---
type: "Akademik Makale Analizi"
title: "Toksik Liderlik ile Örgütsel Performans Arasındaki İlişki: Hemşire Sessizliğinin Aracılık Etkisi"
description: "Sağlık kurumlarında nitelikli bakım sunumu ve çalışan motivasyonunun sürdürülmesi, etkili liderlik uygulamaları ile doğrudan ilişkilidir. Buna karşın yöneticilerin yıkıcı, benmerkezci ve çalışan esenliğini göz ardı eden tutumlarını tanımlayan toksik liderlik davranışı, örgüt iklimini olumsuz etkiley"
resource: "https://makaleanalizi.com/sosyal-bilimler/isletme-ekonomi-ve-iletisim/toksik-liderlik-ile-orgutsel-performans-arasindaki-iliski-hemsire-sessizliginin-aracilik-etkisi"
doi: "10.1186/s12912-022-01167-8"
authors: ["Sally Mohammed Farghaly Abdelaliem", "Mennat Allah G. Abou Zeid"]
citation: "Abdelaliem, S. M. F., Zeid, M. A. G. A. (2023). The relationship between toxic leadership and organizational performance: the mediating effect of nurses’ silence. BMC Nursing, 22(1), 4-4. https://doi.org/10.1186/s12912-022-01167-8"
publicationType: "quantitative-empirical"
discipline: "Sosyal Bilimler"
subDiscipline: "İşletme, Ekonomi ve İletişim"
evidenceCount: 9
tags: ["Toksik liderlik", "Örgütsel performans", "Hemşire sessizliği", "Üniversite hastanesi"]
timestamp: "2026-09-20T10:41:28.432Z"
---

# Toksik Liderlik ile Örgütsel Performans Arasındaki İlişki: Hemşire Sessizliğinin Aracılık Etkisi

Özgün başlık: The relationship between toxic leadership and organizational performance: the mediating effect of nurses’ silence
DOI: https://doi.org/10.1186/s12912-022-01167-8
Künye (APA 7): Abdelaliem, S. M. F., Zeid, M. A. G. A. (2023). The relationship between toxic leadership and organizational performance: the mediating effect of nurses’ silence. BMC Nursing, 22(1), 4-4. https://doi.org/10.1186/s12912-022-01167-8

Bilim alanı: [Sosyal Bilimler](/okf/sosyal-bilimler/index.md) › İşletme, Ekonomi ve İletişim

# Alan bağlamı

Sağlık kurumlarında nitelikli bakım sunumu ve çalışan motivasyonunun sürdürülmesi, etkili liderlik uygulamaları ile doğrudan ilişkilidir. Buna karşın yöneticilerin yıkıcı, benmerkezci ve çalışan esenliğini göz ardı eden tutumlarını tanımlayan toksik liderlik davranışı, örgüt iklimini olumsuz etkileyerek iş görenlerin sessizlik sarmalına girmesine yol açmaktadır. Hemşirelik literatüründe toksik liderliğin örgütsel performans ve iş çıktıları üzerindeki doğrudan etkileri sıklıkla ele alınsa da, çalışan sessizliğinin bu etkileşimdeki açıklayıcı mekanizmalarını ve aracılık rolünü nicel modellerle inceleyen araştırmalar sınırlıdır. Bu çalışma, üniversite hastanesi bağlamında hemşirelerin algıladığı toksik liderlik ile örgütsel performans arasındaki ilişkiyi hemşire sessizliğinin aracılık rolü üzerinden ampirik olarak çözümlemektedir.

# Akademik özet

Sağlık hizmetlerinin verimli sürdürülebilirliği ve yüksek bakım kalitesinin sağlanmasında liderlik tarzları kritik bir rol oynamaktadır. Buna karşın yönetim literatüründe yıkıcı ve olumsuz etkileriyle öne çıkan toksik liderlik, çalışanların esenliğini göz ardı eden, benmerkezci, baskıcı ve aşağılayıcı davranış kalıpları içermektedir. Hemşirelik mesleği gibi iş gücü yoğun ve yüksek stres içeren alanlarda toksik liderlik, çalışanların moral ve iş tatminini düşürmenin yanı sıra örgütsel süreçlerde kilit önem taşıyan bilgi paylaşımını engelleyerek çalışan sessizliğine yol açmaktadır. Literatürde toksik liderliğin bireysel ve örgütsel çıktılar üzerindeki olumsuz etkileri geniş biçimde belgelenmiş olmakla birlikte, bu olumsuz ilişkiyi harekete geçiren veya şiddetlendiren aracılık mekanizmaları, özellikle de hemşire sessizliğinin kapsamlı rolü henüz yeterince açıklığa kavuşturulamamıştır. Bu bağlamda araştırma, hemşirelerin maruz kaldığı toksik liderlik ile örgütsel performans arasındaki yapıyı çalışan sessizliği değişkeni üzerinden ampirik biçimde inceleme ihtiyacından doğmuştur.

Araştırmanın temel amacı, Mısır'daki İskenderiye Ana Üniversite Hastanesi'nin yataklı tıbbi, cerrahi ve yoğun bakım ünitelerinde görev yapan hemşirelerin toksik liderlik ve örgütsel performans algılarını değerlendirmek ve hemşire sessizliğinin bu iki yapı arasındaki aracılık etkisini ortaya koymaktır. Kesitsel, korelasyonel ve tanımlayıcı nicel araştırma deseniyle kurgulanan çalışmada, en az altı aylık mesleki deneyime sahip 750 hemşire evrensel örnekleme stratejisiyle araştırmaya dahil edilmiştir. Veriler üç aylık süreçte yapılandırılmış ölçeklerle toplanmış; toksik liderlik 30 maddelik dört boyutlu ölçekle, örgütsel performans 11 maddelik anketle ve hemşire sessizliği 12 maddelik dört boyutlu ölçekle ölçülmüştür. Toplanan verilerin analizinde betimsel istatistiklerin yanı sıra bağımsız örneklem t-testi, ANOVA, Pearson korelasyon analizi, adım adım hiyerarşik regresyon ve değişkenler arasındaki dolaylı ile doğrudan yolları test etmek amacıyla SPSS-AMOS yazılımı kullanılarak Yapısal Eşitlik Modellemesi (SEM) uygulanmıştır.

Eldeki bulgular, katılan hemşirelerin genel toksik liderlik algı düzeyinin yüksek (ortalama 3,91 ± 0,51) ve örgütsel performans düzeylerinin de yüksek (ortalama 4,22 ± 0,62) olduğunu, hemşire sessizliğinin ise orta düzeyde (ortalama 4,90 ± 0,72) gerçekleştiğini göstermektedir. Korelasyon analizleri, örgütsel performans ile genel toksik liderlik ve onun tüm alt boyutları arasında güçlü, negatif ve istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunduğunu (r = -0,666; p = 0,001) koymuştur. Yapısal eşitlik modellemesi sonuçları ise toksik liderliğin, hemşire sessizliğindeki varyansın %65'ini ve örgütsel performanstaki varyansın %87'sini doğrudan öngördüğünü doğrulamıştır. Araştırmada en dikkat çekici bulgulardan biri, bir aracılık faktörü olarak hemşire sessizliğinin tek başına örgütsel performanstaki varyansın %73'ünü açıklayarak toksik liderlik ile örgütsel performans arasındaki ilişkide yönlendirici ve açıklayıcı rol üstlendiğini göstermesidir.

Araştırmanın tartışma ve sonuç bölümünde yazar, toksik liderlik davranışlarının çalışanlar üzerinde oluşturduğu stres ve duygusal tükenmenin, çalışanları sınırlı kaynaklarını korumak adına sessizliğe yönelttiğini ve bu durumun nihai örgütsel çıktılara olumsuz yansıdığını vurgulamaktadır. Yöneticilerin baskıcı tutumlarına rağmen hemşirelerin gösterdiği yüksek performans, çalışanların toksik liderlik baskısını bertaraf etmek için ekstra çaba sarf etmesiyle açıklanmıştır. Araştırmanın literatür taraması bakımından en somut katkısı, toksik liderliğin örgütsel performansı doğrudan düşürmekle kalmayıp hemşire sessizliğini de belirgin şekilde artırarak kurumsal verimliliği olumsuz etkilediğini ampirik bir modelle kanıtlamasıdır. Bu çerçevede yönetim kurumlarının yöneticilere yönelik 360 derece değerlendirme sistemleri kurması, sıfır tolerans politikaları benimsemesi ve hemşirelerin fikirlerini korkusuzca dile getirebilecekleri psikolojik olarak güvenli çalışma ortamları inşa etmeleri gerekliliği literatüre sunulmaktadır.

# Araştırmanın amacı

Bu çalışma, bir üniversite hastanesinde çalışan hemşirelerin algıladıkları toksik liderlik ve örgütsel performans düzeylerini değerlendirmeyi ve hemşire sessizliğinin toksik liderlik ile örgütsel performans arasındaki ilişkideki aracılık etkisini yapısal eşitlik modeli ile incelemeyi amaçlamaktadır.

# Yöntem ve tasarım

Araştırmada nicel, kesitsel, korelasyonel ve tanımlayıcı bir tasarım benimsenmiş; veri toplama sürecinde yapılandırılmış ölçekler ve verilerin analizinde Yapısal Eşitlik Modeli (SEM) kullanılmıştır.

# Bulgular ve önermeler

1. Katılımcı hemşirelerin algıladıkları genel toksik liderlik düzeyi yüksek (%78,3; ortalama 3,91 ± 0,51) ve örgütsel performans düzeyi de yüksek (%69,6; ortalama 4,22 ± 0,62) olarak saptanırken, genel hemşire sessizliği düzeyi orta seviyede (%56,5; ortalama 4,90 ± 0,72) ölçülmüştür.
2. Korelasyon analizi sonuçlarına göre, örgütsel performans ile genel toksik liderlik arasında (r = -0,666; p = 0,001) ve genel toksik liderlik ile genel hemşire sessizliği arasında (r = -0,769; p = 0,001) güçlü, negatif ve istatistiksel olarak anlamlı ilişkiler bulunmuştur.
3. Yapısal eşitlik modeli (SEM) analizi, toksik liderliğin hemşire sessizliğindeki varyansın %65'ini ve örgütsel performanstaki varyansın %87'sini doğrudan açıkladığını ortaya koymuştur.
4. Aracılık analizi sonuçlarında, hemşire sessizliğinin toksik liderlik ile örgütsel performans arasındaki ilişkide bir aracı değişken olarak örgütsel performanstaki varyansın %73'ünü açıkladığı doğrulanmıştır.

# Yazarın tartışması

Elde edilen veriler, üniversite hastanesinde çalışan hemşirelerin yüksek düzeyde toksik liderliğe maruz kaldıklarını ve orta düzeyde örgütsel sessizlik sergilediklerini göstermektedir. Bu durum toksik yönetsel tutumların çalışanların ses çıkarma davranışlarını baskıladığını doğrulamaktadır.

Yazarlar, toksik ortama rağmen hemşirelerin yüksek örgütsel performans göstermesini, çalışanların duygusal tükenmişlik ve stresle baş etmek adına bilgi ve fiziksel kaynaklarını koruma çabasıyla açıklamakta; liderin yarattığı olumsuz iklimin etkisini azaltmak için yoğun gayret sarf ettiklerini belirtmektedir.

Tartışma bölümünde sonuçlar literatürle karşılaştırılmış; toksik liderliğin performansı düşürdüğünü gösteren Kılıç ve Günsel (2019) ile Khan ve diğerlerinin (2021) çalışmalarıyla uyum vurgulanırken, toksik liderlik ile sessizlik arasındaki negatif yönlü ilişki Saqib ve Arif (2017) bulgularıyla farklılık göstermiştir.

Sonuç olarak, hemşire sessizliğinin toksik liderlik ile örgütsel performans arasındaki ilişkide önemli bir aracı rol üstlendiği, toksik liderlik davranışlarının örgütsel performansı doğrudan ve dolaylı olarak olumsuz etkilediği açıkça anlaşılmaktadır.

# Yazarın sonucu

Araştırma sonuçları, toksik liderliğin örgütsel performans ve hemşire sessizliği ile yüksek düzeyde anlamlı negatif ilişkiler taşıdığını göstermektedir. Bu doğrultuda sağlık kurumlarında açık iletişimi teşvik eden bir çalışma ortamının oluşturulması, toksik liderlik davranışlarının örgütsel kültürden elenmesi ve hemşirelerin kararlara katılımını sağlayarak sessizliği azaltacak yönetsel destek mekanizmalarının kurulması kritik bir zorunluluktur.

# Literatürdeki işlevi

Bu araştırma, toksik liderlik biçimlerinin çalışan sessizliği mekanizması aracılığıyla örgütsel çıktıları nasıl aktif olarak bozduğunu açıklayarak hemşirelik yönetimi literatüründe ampirik bir köprü işlevi görmektedir. Toksik davranışlar literatürde geniş çapta belgelenmiş olsa da, bunların örgütsel performansla birlikte Mısır'daki kamu sağlık sektöründe yapısal olarak modellenmesi nadirdir. Çalışma, Yapısal Eşitlik Modellemesini (SEM) kullanarak tartışmayı basit doğrudan korelasyonlardan karmaşık, çok katmanlı bir aracılık çerçevesine taşımakta ve hemşire yöneticilerinin toksik eylemlerinin yalnızca morali düşürmekle kalmayıp, sağlık kuruluşlarının genel operasyonel performansını doğrudan öngören bir sessizlik kültürü yarattığını göstermektedir.

Önceki çalışmalarla ilişkisi: Çalışma, Pinder ve Harlos (2001) ile Knoll ve Van Dick (2013) tarafından ortaya koyulan örgütsel sessizlik ve ses çıkarma teorik temelleri üzerine inşa edilmiştir. Kendisini genel kurumsal ortamlar yerine yüksek stresli klinik bir ortamda bu kavramları test ederek farklılaştırmaktadır. Labrague ve diğerlerinin (2020) hemşire yöneticilerinin toksik liderlik davranışlarına yönelik ölçeğini Mısır sağlık sistemine uygulayarak bu çalışmayı genişletmektedir. Toksik liderlerin kısa vadede olumlu sonuçlar verebileceğini savunan marjinal görüşlerin aksine, Kılıç ve Günsel (2019) ile Khan ve diğerlerinin (2021) önerdiği uzun vadeli olumsuz etkileri destekleyerek klinik çıktıların psikolojik güvenlikle doğrudan ilişkili olduğunu kanıtlamaktadır.

Literatür taramasına katkısı: Bu makale, hemşirelik yönetimi ve sağlık hizmetlerinde örgütsel davranış konularına odaklanan sistematik literatür taramalarına önemli katkılar sunmaktadır. Katılımcıların yüksek toksik liderlik algısını (ortalama 3.91) ve bunun örgütsel performans üzerindeki güçlü negatif etkisini (r = -0.666) gösteren sağlam nicel veriler sağlamaktadır. Literatür taraması yapan araştırmacılar için bu çalışma, sessizliğin örgütsel performans varyansının yüzde 73'ünü açıklayan aracı rolünü haritalandırması bakımından anahtar bir referanstır. Mısır bağlamından sunduğu özgün coğrafi ve kültürel perspektif sayesinde, yıkıcı liderliğin küresel düzeydeki etkilerini ve sessizlik kültürünün örgütsel öğrenme önündeki büyük bir engel olduğunu kanıtlamaktadır.

# Tez ve makale araştırmalarında kullanım

- **Toksik liderlik davranışları hemşirelerin sessizlik eğilimlerini güçlü şekilde tetiklemektedir.** — Tez yazımında toksik liderliğin çalışan sessizliğine yol açtığına dair teorik argümanı desteklemek için bu makalenin SEM ve regresyon bulguları güçlü bir kanıt olarak sunulacaktır.
- **Toksik liderlik ile örgütsel performans arasında güçlü negatif bir ilişki bulunmaktadır.** — Sağlık yönetimi ve örgütsel davranış tezlerinin tartışma kısımlarında, toksik yöneticilerin uzun vadede örgütsel performansı baltaladığını kanıtlamak amacıyla bu çalışmanın korelasyon analizi kaynak gösterilecektir.
- **Açık iletişimi ve psikolojik güvenliği destekleyen bir çalışma ortamı toksik liderliğin zararlarını azaltmak için elzemdir.** — Tezlerin öneriler veya tartışma bölümünde, hastanelerde sessizlik kültürünü kırmak ve performansı artırmak için mentorluk, açık iletişim kanalları ve sıfır tolerans politikalarının önemini savunurken bu makalenin çıkarımlarından yararlanılacaktır.

# Türetilebilir araştırma soruları

- **Hemşirelerin algıladıkları toksik liderlik düzeyleri zaman içinde hemşire sessizliği boyutlarını nasıl ve ne ölçüde değiştirmektedir?**
  - Desen: Türkiye'deki üç büyük ilde yer alan kamu hastanelerinden belirlenecek hemşirelerle (güç analiziyle belirlenecek örneklem büyüklüğünde) 6 aylık aralıklarla 3 dalga halinde veri toplanacak ve latent büyüme eğrisi modeli ile analiz edilecektir.
  - Gerekçe: Yazarlar, çalışmanın kesitsel deseninin neden-sonuç ilişkisi kurmadaki sınırlılığını belirterek gelecekte boylamsal çalışmaların yapılması gerektiğini önermişlerdir.
- **Hastanelerde uygulanan sıfır tolerans politikaları ve 360 derece geri bildirim sistemleri hemşire yöneticilerinin toksik liderlik düzeylerini azaltmada etkili midir?**
  - Desen: İki farklı hastane müdahale ve kontrol grubu olarak atanacaktır. Müdahale grubunda 360 derece değerlendirme ve sıfır tolerans politikaları uygulanırken, kontrol grubunda standart süreçler devam edecektir. Veri doygunluğu ve güç analizine göre belirlenen örneklemlerden ön-test ve son-test verileri Labrague ve ark. (2020) ölçeğiyle toplanarak ANCOVA ile incelenecektir.
  - Gerekçe: Yazarın öneriler kısmında belirttiği, toksik davranışları engellemek için sıfır tolerans politikasının uygulanması ve 360 derece değerlendirme yöntemlerinin devreye sokulması yönündeki ampirik çağrıdan türetilmiştir.
- **Hemşire yöneticilerine verilen duygusal zeka eğitimleri, çalışanların algıladığı toksik liderlik davranışlarını ve dolayısıyla birimin örgütsel performansını nasıl etkilemektedir?**
  - Desen: Deneysel gruptaki hemşire yöneticilerine yapılandırılmış duygusal zeka eğitimi verilecektir. Hem yöneticilerden hem de onların altındaki hemşirelerden eğitim öncesi ve 3 ay sonrası veriler toplanacaktır. Veriler eşleştirilmiş t-testi ve çoklu regresyon modelleri ile analiz edilecektir.
  - Gerekçe: Makalede, toksik liderliğin alt boyutlarında duygusal zeka eksikliğine işaret eden intemperate (öfke/kontrolsüzlük) davranışların yüksek çıkması ve duygusal zeka değerlendirmesinin önemine yapılan vurgudan hareketle tasarlanmıştır.

# Kaynak izleri

Her iddia, özgün yayının belirtilen sayfasındaki birebir alıntıya bağlıdır.

| Kanıt | Bölüm | PDF sayfası | Basılı sayfa | Alıntı |
|---|---|---|---|---|
| ev-o-1 | Abstract | 1 | — | The researchers employed structured equation modeling [SEM] to investigate the role of nurses’ silence in mediating the association between toxic leadership and organizational perf |
| ev-s-1 | Methods | 3 | 3 | This is a cross-sectional, correlational, descriptive, quantitative study that was done at Alexandria Main University Hospital’s inpatient medical, surgical, and critical care unit |
| ev-s-3 | Results | 5 | 5 | According to Table 2 , the overall toxic leader - ship level was high (78.3%), with a mean score of 3.91 ± 0.51. |
| ev-s-4 | Results | 6 | 6 | Toxic Leadership predicted 65% of the variation in nurses’ silence and 87% of the vari - ation in organizational performance. |
| ev-s-5 | Discussion | 8 | 8 | The study discovered a considerable negative correla - tion between toxic leadership and organizational perfor - mance. |
| ev-s-6 | Conclusion | 10 | 10 | According to the findings of this study, toxic leadership had a highly statistically significant negative relationship with organizational performance, as well as a highly statis - |
| ev-l-1 | Discussion | 8 | 8 | The study discovered a considerable negative correla - tion between toxic leadership and organizational perfor - mance. |
| ev-l-2 | Results | 6 | 6 | Toxic Leadership predicted 65% of the variation in nurses’ silence and 87% of the vari - ation in organizational performance. |
| ev-l-3 | Conclusion | 1 | — | Conclusions This study emphasized on the importance of creating a work environment that encourages and promotes open communication, as well as eliminating toxic leadership behaviou |

# İlgili kavramlar

- [Sosyal Medya Bağımlılığı ve Problemli Sosyal Medya Kullanımı Araştırma Eğilimleri: Bibliyometrik Bir Analiz](/okf/sosyal-bilimler/isletme-ekonomi-ve-iletisim/sosyal-medya-bagimliligi-ve-problemli-sosyal-medya-kullanimi-arastirma-egilimleri-bibliyometrik-bir-analiz.md)
- [Rekreasyonel Faaliyetlerle İlişkili Ormanlık Alanlardaki Temiz ve Sürdürülebilir Çevre Sorunları: Litvanya ve Türkiye Örneği](/okf/sosyal-bilimler/isletme-ekonomi-ve-iletisim/rekreasyonel-faaliyetlerle-iliskili-ormanlik-alanlardaki-temiz-ve-surdurulebilir-cevre-sorunlari-litvanya-ve-turkiye-ornegi.md)
- [Çin'in Eyalet Düzeyindeki Bölgelerinde Küresel Değer Zinciri Eklemlenmesi, Dijital Ekonomi ve Yeşil Yenilikçilik Üzerine Ampirik Bir İnceleme](/okf/sosyal-bilimler/isletme-ekonomi-ve-iletisim/cinin-eyalet-duzeyindeki-bolgelerinde-kuresel-deger-zinciri-eklemlenmesi-dijital-ekonomi-ve-yesil-yenilikcilik-uzerine-ampirik-bir-inceleme.md)
- [Tarihsel Perspektifte Türkiye-Rusya İlişkileri: Desenler, Değişim ve Karşıtlık](/okf/sosyal-bilimler/isletme-ekonomi-ve-iletisim/tarihsel-perspektifte-turkiye-rusya-iliskileri-desenler-degisim-ve-karsitlik.md)
- [SEÇİLMİŞ MAKROEKONOMİK GÖSTERGELERİN KAYIT DIŞI EKONOMİ ÜZERİNE ETKİSİ: BALKAN ÜLKELERİ VE TÜRKİYE ÖRNEĞİ](/okf/sosyal-bilimler/isletme-ekonomi-ve-iletisim/secilmis-makroekonomik-gostergelerin-kayit-disi-ekonomi-uzerine-etkisi-balkan-ulkeleri-ve-turkiye-ornegi.md)
- [Elektrikli Araç Tüketici Davranışlarının İncelenmesi: Dijital İnovasyon, Çevresel Kaygı, Algılanan Değer ve Sosyal Etkinin Satın Alma Niyetine Etkisi](/okf/sosyal-bilimler/isletme-ekonomi-ve-iletisim/elektrikli-arac-tuketici-davranislarinin-incelenmesi-dijital-inovasyon-cevresel-kaygi-algilanan-deger-ve-sosyal-etkinin-satin-alma-niyetine-etkisi.md)
- [Sezgilerle Çelişen Sahte Bilimin Zihnin İletişim Değerlendirme Mekanizmaları Aracılığıyla Yayılımı](/okf/sosyal-bilimler/isletme-ekonomi-ve-iletisim/sezgilerle-celisen-sahte-bilimin-zihnin-iletisim-degerlendirme-mekanizmalari-araciligiyla-yayilimi.md)
- [Yükselen E-7 Ülkelerinde Yenilenebilir Enerji, İnsani Gelişme ve Teknolojik İnovasyonun Çevresel Kuznets Eğrisi Hipotezi Bağlamında Yeniden Değerlendirilmesi](/okf/sosyal-bilimler/isletme-ekonomi-ve-iletisim/yukselen-e-7-ulkelerinde-yenilenebilir-enerji-insani-gelisme-ve-teknolojik-inovasyonun-cevresel-kuznets-egrisi-hipotezi-baglaminda-yeniden-degerlendirilmesi.md)

# Şeffaflık

- Analiz tarihi: 2026-09-20T10:41:28.432Z
- Kanıt sayısı: 9
- Üretim sürümü: makale-analizi-v3.0.0
- Kanonik sayfa: https://makaleanalizi.com/sosyal-bilimler/isletme-ekonomi-ve-iletisim/toksik-liderlik-ile-orgutsel-performans-arasindaki-iliski-hemsire-sessizliginin-aracilik-etkisi