---
type: "Akademik Makale Analizi"
title: "Tarihsel Perspektifte Türkiye-Rusya İlişkileri: Desenler, Değişim ve Karşıtlık"
description: "Türkiye ile Rusya arasındaki ilişkiler, 18. yüzyılın sonlarından bu yana Karadeniz, Boğazlar ve Yakındoğu jeopolitiğinin temel belirleyicilerinden biri olmuştur. Osmanlı İmparatorluğu'ndan itibaren Rusya'nın Akdeniz'e inme arzusu ve Boğazlar üzerindeki hakimiyet çabaları, Batılı güçlerin dengeleyici"
resource: "https://makaleanalizi.com/sosyal-bilimler/isletme-ekonomi-ve-iletisim/tarihsel-perspektifte-turkiye-rusya-iliskileri-desenler-degisim-ve-karsitlik"
doi: "10.33458/uidergisi.1284191"
authors: ["William Hale"]
citation: "Hale, W. (2023). The Turkey-Russia Relationship in Historical Perspective: Patterns, Change and Contrast. Uluslararası İlişkiler Dergisi, 20(78), 43-58. https://doi.org/10.33458/uidergisi.1284191"
publicationType: "narrative-review"
discipline: "Sosyal Bilimler"
subDiscipline: "İşletme, Ekonomi ve İletişim"
evidenceCount: 9
tags: ["Türkiye-Rusya İlişkileri", "boğazlar", "ittifak", "detant", "çok kutupluluk"]
timestamp: "2026-09-15T08:18:50.558Z"
---

# Tarihsel Perspektifte Türkiye-Rusya İlişkileri: Desenler, Değişim ve Karşıtlık

Özgün başlık: The Turkey-Russia Relationship in Historical Perspective: Patterns, Change and Contrast
DOI: https://doi.org/10.33458/uidergisi.1284191
Künye (APA 7): Hale, W. (2023). The Turkey-Russia Relationship in Historical Perspective: Patterns, Change and Contrast. Uluslararası İlişkiler Dergisi, 20(78), 43-58. https://doi.org/10.33458/uidergisi.1284191

Bilim alanı: [Sosyal Bilimler](/okf/sosyal-bilimler/index.md) › İşletme, Ekonomi ve İletişim

# Alan bağlamı

Türkiye ile Rusya arasındaki ilişkiler, 18. yüzyılın sonlarından bu yana Karadeniz, Boğazlar ve Yakındoğu jeopolitiğinin temel belirleyicilerinden biri olmuştur. Osmanlı İmparatorluğu'ndan itibaren Rusya'nın Akdeniz'e inme arzusu ve Boğazlar üzerindeki hakimiyet çabaları, Batılı güçlerin dengeleyici ittifaklar kurmasına yol açmıştır. Literatürde bu iki yüzyılı aşkın süreç sıklıkla kronolojik olay anlatılarıyla ele alınırken, küresel sistemik değişimlerin bu ikili ilişkiye nasıl yön verdiği ve hangi yapısal kalıpları ürettiği sorusu uluslararası ilişkiler disiplininde tartışılmaya devam etmektedir.

# Akademik özet

Türkiye ve Rusya arasındaki tarihsel ilişkiler, 1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı sonrasında Rusya'nın Karadeniz'in kuzey kıyılarında hakimiyet kurmasıyla birlikte Yakındoğu ve Güneydoğu Avrupa diplomasisinin ana eksenini oluşturmuştur. İki devlet arasındaki bu uzun temas süreci, çarlık ve imparatorluk rejimlerinden cumhuriyet ve federasyon yapılarına geçişte de stratejik önceliğini korumuştur. Çarlık Rusyası ve sonrasındaki Sovyet yönetimi için temel stratejik hedef Boğazlar üzerinden Akdeniz'e serbest erişim sağlamak olurken, Türk diplomatik geleneği dış tehditleri dengelemek amacıyla Batılı güçlerle ittifak kurma veya dönemsel detant politikalarına yönelme eğilimi göstermiştir.

Çalışmanın amacı, son 250 yıllık ikili ilişkiler tarihini ampirik bir yenilik iddiası taşımadan, var olan diplomatik tarih literatürü üzerinden teorik bir modelle açıklamaktır. Yazar, Morton Kaplan'ın güç dengesi teorisinden yararlanarak ikili ilişkileri üç ana desene ayırmaktadır. Birinci desen 1798-1841 yılları arasındaki esnek ve değişen ittifaklara dayalı çok kutuplu yapıyı kapsarken; ikinci desen 1841-1878 ve 1952-1991 yıllarındaki belirgin iki kutuplu blok ittifaklarını; üçüncü desen ise 1878-1914, 1921-1939 ve 1991 sonrası belirsiz detant ve iktisadi iş birliği dönemlerini temsil etmektedir.

Tarihsel sentez sonuçunda, 1840'lardan itibaren çok kutuplu esnek ittifak sisteminin tekrar etmediği ve ikili ilişkilerin ya iki kutuplu karşıtlık ya da hassas yumuşama dönemleri üzerinden ilerlediği görülmektedir. 1921 Moskova Antlaşması ve 1930'lu yıllardaki iktisadi yardımlar, Sovyet zayıflığı veya stratejik önceliklerin farklılaşması dönemlerinde yumuşamanın derinleşebildiğini göstermektedir. 1991 sonrasında gelişen enerji bağımlılığı ve ticaret hacmi ilişkilerin omurgasını oluştursa da, 2015 uçak krizi, Suriye ve Dağlık Karabağ'daki nüfuz rekabeti ile 2022 Ukrayna işgali, detant politikalarının kırılganlığını yeniden su yüzüne çıkarmıştır.

Sonuç olarak yapılan çözümleme, Türkiye'nin Rusya ve Batı arasında sürdürmeye çalıştığı hassas denge politikasının küresel sistemik gerilimler arttıkça sürdürülmesinin zorlaştığını ortaya koymaktadır. Montrö Boğazlar Sözleşmesi'nin titizlikle uygulanması ve tahıl koridoru anlaşması gibi diplomatik başarılar Türkiye'ye özerk bir alan sağlasa da, uzayan bir çatışma ortamı Türkiye'yi yeniden ikinci desendeki net ittifak yapılarına zorlama riski taşımaktadır. Bu çerçeve, Türk-Rus ilişkilerinin geleceğine yönelik literatür taramalarında sistemik düzeydeki yapısal dinamikleri anlamak için teorik bir altyapı sunmaktadır.

# Araştırmanın amacı

Çalışmanın temel amacı, son 250 yıllık Türkiye-Rusya ilişkilerini özgün veya yeni bir tarihsel bilgi sunmaktan ziyade mevcut akademik literatürü sentezleyerek üç temel sistemik ilişki deseni çerçevesinde çözümlemek ve kavramsallaştırmaktır.

# Yöntem ve tasarım

Çalışmada, son iki buçuk asırlık Osmanlı-Türk ve Rus ilişkileri, Morton Kaplan'ın sistem teorisinden mülhem güç dengesi, iki kutuplu ittifak ve istikrarsız yumuşama dönemlerini içeren üçlü bir tipoloji çerçevesinde tarihsel ve nitel bir literatür sentezi yöntemiyle incelenmektedir.

# Bulgular ve önermeler

1. Morton Kaplan'ın güç dengesi teorisiyle açıklanan 1798-1841 dönemi, Osmanlı İmparatorluğu ile Rusya arasında dönemsel tehditlere karşı sürekli değişen ve geçici nitelikteki çok kutuplu ittifak modellerinin kurulduğunu göstermektedir.
2. 1841-1878 ve 1952-1991 yılları arasında gözlenen ikinci ilişki deseni, Rusya'nın doğrudan ve kalıcı bir tehdit olarak algılandığı ve Türkiye'nin Batılı güçlerle uzun vadeli, istikrarlı askeri-stratejik ittifaklara sığındığı iki kutuplu bir yapı sergilemiştir.
3. 1878-1914, 1921-1939 ve 1991 sonrasını kapsayan üçüncü desen ise küresel konjonktürün değiştiği ve Rusya'nın göreli zayıflığı sayesinde Türkiye'nin ittifak taahhütlerine girmeden iktisadi ve siyasi bağlar kurduğu geçici yumuşama evrelerini temsil eder.
4. 1936 yılında imzalanan Montreux Boğazlar Sözleşmesi, Türkiye'nin Sovyet baskılarına karşı denge kurmak üzere Batı ittifakına yönelmesinde kritik bir milat olmuş ve Boğazlar üzerindeki Türk egemenliğini pekiştirerek iki taraflı ilişkilerin seyrini kökten değiştirmiştir.
5. 2022 yılında başlayan Rusya-Ukrayna savaşı, Soğuk Savaş benzeri küresel bir kutuplaşmayı tetikleyerek Türkiye'nin Rusya ile yürüttüğü iktisadi bağımlılık temelli pragmatik denge politikasını stratejik açıdan zora sokmaktadır.

# Yazarın tartışması

Tarihsel bulgular, Osmanlı ve Rus imparatorluklarının mutlakiyetçi yapıları ve dinsel meşruiyet iddiaları gibi içsel benzerliklerine rağmen, Batılılaşma ve modernleşme süreçlerindeki asimetrinin ilişkileri belirlediğini göstermektedir. Rusya'nın erken modernleşmesi askeri üstünlük sağlarken, Osmanlı devlet adamlarını güvenlik açığını kapatmak için dış ittifaklar aramaya zorlamıştır.

Yazar, bu asimetrik yapının Soğuk Savaş döneminde de ideolojik ve askeri bir cepheleşme şeklinde sürdüğünü, ancak Stalin sonrası dönemde ve özellikle Kıbrıs bunalımı gibi Batı ile yaşanan kriz anlarında ikili ilişkilerde geçici pragmatik yakınlaşmaların ve iktisadi kredilerin önünün açıldığını açıklamaktadır.

Mevcut literatürle kurulan ilişkide, Türkiye'nin Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından Avrasya seçeneğini bir eksen kayması tartışması olarak gündeme getirdiği, ancak bölgedeki Rus jeopolitik ağırlığı ve iktisadi enerji bağımlılığı nedeniyle bu arayışın her zaman yapısal sınırlılıklarla karşılaştığı vurgulanmaktadır.

Son tahlilde, 2022 Ukrayna savaşıyla birlikte Türkiye'nin Montreux Sözleşmesi'ni uygulayarak askeri dengeleri koruma çabası takdir görse de, Batı yaptırımlarına katılmaması ve Rusya'ya olan yüksek doğalgaz bağımlılığı, ülkeyi her an patlak verebilecek yeni bir kutuplaşma krizinin tam ortasında bırakmaktadır.

# Yazarın sonucu

Yazar, Türkiye ile Rusya arasındaki son iki yüz elli yıllık tarihsel döngünün günümüzdeki yansıması olarak, Ankara'nın Ukrayna krizinde yürüttüğü arabuluculuk ve tarafsızlık stratejisinin sınırlarına yaklaştığını; Türk ekonomisindeki kronik enflasyon ve döviz krizlerinin tırmanması durumunda Türkiye'nin Batı finansal sistemine ve ABD merkezli güvenlik şemsiyesine daha fazla bağımlı hale gelerek kaçınılmaz olarak yeniden iki kutuplu ittifak desenine rücu edeceğini savunmaktadır.

# Literatürdeki işlevi

Bu çalışma, Türkiye-Rusya ilişkilerinin iki yüz elli yıllık tarihsel seyrini bütüncül bir sistemik model üzerinden yeniden anlamlandıran yapısökümcü bir literatür işlevine sahiptir. Diplomatik tarih alanında genellikle kopuk kronolojik anlatılar veya kriz odaklı mikro incelemeler öne çıkarken, çalışma ilişkileri üç temel yapısal kalıp (çok kutuplu esnek ittifak, iki kutuplu katı ittifak ve belirsiz yumuşama evreleri) etrafında tipolojileştirmektedir. Bu sayede uluslararası ilişkiler araştırmacılarına, Osmanlı-Rus rekabetinden modern Türkiye-Rusya dinamiklerine uzanan hatta nedensellik bağları güçlü, teorik olarak sınanabilir ve geniş zaman dilimlerini kapsayan analitik bir çerçeve sunmaktadır.

Önceki çalışmalarla ilişkisi: İncelenen metin, diplomasi tarihi ve dış politika analizi literatüründeki mevcut birikimi Morton Kaplan'ın sistem teorisiyle harmanlayarak önceki çalışmalardan ayrışmaktadır. Klasik Doğu Sorunu çalışmalarında Anderson ve Marriott gibi tarihçilerin olay odaklı anlatılarını, Anderson ve Hurewitz'in Boğazlar rejimine dair hukuksal-stratejik saptamalarıyla birleştirmektedir. Ayrıca Hirst, İşçi ve Reynolds gibi modern araştırmacıların iktisadi bağımlılık ve imparatorlukların çöküşü üzerine geliştirdiği güncel tezleri kendi modeline eklemlemektedir. Önceki literatürün sunduğu olgusal verileri reddetmek yerine, bu verileri sistemik güç dengesi ve kutuplaşma kavramlarıyla yeniden dizilime tabi tutmaktadır.

Literatür taramasına katkısı: Literatür taraması hazırlayan araştırmacılar için bu eser, Türk-Rus ilişkilerinin tarihsel sürekliliklerini ve kırılma noktalarını tek bir teorik çatı altında toplama imkânı sağlamaktadır. İki ülke arasındaki asimetrik güç dengesinin, Boğazlar üzerindeki hakimiyet mücadelelerinin ve ekonomik bağımlılık hatlarının yüzyıllar boyunca nasıl benzer davranış kalıpları ürettiğini göstermektedir. Özellikle 2022 Rusya-Ukrayna savaşı sonrası ortaya çıkan yeni jeopolitik tabloyu tarihsel örneklerle karşılaştırarak, Türkiye'nin yürüttüğü denge politikasının sürdürülebilirliğini ve yapısal sınırlarını değerlendirmek için metodolojik ve kavramsal bir zemin inşa etmektedir.

# Tez ve makale araştırmalarında kullanım

- **Osmanlı-Rus ilişkilerinde çok kutuplu sistem dönemi esnek ittifaklara dayanmıştır.** — 1798-1841 yılları arasındaki diplomatik hamleler incelenirken, dış tehdit algılarına göre Osmanlı ve Rus imparatorluklarının hızla ittifak değiştirebildiği iddiası bu kaynakla desteklenebilir.
- **Montreux Boğazlar Sözleşmesi kıyıdaş olmayan devletlerin savaş gemilerine kısıtlama getirir.** — Boğazlar rejiminin tarihsel gelişimini ve Türkiye'nin savaş zamanındaki hukuki yükümlülüklerini açıklarken, Montreux Sözleşmesi'nin askeri dengelerdeki rolü vurgulanabilir.
- **Türkiye'nin Rusya ile Batı arasındaki stratejik denge politikası kriz anlarında daralmaktadır.** — 2022 sonrası Ukrayna savaşı bağlamında Türkiye'nin yürüttüğü denge diplomasisinin yapısal zorlukları ve ekonomik kırılganlıklar nedeniyle karşılaştığı sınırlar tartışılırken referans gösterilebilir.

# Türetilebilir araştırma soruları

- **2022 sonrası dönemde Türkiye'nin Rusya ile yürüttüğü iktisadi ilişkiler ve doğalgaz ticareti, Batı ittifakı ile yaşanan stratejik uyumsuzlukları nasıl etkilemektedir?**
  - Desen: Çalışma nitel durum çalışması deseninde tasarlanacaktır. 2022-2024 yılları arasındaki resmi dış ticaret verileri, enerji anlaşmaları ve diplomatik beyanlar söylem analizi ve veri tabanlı içerik analizi yöntemleriyle incelenecektir. Örneklem büyüklüğü veri doygunluğu ilkesine göre belirlenecektir.
  - Gerekçe: Makalenin sonuç bölümünde vurgulanan, Türkiye'nin Rusya ile olan iktisadi bağları ve enerji bağımlılığı nedeniyle Soğuk Savaş benzeri bir kutuplaşmada denge politikası yürütmesinin zorlaşacağı argümanından türetilmiştir.
- **Kıyıdaş ve kıyıdaş olmayan NATO üyesi devletler, Montreux Sözleşmesi'nin 19. maddesinin 2022 Ukrayna savaşı sürecinde uygulanmasını stratejik açıdan nasıl değerlendirmektedir?**
  - Desen: Karma araştırma deseni kullanılacaktır. Nitel boyutta diplomatik metinler ve resmi beyanlar doküman analiziyle incelenecek, nicel boyutta ise uzman görüşleri anket formu aracılığıyla toplanacaktır. Örneklem büyüklüğü güç analiziyle ve uzman nitel gruplarında veri doygunluğuyla saptanacaktır.
  - Gerekçe: Makalenin ikinci yumuşama bölümünde ele alınan Montreux Sözleşmesi'nin Türkiye'ye savaş zamanlarında Boğazları kapatma yetkisi vermesi ve bunun Karadeniz dengelerindeki kritik işlevi analizinden türetilmiştir.
- **1798-1841 dönemi çok kutuplu güç dengesi mekanizmaları ile 21. yüzyıl küresel sistemindeki çok kutupluluk eğilimleri, Türkiye'nin dış politika esnekliği bakımından benzer davranış kalıpları üretmekte midir?**
  - Desen: Tarihsel-karşılaştırmalı nitel araştırma deseni benimsenecektir. 19. yüzyıl Osmanlı arşiv belgeleri ve ikincil kaynaklar ile günümüz dış politika kararları tipolojik karşılaştırma matrisi üzerinden nitel içerik analizine tabi tutulacaktır. Veri analizi nitel doygunluğa erişilene kadar sürdürülecektir.
  - Gerekçe: Makalede Morton Kaplan'ın güç dengesi modeli çerçevesinde sunulan 1798-1841 dönemi çok kutuplu ittifak esnekliği kavramsallaştırmasından ve sistemik paralelliklerden türetilmiştir.

# Kaynak izleri

Her iddia, özgün yayının belirtilen sayfasındaki birebir alıntıya bağlıdır.

| Kanıt | Bölüm | PDF sayfası | Basılı sayfa | Alıntı |
|---|---|---|---|---|
| ev-o-1 | Abstract | 2 | — | This paper aims to offer a general analysis of relations between Turkey and Russia since the late eighteenth century. rather than new or original information. |
| ev-s-1 | Introduction | 2 | — | This paper does not aim to offer any new or original information on the history of the Turkey- Russia relationship over the past 250 years. |
| ev-s-2 | Introduction | 3 | — | The first pattern can be seen as multipolar with shifting alliances, defined by Morton Kaplan as the 'balance of power' system |
| ev-s-3 | The Second Détente, 1921-1939 | 10 | — | The Montreux Convention also marked the start of a shift away from the third pattern of Turkish-Russian relations |
| ev-s-4 | Conclusion | 15 | — | the Russian invasion of Ukraine will lead to a second Cold War between Russia and the West, but it is still far too early to say how long this might last |
| ev-s-5 | Since 1991: the Renewed Détente and its Uncertainties | 15 | — | straddling the gulf between the two sides would become extremely difficult for Erdoğan or his successors. If the Turkish economy, already weakened by a sharp fall in the value of t |
| ev-l-1 | Introduction | 3 | — | 4 As alignments are only temporary, two states may be enemies in one situation, then allies in another, in a rapidly changing pattern of perceived threats or challenges from third  |
| ev-l-2 | The Second Détente, 1921-1939 | 10 | — | These provided that non-Black Sea states could send a limited tonnage of warships into the Black Sea, but in time of war, if it were non-belligerent, Turkey should close the strait |
| ev-l-3 | Since 1991: the Renewed Détente and its Uncertainties | 15 | — | In this case, straddling the gulf between the two sides would become extremely difficult for Erdoğan or his successors. |

# İlgili kavramlar

- [SEÇİLMİŞ MAKROEKONOMİK GÖSTERGELERİN KAYIT DIŞI EKONOMİ ÜZERİNE ETKİSİ: BALKAN ÜLKELERİ VE TÜRKİYE ÖRNEĞİ](/okf/sosyal-bilimler/isletme-ekonomi-ve-iletisim/secilmis-makroekonomik-gostergelerin-kayit-disi-ekonomi-uzerine-etkisi-balkan-ulkeleri-ve-turkiye-ornegi.md)
- [Elektrikli Araç Tüketici Davranışlarının İncelenmesi: Dijital İnovasyon, Çevresel Kaygı, Algılanan Değer ve Sosyal Etkinin Satın Alma Niyetine Etkisi](/okf/sosyal-bilimler/isletme-ekonomi-ve-iletisim/elektrikli-arac-tuketici-davranislarinin-incelenmesi-dijital-inovasyon-cevresel-kaygi-algilanan-deger-ve-sosyal-etkinin-satin-alma-niyetine-etkisi.md)
- [Sezgilerle Çelişen Sahte Bilimin Zihnin İletişim Değerlendirme Mekanizmaları Aracılığıyla Yayılımı](/okf/sosyal-bilimler/isletme-ekonomi-ve-iletisim/sezgilerle-celisen-sahte-bilimin-zihnin-iletisim-degerlendirme-mekanizmalari-araciligiyla-yayilimi.md)
- [Yükselen E-7 Ülkelerinde Yenilenebilir Enerji, İnsani Gelişme ve Teknolojik İnovasyonun Çevresel Kuznets Eğrisi Hipotezi Bağlamında Yeniden Değerlendirilmesi](/okf/sosyal-bilimler/isletme-ekonomi-ve-iletisim/yukselen-e-7-ulkelerinde-yenilenebilir-enerji-insani-gelisme-ve-teknolojik-inovasyonun-cevresel-kuznets-egrisi-hipotezi-baglaminda-yeniden-degerlendirilmesi.md)
- [Güney Afrika Kamu Kurumunda Evden Çalışan Personel İçin Bir Esenlik Çerçevesinin Geliştirilmesi](/okf/sosyal-bilimler/isletme-ekonomi-ve-iletisim/guney-afrika-kamu-kurumunda-evden-calisan-personel-icin-bir-esenlik-cercevesinin-gelistirilmesi.md)
- [Taraftar İlişkileri Yönetiminde Güven ve Güvensizlik: Rus Futbol Taraftarları Üzerine Anket Bulguları](/okf/sosyal-bilimler/isletme-ekonomi-ve-iletisim/taraftar-iliskileri-yonetiminde-guven-ve-guvensizlik-rus-futbol-taraftarlari-uzerine-anket-bulgulari.md)
- [Yönetici Koçluğu Ölçeğinin Yordama Geçerliliğinin İncelenmesi: Boylamsal Bir Çalışma](/okf/sosyal-bilimler/isletme-ekonomi-ve-iletisim/yonetici-koclugu-olceginin-yordama-gecerliliginin-incelenmesi-boylamsal-bir-calisma.md)
- [Müzakereden Aklamaya: 2020 ABD Başkanlık Seçiminde Twitter Algoritmaları Kutuplaşmış Toplulukları ve Demokrasiyi Nasıl Zayıflattı?](/okf/sosyal-bilimler/isletme-ekonomi-ve-iletisim/muzakereden-aklamaya-2020-abd-baskanlik-seciminde-twitter-algoritmalari-kutuplasmis-topluluklari-ve-demokrasiyi-nasil-zayiflatti.md)

# Şeffaflık

- Analiz tarihi: 2026-09-15T08:18:50.558Z
- Kanıt sayısı: 9
- Üretim sürümü: makale-analizi-v3.0.0
- Kanonik sayfa: https://makaleanalizi.com/sosyal-bilimler/isletme-ekonomi-ve-iletisim/tarihsel-perspektifte-turkiye-rusya-iliskileri-desenler-degisim-ve-karsitlik