---
type: "Akademik Makale Analizi"
title: "HCI Oyun Araştırmalarında Hüsranla Sonuçlanan Vaatler ve Sörgülanmayan Paradigmalar Olarak Hür İrade Kuramı"
description: "İnsan-bilgisayar etkileşimi (HCI) kapsamındaki oyun araştırmalarında oyuncu deneyimini ve motivasyonunu açıklamak amacıyla psikolojik kuramlardan sıklıkla yararlanılmaktadır. Bu kuramlar arasında Hür İrade Kuramı (SDT) en baskın paradigmalarından biri olarak öne çıkmaktadır. Ancak alandaki mevcut ça"
resource: "https://makaleanalizi.com/sosyal-bilimler/psikoloji-ve-davranis-bilimleri/hci-oyun-arastirmalarinda-husranla-sonuclanan-vaatler-ve-sorgulanmayan-paradigmalar-olarak-hur-irade-kurami"
doi: "10.1145/3673230"
authors: ["April Tyack", "Elisa D. Mekler"]
citation: "Tyack, A., Mekler, E. D. (2024). Self-Determination Theory and HCI Games Research: Unfulfilled Promises and Unquestioned Paradigms. ACM Transactions on Computer-Human Interaction, 31(3), 1-74. https://doi.org/10.1145/3673230"
publicationType: "systematic-review"
discipline: "Sosyal Bilimler"
subDiscipline: "Psikoloji ve Davranış Bilimleri"
evidenceCount: 10
tags: ["hür irade kuramı", "oyuncu deneyimi", "motivasyon", "kuram", "çeviri"]
timestamp: "2026-08-20T14:06:41.793Z"
---

# HCI Oyun Araştırmalarında Hüsranla Sonuçlanan Vaatler ve Sörgülanmayan Paradigmalar Olarak Hür İrade Kuramı

Özgün başlık: Self-Determination Theory and HCI Games Research: Unfulfilled Promises and Unquestioned Paradigms
DOI: https://doi.org/10.1145/3673230
Künye (APA 7): Tyack, A., Mekler, E. D. (2024). Self-Determination Theory and HCI Games Research: Unfulfilled Promises and Unquestioned Paradigms. ACM Transactions on Computer-Human Interaction, 31(3), 1-74. https://doi.org/10.1145/3673230

Bilim alanı: [Sosyal Bilimler](/okf/sosyal-bilimler/index.md) › Psikoloji ve Davranış Bilimleri

# Alan bağlamı

İnsan-bilgisayar etkileşimi (HCI) kapsamındaki oyun araştırmalarında oyuncu deneyimini ve motivasyonunu açıklamak amacıyla psikolojik kuramlardan sıklıkla yararlanılmaktadır. Bu kuramlar arasında Hür İrade Kuramı (SDT) en baskın paradigmalarından biri olarak öne çıkmaktadır. Ancak alandaki mevcut çalışmaların bu teoriyi derinlemesine analiz etmeden yalnızca yüzeysel ölçme araçları üzerinden kurguladığı ve kuramsal ilkeleri sörgülamadan kabul ettiği yönünde ciddi eleştiriler bulunmaktadır. Bu durum akademik araştırmaların pratik oyun tasarımına katkısını sınırlandırmaktadır.

# Akademik özet

İnsan-bilgisayar etkileşimi (HCI) ve oyun araştırmaları alanında kullanıcı motivasyonunu ve deneyimini açıklamak üzere psikolojik teorilerden sıklıkla faydalanılmaktadır. Bu teorilerin başında gelen Hür İrade Kuramı (SDT), oyuncuların yetkinlik, özerklik ve ilişkisellik gibi temel psikolojik ihtiyaçlarının oyun içi tasarımlar vasıtasıyla nasıl doyurulduğunu açıklayan en popüler paradigma konumundadır. Ancak alanyazındaki mevcut çalışmalar incelendiğinde, bu teorinin ampirik araştırmalarda çoğunlukla yüzeysel bir değerlendirme aracı olarak kullanıldığı, kuramsal önermelerin derinlemesine sörgülanmadığı ve kavramların sıklıkla yanlış yorumlandığı görülmektedir. Bu durum, kuramsal derinlikten yoksun, şablonlaşmış bir araştırma pratiğinin yerleşmesine yol açarak bilimsel gelişimi ve oyun tasarımı ile kuram arasındaki organik bağı zayıflatmaktadır.

Bahsi geçen kuramsal sığlığı ve metodolojik eksiklikleri gidermeyi amaçlayan bu çalışma, genişletilmiş bir literatür taraması ve içerik analizi yaklaşımını benimsemektedir. Yazarlar, CHI ve CHI PLAY gibi öncü akademik mecraların yanı sıra farklı konferans ve dergilerden derlenen 259 akademik yayından oluşan geniş bir külliyatı sistematik bir analize tabi tutmuştur. Bu analize ek olarak, SDT kurucusu Richard Ryan ve çalışma arkadaşlarının doğrudan oyunlar üzerine yazdığı temel eserler incelenmiş ve oyun endüstrisinin en önemli bilgi paylaşım platformu olan Oyun Geliştiricileri Konferansı (GDC) kapsamında gerçekleştirilen 16 sunum çözümlenmiştir. Bu çok katmanlı yöntem sayesinde, kuramın akademideki temsiliyet düzeyi, sektörel pratiklerdeki karşılığı ve kuramsal bilgi aktarımındaki engeller bütüncül bir yaklaşımla ortaya konulmuştur.

Araştırmanın bulguları, HCI oyun literatüründe Hür İrade Kuramı'nın büyük oranda "sörgülanmayan bir paradigma" olarak kabul edildiğini ve çalışmaların ezici bir çoğunluğunun periyodik ölçümlere sıkıştığını göstermektedir. İncelenen makalelerde özerklik (autonomy) kavramının sıklıkla "kontrol sahibi olmak" ile karıştırıldığı, içselleştirme süreçlerinin ise hatalı şekilde kategorize edildiği tespit edilmiştir. Daha da önemlisi, elde edilen deneysel veriler kuramın temel önermeleriyle çeliştiğinde dahi araştırmacıların kuramı eleştirmekten veya revize etmekten kaçındığı, bunun yerine metodolojik kısıtları öne çıkardığı saptanmıştır. Oyun geliştiricilerinin GDC sunumlarında SDT kavramlarına aşina olduğu görülürken, akademik HCI literatürünün endüstriyel pratiklerde tamamen yok sayıldığı ve iki dünya arasında ciddi bir çeviri ve iletişim kopukluğu yaşandığı doğrulanmıştır.

Elde edilen bu kritik çıktılar, oyun araştırmalarında kuram kullanımının yalnızca meşrulaştırma aracı (leğitimacy trap) olarak işlev görmemesi gerektiğini açıkça ortaya koymaktadır. Kuramsal yaklaşımların ampirik olarak test edilmesi, yanlışlanması veya genişletilmesi yönündeki akademik sorumluluk, HCI araştırmacılarının teorik modellerle daha cesur bir biçimde "konuşmasını" gerektirmektedir. Bu çalışma, gelecekteki araştırmalar için kuramın altı mikro-teorisinden daha az kullanılan İlişki Motivasyonu Kuramı (RMT) veya Hedef İçeriği Kuramı (GCT) gibi alanlara yönelmeyi tavsiye etmekte ve akademisyenlerin bulgularını pratik tasarım özelliklerine tahvil edebilecek ara düzey bilgi köprüleri kurmasını önermektedir. Böylece literatürde hem kuramsal olgunluğun artırılması hem de endüstriyel tasarıma somut faydalar sağlanması mümkün olacaktır.

# Araştırmanın amacı

Bu çalışmanın amacı HCI oyun literatüründeki Hür İrade Kuramı (SDT) uygulamalarını daha geniş bir veri seti (N=259) üzerinden incelemek, kuramsal boşlukları ve yanlış anlaşılmaları tespit etmek, GDC sunumlarını analiz ederek endüstri uygulamaları ile akademi arasındaki kopukluğu ortaya koymak ve kuramın daha nitelikli kullanımı için somut öneriler sunmaktır.

# Yöntem ve tasarım

Çalışma, genişletilmiş bir literatür külliyatı (N=259 HCI makalesi) ve oyun endüstrisi sunumları (N=16 GDC sunumu) üzerinden Hür İrade Kuramının (SDT) kullanım biçimlerini nitel ve içerik odaklı bir yaklaşımla inceleyen eleştirel bir sistematik derlemedir.

# Bulgular ve önermeler

1. HCI oyun araştırmalarında Hür İrade Kuramı çoğunlukla Oyuncu Deneyimi (PX) ve oyunlaştırma olgularını değerlendirmek için yüzeysel bir ölçüm aracı olarak kullanılmakta, kuramsal önermeler derinlemesine sınanmamaktadır.
2. SDT'nin HCI araştırmalarında baskın bir paradigmayla ele alınması, bulgular kuramla çeliştiğinde dahi temel ilkelere itiraz edilmemesine ve kuramın sörgülanmadan kabul görmesine yol açmaktadır.
3. İncelenen çalışmaların yalnızca küçük bir oranında (n=16, %6.20) SDT doğrudan oyun tasarım sürecini veya tasarım çıkarımlarını yönlendiren analitik bir araç olarak işlev görmüştür.
4. Bilişsel psikoloji kuramlarının HCI alanındaki erken dönem uygulamaları, laboratuvar ortamı ile karmaşık gerçek dünya koşulları arasındaki belirgin farklar nedeniyle kalıcı ve bütüncül bir birikim oluşturamamıştır.

# Yazarın tartışması

Elde edilen bulgular, HCI oyun araştırmalarında Hür İrade Kuramının büyük oranda yüzeysel değerlendirme araçlarına indirgendiğini ve doğrudan kuramsal hipotez üretme veya tasarımı şekillendirme amacıyla nadiren kullanıldığını göstermektedir. Makalelerin çoğunda ölçekler temel alınmakta, fakat kuramın sunduğu alt mekanizmalar ve önermeler sınanmadan kabul edilmektedir.

Yazarlar bu durumu, kuramın akademi ve sektörde meşruiyet kazanmış hazır bir şablon sunmasıyla açıklamaktadır. Çalışmalarda elde edilen veriler kuramsal beklentilerle çeliştiğinde dahi araştırmacıların kuramı sörgülamak yerine bulguları esnetme eğilimi gösterdikleri ve bu durumun meşruiyet tuzağı yarattığı ifade edilmektedir.

Tartışma bölümünde bu tablo, HCI yazınındaki kuramsal gelişim ve bilgi aktarımı modelleriyle ilişkilendirilmektedir. Kuramın sadece betimleyici bir dil sunmakla kalmayıp generative ve analitik bir güç kazanabilmesi için araştırmacıların kuramsal iddialarla konuşması ve sektörle gerçek bir etkileşim kurması gerektiği vurgulanmaktadır.

Sonuç olarak, Hür İrade Kuramının HCI oyun alanındaki geleceği, kuramın sörgülanmayan bir paradigma olmaktan çıkarılıp kasıtlı ve eleştirel bir biçimde uygulanmasına bağlıdır. Araştırmacıların alt kuramları derinlemesine incelemeleri ve sektör uygulayıcılarına aktarılabilir tasarım araçları sunmaları hedeflenmelidir.

# Yazarın sonucu

Yazarlar, Hür İrade Kuramının HCI oyun araştırmalarında eleştirel bir süzgeçten geçirilmeksizin sörgülanmayan bir paradigma olarak benimsenmesinin kuramsal gelişimi dondurduğunu vurgulamaktadır. Araştırmacıların kuramı yalnızca hazır ölçekler üzerinden yüzeysel bir değerlendirme aracı olarak kullanmak yerine, alt kuramlar ve kavramsal çelişkilerle doğrudan etkileşime geçerek oyun tasarımı ve sektör pratiği arasında bilinçli köprüler kurmaları gerektiği sonuçuna varılmaktadır.

# Literatürdeki işlevi

Bu çalışma, insan-bilgisayar etkileşimi (HCI) ve oyun araştırmaları literatüründe Hür İrade Kuramının (SDT) kullanım biçimlerini kapsamlı bir eleştirel süzgeçten geçirerek alandaki yöntemsel ve kuramsal eksiklikleri tespit etme işlevini üstlenmektedir. Araştırma, kuramın geniş bir yayın havuzunda nasıl konumlandırıldığını inceleyerek, akademisyenlerin teoriyi açıklayıcı ve tahmin edici bir model olarak kullanmak yerine çoğunlukla yüzeysel bir değerlendirme aracı şeklinde ele aldıklarını göstermektedir. Ayrıca, akademik yazın ile oyun endüstrisindeki tasarım pratikleri arasındaki kopukluğu ortaya koyarak kuramsal bilginin sektöre aktarımı konusunda metodolojik bir köprü kurmaktadır.

Önceki çalışmalarla ilişkisi: Çalışma, yazarların daha önceki CHI ve CHI PLAY yayınlarını inceledikleri dar kapsamlı literatör taramasını N=259 makaleyi kapsayan geniş bir veri setine yayarak derinleştirmektedir. HCI genelinde kuram kullanımı üzerine çalışan Rogers (2012) ve Oulasvirta ve Hornbaek (2010) gibi araştırmacıların kavramsal çerçevelerinden yararlanmakta; ancak SDT'nin özel olarak oyun alanındaki baskınlığını ve bu baskınlığın getirdiği 'sörgülanmayan paradigma' durumunu ilk kez bu denli geniş ölçekte ve sektör perspektifiyle (GDC sunumları) birleştirerek ele almaktadır.

Literatür taramasına katkısı: Literatür taraması açısından bu eser, HCI oyun araştırmacılarının SDT ölçeklerini ve kavramlarını dogmatik bir şekilde kullanma eğilimini kıracak eleştirel bir kaynak sunmaktadır. Araştırmacılara kuramın yalnızca temel gereksinim memnuniyeti ve içsel motivasyon boyutlarına odaklanmak yerine, alt kuramları (CET, OIT vb.) ve nedensellik yönelimlerini kapsayan daha derin ve dönüştürücü bir araştırma gündemi benimsemeleri gerektiğini kanıtlarıyla göstermektedir.

# Tez ve makale araştırmalarında kullanım

- **HCI oyun araştırmalarında Hür İrade Kuramı çoğunlukla yüzeysel biçimde ve doğrulanmamış şablonlar üzerinden kullanılmaktadır.** — Bu çalışma, alandaki 259 makalenin analizine dayanarak SDT'nin derinlemesine hipotez test etmek yerine çoğunlukla sadece durum değerlendirme ölçeği olarak kullanıldığını ampirik verilerle kanıtlamak için cited edilebilir.
- **Geleneksel psikoloji kuramlarının HCI alanına aktarımı sırasında laboratuvar koşulları ile gerçek tasarım ortamları arasındaki kopukluklar teorik yüzeyselliğe yol açmaktadır.** — HCI disiplininde psikoloji teorilerinin tarihsel gelişimini ve uygulamadaki yöntemsel sınırlılıklarını tartışırken çalışmanın giriş bölümündeki kuramsal arka plandan yararlanılabilir.
- **Oyun araştırmalarında elde edilen ampirik bulgular kuramla çeliştiğinde araştırmacılar kuramsal ilkeleri sörgülamak yerine bulguları esnetme eğilimi göstermektedir.** — Tez çalışmalarının tartışma bölümünde, elde edilen aykırı bulguların mevcut teorileri geliştirmek/sörgülamak için bir fırsat olduğunu savunurken bu makalenin 'sörgülanmayan paradigma' eleştirisi referans verilebilir.

# Türetilebilir araştırma soruları

- **Farklı dışsal ödül mekanizmalarının oyuncuların içselleştirme düzeyleri (OIT) üzerindeki etkisi boylamsal süreçte nasıl değişmektedir?**
  - Desen: Karma yöntem araştırması deseni kullanılacaktır. Örneklem büyüklüğü güç analizi ile belirlenecektir. İki farklı ödül yapısına sahip dijital oyun prototipi üzerinden 4 haftalık süreçte nicel davranışsal izleme verileri toplanacak ve oyuncularla yarı yapılandırılmış görüşmeler yapılacaktır.
  - Gerekçe: Makalede, HCI oyun yazınının SDT'nin Organik Entegrasyon Kuramı (OIT) gibi alt kuramlarını ve dışsal motivasyonun içselleştirilme kademelerini göz ardı ettiği, araştırmaların yalnızca içsel motivasyona odaklandığı tespiti yapılmıştır.
- **Oyun içi başarısızlık ve aşırı zorluk durumlarında ortaya çıkan yetkinlik engellenmesi (competence frustration) oyuncuların oyunu bırakma (churn) kararlarını nasıl etkilemektedir?**
  - Desen: Deneysel araştırma deseni uygulanacaktır. Katılımcı sayısı güç analiziyle tespit edilecek; iki grupta kontrol edilebilir zorluk ve yapay olarak engellenmiş yetkinlik koşulları oluşturulacaktır. Veriler Bangs ölçeği ve oyun içi telemetri kayıtları üzerinden toplanarak hayatta kalma analizi (survival analysis) ile incelenecektir.
  - Gerekçe: Makale, oyun araştırmalarında olumsuz tecrübelerin ve gereksinim engellenmesinin yeterince incelenmediğini, araştırmacıların sürekli olarak pozitif gereksinim tatminine odaklandığını açıkça vurgulamaktadır.
- **HCI literatüründe önerilen SDT tabanlı oyun tasarım ilkeleri, profesyonel oyun geliştiricileri tarafından tasarım süreçlerinde nasıl yorumlanmakta ve uygulanmaktadır?**
  - Desen: Nitel durum çalışması deseni benimsenecektir. Örneklem büyüklüğü nitel veri doygunluğu ilkesine göre belirlenecektir. Bağımsız ve AAA oyun stüdyolarında çalışan oyun tasarımcılarıyla odak grup görüşmeleri gerçekleştirilecek ve içerik analizi yaklaşımıyla veri kodlaması yapılacaktır.
  - Gerekçe: Yazarlar, akademik HCI çalışmaları ile oyun geliştirme endüstrisi (GDC) arasında teorik bilgi aktarımı ve metodolojik köprü eksikliği olduğunu deneysel ve betimsel olarak kanıtlamıştır.

# Kaynak izleri

Her iddia, özgün yayının belirtilen sayfasındaki birebir alıntıya bağlıdır.

| Kanıt | Bölüm | PDF sayfası | Basılı sayfa | Alıntı |
|---|---|---|---|---|
| ev-o-1 | INTRODUCTION | 2 | — | Perfunctory applications of SDT make up the bulk of the literature, and theoretical misconceptions are prevalent, even in works that offer more substantial engagement with the theo |
| ev-o-2 | DISCUSSION | 33 | — | SDT has been useful for HCI games research [ 559 ], it is indeed “popular for a reason” [ 417 , p. 261]. However, this popularity belies a legitimacy trap |
| ev-s-1 | INTRODUCTION | 1 | — | Psychological concepts and models have long been employed in Human-Computer Interaction (HCI) to theorise the human user [ 88 ]. However, early applications of cognitive psychologi |
| ev-s-2 | INTRODUCTION | 2 | — | Perfunctory applications of SDT make up the bulk of the literature, and theoretical misconceptions are prevalent, even in works that offer more substantial engagement with the theo |
| ev-s-4 | RESULTS | 23 | — | Several authors used SDT as a tool for design (n=16, 6.20%) – both as part of the design process itself, and (usually following a user study) to formulate design implications. |
| ev-s-5 | DISCUSSION | 33 | — | Continued deployment of SDT as a paradigm impedes HCI games research in several ways: It implicitly guides what phenomena are considered and how they are studied [ 456 ], eschewing |
| ev-l-1 | INTRODUCTION | 1 | — | Psychological concepts and models have long been employed in Human-Computer Interaction (HCI) to theorise the human user |
| ev-l-2 | INTRODUCTION | 2 | — | Perfunctory applications of SDT make up the bulk of the literature, and theoretical misconceptions are prevalent, even in works that offer more substantial engagement with the theo |
| ev-l-3 | DISCUSSION | 33 | — | Continued deployment of SDT as a paradigm impedes HCI games research in several ways |
| ev-l-4 | RESULTS | 23 | — | Several authors used SDT as a tool for design (n=16, 6.20%) – both as part of the design process itself, and (usually following a user study) to formulate design implications. |

# İlgili kavramlar

- [Öngörücü Beyinde Benmerkezli Gruplama: Yüksek Hızlı Sporlarda Uzman Performansının Bilişsel Temelleri](/okf/sosyal-bilimler/psikoloji-ve-davranis-bilimleri/ongorucu-beyinde-benmerkezli-gruplama-yuksek-hizli-sporlarda-uzman-performansinin-bilissel-temelleri.md)
- [Yüksekogretimde Ogretmen Tukenmisligi ve Isten Ayrilma Niyeti: Is Doyumunun Aracı ve Proaktif Kisiligin Düzenleyici Rolu](/okf/sosyal-bilimler/psikoloji-ve-davranis-bilimleri/yuksekogretimde-ogretmen-tukenmisligi-ve-isten-ayrilma-niyeti-is-doyumunun-araci-ve-proaktif-kisiligin-duzenleyici-rolu.md)
- [Gruplardan Tek Lige Geçiş: UEFA Şampiyonlar Ligi'nde Rekabetçiliğin Matematiksel Modelleme ile Değerlendirilmesi](/okf/sosyal-bilimler/psikoloji-ve-davranis-bilimleri/gruplardan-tek-lige-gecis-uefa-sampiyonlar-liginde-rekabetciligin-matematiksel-modelleme-ile-degerlendirilmesi.md)
- [Ergenlik Dönemi Esrar Kullanımı ve Küçük Çocuk Ebeveynliği: Dijital Ebeveynlik Müdahalesinin Farklı Etkinliğinin Bir Araştırması](/okf/sosyal-bilimler/psikoloji-ve-davranis-bilimleri/ergenlik-donemi-esrar-kullanimi-ve-kucuk-cocuk-ebeveynligi-dijital-ebeveynlik-mudahalesinin-farkli-etkinliginin-bir-arastirmasi.md)
- [Eczacılık Öğrencilerinde Ruhsal Hastalık Kaynaklı Damgalamanın Azaltılmasında Temas Temelli Eğitimin Etkililiği](/okf/sosyal-bilimler/psikoloji-ve-davranis-bilimleri/eczacilik-ogrencilerinde-ruhsal-hastalik-kaynakli-damgalamanin-azaltilmasinda-temas-temelli-egitimin-etkililigi.md)
- [Ergen Sağlık Okuryazarlığında Dijital ve Etkileşimli Yaklaşımların Entegrasyonu: Kapsamlı Bir Derleme](/okf/sosyal-bilimler/psikoloji-ve-davranis-bilimleri/ergen-saglik-okuryazarliginda-dijital-ve-etkilesimli-yaklasimlarin-entegrasyonu-kapsamli-bir-derleme.md)
- [Çinli Şizofreni Hastalarının Rehabilitasyon Hemşireliğinde Pozitif Psikoloji Kuramının Etkileri: Randomize Kontrollü Çalışmaların Sistematik Derlemesi ve Meta-Analizi](/okf/sosyal-bilimler/psikoloji-ve-davranis-bilimleri/cinli-sizofreni-hastalarinin-rehabilitasyon-hemsireliginde-pozitif-psikoloji-kuraminin-etkileri-randomize-kontrollu-calismalarin-sistematik-derlemesi-ve-meta-analizi.md)
- [Ekran Süresi ve Ruh Sağlığı: Ergen Beyin Bilişsel Gelişim (ABCD) Çalışmasının İleriye Dönük Bir Analizi](/okf/sosyal-bilimler/psikoloji-ve-davranis-bilimleri/ekran-suresi-ve-ruh-sagligi-ergen-beyin-bilissel-gelisim-abcd-calismasinin-ileriye-donuk-bir-analizi.md)

# Şeffaflık

- Analiz tarihi: 2026-08-20T14:06:41.793Z
- Kanıt sayısı: 10
- Üretim sürümü: makale-analizi-v3.0.0
- Kanonik sayfa: https://makaleanalizi.com/sosyal-bilimler/psikoloji-ve-davranis-bilimleri/hci-oyun-arastirmalarinda-husranla-sonuclanan-vaatler-ve-sorgulanmayan-paradigmalar-olarak-hur-irade-kurami