemesi sonuçları, modeldeki tüm bağımsız değişkenlerin finansal refah üzerinde pozitif ve istatistiksel açıdan anlamlı doğrudan etkilere sahip olduğunu ortaya koymuştur. Finansal okuryazarlığı yüksek olan bireylerin, bütçeleme ve yatırım gibi konularda daha bilinçli hareket ederek daha yüksek finansal refah algısına ulaştıkları saptanmıştır. Benzer şekilde, gelir ve giderlerini zihinsel olarak kategorize edip izleyen bireylerin zihinsel bütçeleme yeteneklerinin ve dürtüsel harcamalardan kaçınmalarını sağlayan öz kontrol becerilerinin finansal refahı olumlu etkilediği görülmüştür. Ayrıca, yatırım karar verme davranışının, bu üç bilişsel faktör ile finansal refah arasındaki ilişkide kısmi aracılık rolü üstlendiği bulunmuştur; bu durum, bilişsel yetkinliklerin olumlu yatırım kararlarına dönüşerek bireylerin genel finansal esenliğini dolaylı yoldan da desteklediğini kanıtlamaktadır.

Elde edilen bulgular, bireysel finansal refahın yalnızca ekonomik kaynakların büyüklüğüyle değil, bilişsel süreçlerin ve davranışsal disiplinin etkin yönetimiyle inşa edildiğini göstermektedir. Bu doğrultuda çalışma, ekonomik teoriler ile psikolojik yaklaşımları Bilişsel Çelişki Kuramı çerçevesinde birleştirerek literatüre önemli bir kuramsal katkı sunmaktadır. Yatırım karar verme davranışının aracı rolünün kanıtlanması, finansal eğitim programlarının sadece bilgi aktarımıyla sınırlı kalmaması, aynı zamanda rasyonel karar alma mekanizmalarını ve öz kontrolü geliştirmeye odaklanması gerektiğini ortaya koymaktadır. Sonuç olarak bu çalışma, politika yapıcılar, eğitimciler ve finansal danışmanlar için bireylerin finansal esenliğini artıracak uygulamalı stratejiler sunarken, genç nüfusun gelecekteki finansal güvencelerini inşa etmelerinde bilişsel finansın rolünü güçlü bir şekilde vurgulamaktadır.

# Araştırmanın amacı

Bu araştırmanın temel amacı, finansal okuryazarlık, zihinsel bütçeleme ve öz kontrol gibi bilişsel ve davranışsal faktörlerin bireylerin öznel finansal refahı üzerindeki etkilerini belirlemek ve bu ilişkilerde yatırım karar verme davranışının aracılık rolünü ampirik olarak test etmektir.

# Yöntem ve tasarım

Bu çalışma, bilişsel ve davranışsal değişkenler arasındaki ilişkileri test etmek amacıyla nicel-ampirik bir desen benimsemiş ve yapısal eşitlik modellemesi (PLS-SEM) yaklaşımını kullanmıştır. Araştırmada kuramsal modelin doğrulanması için yol analizi ve aracılık testleri gerçekleştirilmiştir.

# Bulgular ve önermeler

1. Finansal okuryazarlık düzeyi yüksek olan bireylerin, finansal kavramları daha iyi anlamaları ve bütçeleme ile tasarruf konularında daha yetkin olmaları nedeniyle öznel finansal refah seviyelerinin de anlamlı derecede yüksek olduğu saptanmıştır.
2. Harcamalarını zihinsel olarak sınıflandıran ve takip eden (zihinsel bütçeleme) bireylerin, bu bilişsel süreç sayesinde finansal durumlarını daha iyi kavradıkları ve bu durumun finansal refah algılarını olumlu yönde etkilediği belirlenmiştir.
3. Dürtüsel harcamalara direnme ve finansal planlara sadık kalma yeteneği olarak tanımlanan öz kontrol, bireylerin daha iyi finansal sonuçlar elde etmesini sağlayan ve finansal refahı doğrudan artıran kritik bir unsur olarak ortaya çıkmıştır.
4. Yatırım karar verme davranışı; finansal okuryazarlık, zihinsel bütçeleme ve öz kontrol ile finansal refah arasındaki ilişkide kısmi aracılık rolü üstlenerek bu bilişsel faktörlerin somut finansal sonuçlara dönüşmesini sağlamaktadır.

# Yazarın tartışması

Yapılan analizler, finansal okuryazarlık, zihinsel bütçeleme ve öz kontrolün bireylerin öznel finansal refah algısını belirleyen temel sütunlar olduğunu göstermektedir. Özellikle üniversite öğrencileri gibi finansal bağımsızlık eşiğindeki bireyler için bu bilişsel kapasiteler, gelecekteki finansal güvenliğin temelini oluşturmaktadır.

Yazar, bu bulguları açıklarken zihinsel bütçelemenin harcamaları kategorize etme işlevi aracılığıyla belirsizliği azalttığını ve öz kontrolün ise anlık hazları erteleyerek uzun vadeli refahı mümkün kıldığını vurgulamaktadır. Bu süreçte doğru yatırım kararları verme davranışı, teorik bilginin pratik faydaya dönüştüğü köprü görevi görmektedir.

Tartışma bölümünde sonuçların literatürle ilişkisi kurulurken, Bilişsel Çelişki Teorisi'ne atıf yapılarak finansal hedefler ile eylemler arasındaki tutarlılığın stresi azalttığına dikkat çekilmektedir. Swiecka ve Chun gibi yazarların çalışmalarıyla sağlanan uyum, bulguların evrensel geçerliliğine işaret etmektedir.

Sonuç olarak çalışma, finansal refahı artırmak için sadece eğitim programlarının yeterli olmadığını, aynı zamanda bireylerin yatırım kararlarını iyileştirecek davranışsal müdahalelere ve zihinsel disiplin stratejilerine de ihtiyaç duyulduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Bu bütüncül yaklaşım finansal sağlığın anahtarıdırı diyebiliriz .  

# Yazarın sonucu

Araştırma, finansal refahın yalnızca nesnel gelir düzeyiyle değil, bireyin finansal bilgisini eyleme dökme ve öz düzenleme mekanizmalarını işletme kapasitesiyle şekillendiğini kanıtlamaktadır. Finansal okuryazarlık, zihinsel bütçeleme ve öz kontrol; yatırım karar verme süreci üzerinden dolaylı olarak ve ayrıca doğrudan finansal huzuru artırmaktadır. Bu durum, bireylerin uzun vadeli hedeflere bağlı kalma ve dürtüsel harcamalardan kaçınma yeteneklerinin, kısıtlı finansal kaynakları yönetmedeki stratejik rolünü teyit etmektedir.

# Literatürdeki işlevi

Makale, bireysel finans ve davranışsal iktisat yazınında bilişsel mekanizmalar ile öznel finansal refah arasındaki ilişkiyi açıklayan önemli bir ampirik işlev üstlenmektedir. Bireylerin finansal okuryazarlık düzeyleri, zihinsel bütçeleme disiplinleri ve öz kontrol yeteneklerinin finansal refah algısına doğrudan etkisini ortaya koyarken, yatırım kararlarının bu süreçteki kısmi aracılık rolünü doğrulamaktadır. Yazar, nesnel gelir değişkenlerinin ötesine geçerek öznel değerlendirmeleri bilişsel finans teorileri çerçevesinde ele almakta ve genç yetişkinlerin finansal davranış kalıplarına ilişkin kapsamlı bir model sunmaktadır.

Önceki çalışmalarla ilişkisi: Çalışma, önceki literatürde yer alan finansal okuryazarlık ve refah ilişkisini genişleterek, zihinsel bütçeleme ve öz kontrol gibi psikolojik boyutları aynı modelde bütünleştirmektedir. Bilişsel Çelişki Teorisi ve Davranışsal Yaşam Döngüsü Hipotezi gibi temel kuramsal yaklaşımlardan yararlanan yazar, Chun ve Johnson (2021) ile Younas ve arkadaşlarının (2019) bulgularını desteklemekte ve bu yapıların yatırım kararları üzerinden refaha yansıdığını göstermektedir. Önceki araştırmalarda ayrı ayrı incelenen kavramlar, bu araştırmada bütüncül bir nedensellik yapısı içinde bir araya getirilmiştir.

Literatür taramasına katkısı: Literatür taraması yapacak araştırmacılar için bu çalışma, bilişsel finans faktörlerinin finansal esenlik üzerindeki doğrudan ve dolaylı etkilerini sentezleyen güncel bir referans kaynağıdır. Özellikle doğrudan bilgi birikiminin eyleme dönüşme sürecinde yatırım karar verme davranışının aracılık işlevini ampirik verilerle kanıtlamış olması, literatürdeki mekanizma eksikliğini gidermektedir. Bireysel finansal yönetimde bilişsel düzenleme araçlarının önemini gösteren bulgular, davranışsal finans yazınında kuramsal modellerin genişletilmesine ve yeni araştırmalara yön verilmesine katkı sunmaktadır.

# Tez ve makale araştırmalarında kullanım

- **Finansal okuryazarlık, bireylerin finansal kararlarını iyileştirerek öznel finansal refah düzeylerini doğrudan artırmaktadır.** — Tezin literatür taraması bölümünde, finansal bilginin öznel refah üzerindeki doğrudan etkisini savunmak ve bu ilişkiyi destekleyen ampirik kanıt sunmak amacıyla kullanılabilir.
- **Yatırım karar verme davranışı, bilişsel finans faktörleri ile finansal refah arasındaki ilişkide kısmi aracılık rolü oynamaktadır.** — Kavramsal çerçeve veya model geliştirme bölümünde, bilişsel değişkenlerin refaha dönüşüm sürecindeki aracı mekanizmaları açıklamak için bu bulgu temel alınabilir.
- **Zihinsel bütçeleme ve öz kontrol disiplini, bireylerin finansal hedeflerine ulaşmalarını sağlayarak finansal stresi azaltmaktadır.** — Bulguların tartışıldığı bölümde, öz kontrol ve zihinsel bütçelemenin davranışsal düzenleme gücünü vurgulamak ve mevcut araştırma sonuçlarını desteklemek için referans gösterilebilir.

# Türetilebilir araştırma soruları

- **Genç çalışanların zihinsel bütçeleme ve öz kontrol düzeyleri, zaman içerisinde yatırım kararlarını ve öznel finansal refahlarını nasıl değiştirmektedir?**
  - Desen: Araştırma, özel sektörde çalışan genç yetişkinlerden güç analiziyle belirlenecek örneklem üzerinde 12 aylık boylamsal bir tasarımla yürütülür. Veriler 6 ay arayla 3 dalgada anketle toplanır; değişkenler arasındaki nedensel ilişkiler PLS-SEM yöntemiyle analiz edilir.
  - Gerekçe: Makalede kesitsel veri kullanılmış olması nedensellik bağının tam kurulamamasına yol açmıştır. Yazar, sınırlılıklar kısmında boylamsal tasarımların nedensel etkileri doğrulamak için gerekli olduğunu vurgulamış ve gelecek araştırmalara bu yönde açık çağrıda bulunmuştur.
- **Mobil bütçeleme uygulamalarının kullanımı, üniversite öğrencilerinin öz kontrol mekanizmalarını ve yatırım karar verme davranışlarını nasıl etkilemektedir?**
  - Desen: Güç analiziyle belirlenen nicel örnekleme uygulanan ölçek verileri PLS-SEM ile incelenirken, nitel aşamada veri doygunluğuna ulaşılana dek odak grup görüşmeleri yapılır. Nicel ve nitel bulgular birleştirilerek dijital araçların etkisi kapsamlı biçimde değerlendirilir.
  - Gerekçe: Makalenin pratik çıkarımlar bölümünde dijital araçların ve mobil uygulamaların zihinsel bütçeleme ile öz kontrolü destekleyebileceği belirtilmiştir. Bu öneri, yazarın pratik önerisini nitel ve nicel veri çeşitlemesiyle ampirik bir araştırma modeline dönüştürmektedir.
- **Farklı gelir seviyelerindeki hanehalklarında risk toleransı, finansal okuryazarlığın yatırım kararları ve finansal refah üzerindeki etkisini değiştirmekte midir?**
  - Desen: Farklı sosyo-ekonomik katmanlardan hanehalkı reisleri kapsama alınır. Örneklem büyüklüğü güç analizi ile tespit edilir. Anket yoluyla toplanan verilerde risk toleransının düzenleyici rolü yetkin yapısal eşitlik modellemesi teknikleri kullanılarak ampirik olarak test edilir.
  - Gerekçe: Makale yalnız öğrenci örneklemine odaklanmış ve gelecek araştırmalar için farklı demografik grupların incelenmesini ile ek düzenleyici değişkenlerin (risk toleransı gibi) modele eklenmesini önermiştir. Öneri doğrudan bu sınırlılık ve gelecek araştırma çağrısından türetilmiştir.

# Kaynak izleri

Her iddia, özgün yayının belirtilen sayfasındaki birebir alıntıya bağlıdır.

| Kanıt | Bölüm | PDF sayfası | Basılı sayfa | Alıntı |
|---|---|---|---|---|
| ev-o-1 | Abstract | 1 | — | The present study aims to examine the mediating role of investment decision-making behavior in the association between cognitive factors and financial well- being. |
| ev-s-1 | Abstract | 1 | — | The study employed Partial Least Squares Structural Equation Modeling (PLS-SEM) to analyze the data collected from a sample of 449 Chinese university students |
| ev-s-2 | Abstract | 1 | — | The results indicate that financial literacy, mental budgeting, and self-control exert a favorable and noteworthy influence on an individual’s financial well-being. |
| ev-s-3 | Abstract | 1 | — | This mediator partially mediates the association between the independent variables, namely financial literacy, mental budgeting, and self-control, and financial well-being. |
| ev-s-4 | Abstract | 1 | — | Individuals who practice mental budgeting, a technique that entails mentally classifying and monitoring their expenditures, demonstrate elevated levels of financial well-being. |
| ev-s-5 | Conclusion | 11 | — | Individuals who exercise self-control, such as resisting impulsive purchases and sticking to their financial plans, are more likely to achieve better financial outcomes. |
| ev-s-6 | Conclusion | 9 | — | financial literacy, mental budgeting, and self-control have a positive and significant impact on subjective financial well-being. |
| ev-l-1 | Abstract | 1 | — | The results indicate that financial literacy, mental budgeting, and self-control exert a favorable and noteworthy influence on an individual’s financial well-being. |
| ev-l-2 | Conclusion | 9 | — | Based on this investigation, it is evident that financial literacy, mental budgeting, and self-control have a positive and significant impact on subjective financial well-being. |
| ev-l-3 | Conclusion | 11 | — | Results reveal support for the mediator, investment decision-making behavior, which partially mediates the relationship between the independent variables (financial literacy, menta |
| ev-l-4 | Limitations | 12 | — | The investigation has focused on a specific demographic and geographic sample (i.e. students), which could limit the generalizability of the results to a broader population. |
| ev-l-5 | Limitations | 12 | — | Future research could consider using larger and more diverse samples to enhance the external validity of the findings. |
| ev-l-6 | Limitations | 12 | — | The study employed a cross-sectional design, which captures data at a specific point in time. This design limitation prevents establishing causal relationships between the variable |

# İlgili kavramlar

- [İnsan Hakları ve Çatışma Kesişiminde Su: Filistin Örneği Üzerine Bir Durum Çalışması](/okf/sosyal-bilimler/isletme-ekonomi-ve-iletisim/insan-haklari-ve-catisma-kesisiminde-su-filistin-ornegi-uzerine-bir-durum-calismasi.md)
- [Algoritmik Etki ve Medya Meşruiyeti: Sosyal Medyanın Haber Üretimi Üzerindeki Etkisine Dair Sistematik Bir İnceleme](/okf/sosyal-bilimler/isletme-ekonomi-ve-iletisim/algoritmik-etki-ve-medya-mesruiyeti-sosyal-medyanin-haber-uretimi-uzerindeki-etkisine-dair-sistematik-bir-inceleme.md)
- [Sosyal Medya Bağımlılığı ve Problemli Sosyal Medya Kullanımı Araştırma Eğilimleri: Bibliyometrik Bir Analiz](/okf/sosyal-bilimler/isletme-ekonomi-ve-iletisim/sosyal-medya-bagimliligi-ve-problemli-sosyal-medya-kullanimi-arastirma-egilimleri-bibliyometrik-bir-analiz.md)
- [Toksik Liderlik ile Örgütsel Performans Arasındaki İlişki: Hemşire Sessizliğinin Aracılık Etkisi](/okf/sosyal-bilimler/isletme-ekonomi-ve-iletisim/toksik-liderlik-ile-orgutsel-performans-arasindaki-iliski-hemsire-sessizliginin-aracilik-etkisi.md)
- [Rekreasyonel Faaliyetlerle İlişkili Ormanlık Alanlardaki Temiz ve Sürdürülebilir Çevre Sorunları: Litvanya ve Türkiye Örneği](/okf/sosyal-bilimler/isletme-ekonomi-ve-iletisim/rekreasyonel-faaliyetlerle-iliskili-ormanlik-alanlardaki-temiz-ve-surdurulebilir-cevre-sorunlari-litvanya-ve-turkiye-ornegi.md)
- [Çin'in Eyalet Düzeyindeki Bölgelerinde Küresel Değer Zinciri Eklemlenmesi, Dijital Ekonomi ve Yeşil Yenilikçilik Üzerine Ampirik Bir İnceleme](/okf/sosyal-bilimler/isletme-ekonomi-ve-iletisim/cinin-eyalet-duzeyindeki-bolgelerinde-kuresel-deger-zinciri-eklemlenmesi-dijital-ekonomi-ve-yesil-yenilikcilik-uzerine-ampirik-bir-inceleme.md)
- [Tarihsel Perspektifte Türkiye-Rusya İlişkileri: Desenler, Değişim ve Karşıtlık](/okf/sosyal-bilimler/isletme-ekonomi-ve-iletisim/tarihsel-perspektifte-turkiye-rusya-iliskileri-desenler-degisim-ve-karsitlik.md)
- [SEÇİLMİŞ MAKROEKONOMİK GÖSTERGELERİN KAYIT DIŞI EKONOMİ ÜZERİNE ETKİSİ: BALKAN ÜLKELERİ VE TÜRKİYE ÖRNEĞİ](/okf/sosyal-bilimler/isletme-ekonomi-ve-iletisim/secilmis-makroekonomik-gostergelerin-kayit-disi-ekonomi-uzerine-etkisi-balkan-ulkeleri-ve-turkiye-ornegi.md)

# Şeffaflık

- Analiz tarihi: 2026-09-23T01:47:34.469Z
- Kanıt sayısı: 13
- Üretim sürümü: makale-analizi-v3.0.0
- Kanonik sayfa: https://makaleanalizi.com/sosyal-bilimler/isletme-ekonomi-ve-iletisim/finansal-okuryazarlik-zihinsel-butceleme-ve-oz-kontrolun-finansal-refah-uzerindeki-etkisi-yatirim-karari-vermenin-aracilik-rolu