---
type: "Akademik Makale Analizi"
title: "AKP Döneminde Türkiye ve Orta Doğu ile Kuzey Afrika: Dış Politika Değişiminin Üç Düzeyli Analizi"
description: "Uluslararası ilişkiler ve dış politika analizi literatüründe dış politika değişimi kavramsallaştırması, devletlerin dış politika yönelimlerinde meydana gelen köklü dönüşümleri incelemektedir. Yazındaki yaygın kabule göre, tek bir siyasi partinin kesintisiz iktidarda kaldığı rejimlerde büyük ölçekli"
resource: "https://makaleanalizi.com/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/akp-doneminde-turkiye-ve-orta-dogu-ile-kuzey-afrika-dis-politika-degisiminin-uc-duzeyli-analizi"
doi: "10.33458/uidergisi.1285200"
authors: ["Meliha Benli Altunışık", "Lenore G. Martin"]
citation: "Altunışık, M. B., Martin, L. G. (2023). Turkey and the Middle East and North Africa under the AKP: A Three Level Analysis of Foreign Policy Change. Uluslararası İlişkiler Dergisi, 20(78), 79-96. https://doi.org/10.33458/uidergisi.1285200"
publicationType: "qualitative"
discipline: "Sosyal Bilimler"
subDiscipline: "Toplum, Siyaset ve Kamu"
evidenceCount: 11
tags: ["AKP dış politikası", "Orta Doğu ve Kuzey Afrika", "Türkiye", "dış politika", "dış politika değişimi"]
timestamp: "2026-08-06T13:21:20.813Z"
---

# AKP Döneminde Türkiye ve Orta Doğu ile Kuzey Afrika: Dış Politika Değişiminin Üç Düzeyli Analizi

Özgün başlık: Turkey and the Middle East and North Africa under the AKP: A Three Level Analysis of Foreign Policy Change
DOI: https://doi.org/10.33458/uidergisi.1285200
Künye (APA 7): Altunışık, M. B., Martin, L. G. (2023). Turkey and the Middle East and North Africa under the AKP: A Three Level Analysis of Foreign Policy Change. Uluslararası İlişkiler Dergisi, 20(78), 79-96. https://doi.org/10.33458/uidergisi.1285200

Bilim alanı: [Sosyal Bilimler](/okf/sosyal-bilimler/index.md) › Toplum, Siyaset ve Kamu

# Alan bağlamı

Uluslararası ilişkiler ve dış politika analizi literatüründe dış politika değişimi kavramsallaştırması, devletlerin dış politika yönelimlerinde meydana gelen köklü dönüşümleri incelemektedir. Yazındaki yaygın kabule göre, tek bir siyasi partinin kesintisiz iktidarda kaldığı rejimlerde büyük ölçekli dış politika değişimleri oldukça nadir görülür. Ancak Türkiye'de Adalet ve Kalkınma Partisi iktidarının yirmi yıllık dönemi, Orta Doğu ve Kuzey Afrika bölgesine yönelik politikalarda sık ve kapsamlı yönelim değişikliklerinin yaşandığı istisnai bir alan sunmaktadır. Bu durum, küresel ve bölgesel sistemik dönüşümler ile iç siyasal ittifaklar ve liderlik tercihlerinin dış politikayı nasıl yeniden şekillendirdiği sorusunu gündeme getirmektedir.

# Akademik özet

Dış politika analizi literatüründe devletlerin temel dış politika hedeflerini ve yönelimlerini radikal biçimde değiştirmesi istisnai bir olgu olarak değerlendirilmekte, özellikle aynı siyasi partinin uzun süreli iktidarında bu tür dönüşümlerin yaşanma olasılığının düşük olduğu savunulmaktadır. Adalet ve Kalkınma Partisi yönetimindeki Türkiye deneyimi ise 2002-2022 yılları arasında Orta Doğu ve Kuzey Afrika bölgesine yönelik uygulamalarda gözlemlenen sık ve kapsamlı yönelim değişiklikleriyle bu teorik varsayımı sınamakta ve uluslararası ilişkiler disiplini için nitelikli bir vaka sunmaktadır.

Çalışmanın temel amacı, AKP iktidarının yirmi yıllık kesintisiz döneminde Türkiye'nin Orta Doğu ve Kuzey Afrika politikalarındaki büyük ölçekli değişimleri çözümlemek ve bu değişimlerin arkasındaki dinamikleri ortaya koymaktır. Araştırmada nitel dış politika analizi yöntemi benimsenmiş ve analitik eklektisizm çerçevesinde üç düzeyli bir açıklama modeli uygulanmıştır. Bu model; uluslararası ve bölgesel sistemik dönüşümleri, iç siyasetteki ittifak ile kurumsal değişimleri ve bireysel liderlik tercihlerini tek yönlü bir nedensellik yerine karşılıklı etkileşim içerisinde ele almaktadır.

Çözümleme sonuçunda AKP'nin Orta Doğu ve Kuzey Afrika politikası dört belirgin döneme ayrılarak incelenmiştir: Doğu ve Batı'da aktivizmin öne çıktığı 2002-2010 dönemi; Türkiye'nin kendisini 'merkez ülke' olarak tanımlayıp Arap ayaklanmalarına müdahil olduğu 2010-2015 dönemi; askerî araçların ve sert gücün öne çıktığı, MHP ile kurulan Cumhur İttifakı'nın etkili olduğu 2016-2020 'stratejik özerklik' dönemi; ve nihayetinde ekonomik kaygılar ile siyasi bekaya dayalı olarak Birleşik Arap Emirlikleri, Suudi Arabistan, İsrail ve Suriye ile ilişkilerin yumuşatıldığı 2021-2022 'sıfırlama' dönemi.

Çalışmanın tartışma ve sonuç bölümleri, daha merkezi ve kesintisiz iktidarda kalan yönetimlerin dahi dış politikada sürekliliği garanti edemeyeceğini ampirik olarak kanıtlamaktadır. Bu durumun temel nedeni sadece küresel veya bölgesel yapılardaki dönüşümler değil, aynı zamanda iktidardaki aktörlerin iç siyasetteki ittifaklarını, liderlik stratejilerini ve siyasi hayatta kalma mekanizmalarını zaman içinde yeniden şekillendirmeleridir. Dolayısıyla çalışma, dış politika değişimi literatürüne analiz düzeyleri arasındaki karşılıklı etkileşimin önemini göstererek teorik bir katkı sağlamaktadır.

# Araştırmanın amacı

Çalışmanın amacı, Adalet ve Kalkınma Partisi döneminde (2002-2022) Türkiye'nin Orta Doğu ve Kuzey Afrika bölgesine yönelik dış politikasında meydana gelen temel değişimleri dört belirgin dönem altında incelemek ve bu değişimleri uluslararası sistem, iç siyaset ile bireysel liderlik düzeylerinin karşılıklı etkileşimi üzerinden açıklamaktır.

# Yöntem ve tasarım

Çalışmada dış politika değişimini açıklamak amacıyla analitik eklektisizm yaklaşımı benimsenmiş ve uluslararası sistem, iç siyaset ile bireysel liderlik düzeylerinin karşılıklı etkileşimini inceleyen üç düzeyli bir analiz modeli uygulanmıştır.

# Bulgular ve önermeler

1. 2002-2010 döneminde AKP, komşularla sıfır sorun ve Batı ile entegrasyonu uyumlaştıran bir yaklaşım izlemiş; iç siyasette vesayet yapılarını zayıflatmak ve ekonomik büyümeyi desteklemek amacıyla Doğu'ya açılım gerçekleştirmiştir.
2. 2010-2015 döneminde Arap ayaklanmaları bölgesel bir fırsat penceresi olarak görülmüş; Türkiye kendisini merkez ülke olarak konumlandırarak tarafsız arabuluculuk yerine Müslüman Kardeşler gibi ideolojik aktörleri açıkça destekleyen dönüştürücü bir dış politikaya yönelmiştir.
3. 2016-2020 döneminde 15 Temmuz darbe girişimi sonrası kurulan Cumhur İttifakı ve başkanlık sistemi, güvenlik odaklı milliyetçi bir dış politikayı pekiştirmiş; Suriye ve Libya'da askerî araçlar ile stratejik özerklik arayışı öne çıkmıştır.
4. 2021-2022 döneminde yüksek enflasyon, yaklaşan seçimler ve ekonomik sıkıntılar nedeniyle iktidarın siyasi varlığını sürdürme ihtiyacı, BAE, Suudi Arabistan, İsrail ve Mısır ile ilişkilerde hızlı bir normalleşme sürecini tetiklemiştir.
5. Dış politika değişiminde tek bir düzeyin önceliği yoktur; aksine uluslararası sistemik değişimler, iç siyasi koalisyonlar ve lider ideolojisinin karşılıklı iki yönlü etkileşimi politika kırılmalarının niteliğini belirlemektedir.

# Yazarın tartışması

Çalışmanın bulguları, AKP hükümetinin yirmi yıllık iktidarı boyunca Orta Doğu ve Kuzey Afrika bölgesine yönelik politikalarında mere bir araç ve ince ayar değişikliğinin ötesinde köklü hedef ve yönelim dönüşümleri yaşadığını göstermektedir. Bu yönelimler 2002-2010 arasındaki yumuşak güç ve komşularla sıfır sorun anlayışından, 2011-2015 arası revizyonist düzen kuruculuğa, 2016-2020 arasındaki askerî güç odaklı stratejik özerkliğe ve son olarak 2021 sonrası pragmatik normalleşmeye kadar uzanmaktadır.

Yazarlar bu süreksizliği ve sık gerçekleşen yönelim değişikliklerini açıklarken tek yönlü nedensel modeller yerine üçlü analiz düzeyinin etkileşimini sunmaktadır. İktidardaki siyasi aktörlerin iç siyasette var kalma kaygıları, ittifak yapıları ve ideolojik algıları, bölgesel güç boşlukları ve uluslararası sistemik dönüşümlerle kesişerek dış politikanın temel sürükleyicisi haline gelmiştir.

Tartışma bölümünde literatürdeki mevcut teorik modellerle kurulan ilişkide, Neoklasik Realizmin uluslararası sisteme verdiği öncelik veya Dış Politika Analizinin iç siyasete verdiği öncelik eleştirilmektedir. Yazarlar analitik eklektisizm çerçevesinde hiçbir düzeyin öncelikli olmadığını, maddesel güç dengeleri ile ideolojik kimlik unsurlarının birlikte ele alınması gerektiğini savunarak literatürdeki hiyerarşik yaklaşımlardan ayrılmaktadır.

Sonuç olarak çalışma, literatürde kabul gören tek parti ve merkezi iktidar yapılarının dış politikada istikrar getireceği yönündeki genel varsayımı ampirik olarak çürütmektedir. İç siyasi koalisyonların ve lider hedeflerinin zaman içinde geçirdiği dönüşüm, en merkezi yönetimlerde dahi dış politikanın yüksek bir esneklik ve köklü değişim sergileyebileceğini kanıtlamaktadır.

# Yazarın sonucu

Yazarlar, Türkiye'nin son yirmi yıldaki ODKA politikasının gösterdiği üzere, merkezi ve tek parti yönetimlerinde iktidarın devamlılığının dış politikada sürekliliği garanti etmediği sonuçuna varmaktadır. Dış politikadaki bu dinamizm yalnızca uluslararası ve bölgesel yapıların dönüşümünden değil, aynı zamanda iktidardaki aktörlerin iç siyasi ittifaklarının, liderlik stratejilerinin ve siyasi hayatta kalma önceliklerinin süreç içerisinde geçirdiği evrimden kaynaklanmaktadır.

# Literatürdeki işlevi

Bu çalışma, dış politika değişimi literatüründe tek parti veya tek lider hâkimiyetindeki hükümetlerin dış politikada istikrar göstereceği yönündeki temel varsayımı sörgülayarak ampirik ve kuramsal bir katkı sunmaktadır. İncelenen dönemde aynı siyasi partinin yirmi yıl boyunca iktidarda kalmasına karşın dış politikada köklü yönelim değişiklikleri gerçekleştiği saptanmıştır. Metin, dış politika analizinde tek bir düzeyin öncelikli olduğu neorealist veya geleneksel iç siyasete dayalı nedensellik modellerine karşı çıkarak analitik eklektisizm yaklaşımını benimser. Böylelikle uluslararası sistemik dönüşümler, iç siyasetteki koalisyon yapıları ve liderlik tercihlerinin karşılıklı etkileşimini dinamik bir model çerçevesinde açıklama işlevi görür.

Önceki çalışmalarla ilişkisi: Çalışma, Hermann tarafından ortaya koyulan dış politika değişimi kavramsallaştırmasını temel almakla birlikte, Gustavsson'un kriz odaklı değişim modelinden kriz olmadan da yönelim değişikliklerinin yaşanabileceğini göstererek ayrışmaktadır. Haar ve Pierce'ın Savunuculuk Koalisyonu Çerçevesi'nden esinlenerek iç siyasetteki kurumlar, koalisyonlar ve liderlik unsurlarını modeline dâhil etmektedir. Neoklasik Realizmin uluslararası sisteme verdiği mutlak önceliği ve geleneksel dış politika analizinin iç faktörlere verdiği tek yönlü nedenselliği eleştirerek, üç analiz düzeyinin iki yönlü ve hiyerarşisiz bir etkileşim içinde olduğunu savunmak suretiyle literatürdeki modelleri geliştirir.

Literatür taramasına katkısı: Literatür taraması yapan bir araştırmacı için bu metin, orta ölçekli güçlerin dış politika kırılmalarını tek boyutlu nedenselliklerle açıklamanın yetersizliğini gösteren ampirik bir referans kaynağıdır. Küresel sistemik değişimlerin yanı sıra bölgesel sistemdeki güç boşluklarının ve iç siyasi iktidarın var kalma stratejilerinin dış politika üzerindeki belirleyici etkisini bütüncül biçimde sunar. Ayrıca tek parti iktidarlarında dahi iç koalisyonların ve lider hedeflerinin zamanla değişmesiyle dış politikanın yüksek esneklik sergileyebileceğini kavramsallaştırarak makale veya tezlerin kuramsal çerçevelerine güçlü bir yapı taşı sağlamaktadır.

# Tez ve makale araştırmalarında kullanım

- **Tek parti iktidarlarının uzun süreli devamlılığı, dış politikalarda otomatik bir istikrar veya süreklilik getirmemektedir.** — Tez çalışmalarında iktidar sürekliliği ile dış politika istikrarı arasındaki ilişki tartışılırken, Türkiye'nin yirmi yıllık AKP dönemi ampirik bir karşıt örnek olarak bu çalışmaya atıfla sunulabilir.
- **Dış politika değişimlerini açıklarken uluslararası sistem, iç siyaset ve liderlik düzeyleri arasında önceden belirlenmiş bir hiyerarşi bulunmamaktadır.** — Dış politika analizi modelleri kurgulanırken neorealist veya iç siyaset odaklı tek yönlü modeller yerine üç düzeyin iki yönlü etkileşimini savunan analitik eklektisizm yaklaşımını meşrulaştırmak için kullanılabilir.
- **Orta ölçekli güçlerin dış politikasında güvenlik tehditlerinin yeniden tanımlanması, iç siyasette kurulan yeni koalisyon yapılarıyla doğrudan ilişkilidir.** — Tartışma bölümünde 2016 sonrası Türkiye'nin Suriye ve ODKA politikasındaki askerîleşme ve güvenlik odaklı dönüşümün Cumhur İttifakı'nın kurulmasıyla ilişkisini desteklemek için atıf yapılabilir.

# Türetilebilir araştırma soruları

- **İç siyasette yürütmenin merkezileşmesi ve başkanlık sistemine geçiş, orta ölçekli güçlerin dış politika esnekliğini ve yönelim değişikliklerini nasıl etkilemektedir?**
  - Desen: Çalışma nitel karşılaştırmalı durum analizi deseninde tasarlanacaktır. İnceleme materyali olarak Türkiye ve Brezilya'daki sistem değişiklikleri öncesi ve sonrası resmi dış politika belgeleri, lider söylemleri ve ikili anlaşmalar nitel içerik analizi ve iz sürme (process tracing) yöntemiyle incelenecektir. Örneklem büyüklüğü veri doygunluğu ilkesine göre belirlenecektir.
  - Gerekçe: Makalede Türk tarzı başkanlık sistemine geçişin dış politika kararlarını parlamenter ve bürokratik denetimden uzaklaştırarak değişimi kolaylaştırdığı yönündeki tespitten türetilmiştir.
- **Yüksek enflasyon ve ekonomik daralma dönemlerinde iktidarların siyasi varlığını sürdürme ihtiyacı, çatışmalı olunan bölgesel aktörlerle normalleşme adımlarını nasıl tetiklemektedir?**
  - Desen: Karma araştırma yöntemi benimsenecektir. Nicel boyutta ekonomik göstergeler (enflasyon, cari açık, doğrudan yabancı yatırım) ile diplomatik temas sıklığı arasındaki zaman serisi korelasyonu incelenecek; nitel boyutta ise lider söylemleri ve imzalanan finansal anlaşma metinleri tematik analize tabi tutulacaktır. Örneklem güç analizi ile belirlenecektir.
  - Gerekçe: Makalenin dördüncü döneminde (2021-2022) vurgulanan, ekonomik kriz ve seçim öncesi siyasi var kalma kaygılarının BAE, Suudi Arabistan ve İsrail ile hızlı normalleşmeyi getirdiği yönündeki bulgudan türetilmiştir.
- **Sağ-milliyetçi iç siyasi koalisyonların kurulması, sınır ötesi askerî müdahaleler ve bölgesel güvenlik tanımlarını nasıl dönüştürmektedir?**
  - Desen: Vaka incelemesi deseninde yürütülecektir. 2016-2020 dönemi Meclis tutanakları, parti deklarasyonları ve dış politika tezkereleri söylem analizi yöntemiyle incelenecek; iç siyaset koalisyon söylemleri ile Suriye/Libya askerî konuşlanma kararları arasındaki ilişki nitel olarak ortaya konacaktır.
  - Gerekçe: Makalede 2016 sonrası AK Party-MHP ittifakının kurulmasının Kürt sorununu yeniden güvenlikleştirdiği ve askerî araçların kullanımını artırdığı yönündeki tespitten türetilmiştir.

# Kaynak izleri

Her iddia, özgün yayının belirtilen sayfasındaki birebir alıntıya bağlıdır.

| Kanıt | Bölüm | PDF sayfası | Basılı sayfa | Alıntı |
|---|---|---|---|---|
| ev-o-1 | ABSTRACT | 2 | — | Keywords: AKP foreign policy, Middle East and North Africa, Turkey, foreign policy, foreign policy change |
| ev-o-2 | ABSTRACT | 2 | — | This article analyzes the significant foreign policy changes with respect to Turkey’s relations with the Middle East and North Africa region within four relatively distinct periods |
| ev-s-1 | ABSTRACT | 2 | — | demonstrating that the continuity in power of a more centralized government does not guarantee continuity in foreign policy as conceptualized in the literature on foreign policy ch |
| ev-s-2 | Introduction: A Model of Explaining Foreign Policy Change | 3 | — | Nonetheless, there is a growing consensus in the field that the study of FPC requires attention to three levels of analysis: the international level, the domestic level and the lev |
| ev-s-3 | Introduction: A Model of Explaining Foreign Policy Change | 4 | — | Furthermore, this framework argues for analytical eclecticism. It calls for bridging material and ideational factors in explaining FPC. |
| ev-s-4 | Period III: Strategic Autonomy (2016-2020) | 11 | — | By successfully carrying out a military intervention in Syria just weeks following the attempted coup, the AKP was reassuring its constituents of the continuing strength of the Tur |
| ev-s-5 | Period III: Strategic Autonomy (2016-2020) | 13 | — | This transformation of the international system has increased the room for maneuver and enhanced foreign policy flexibility for middle powers like Turkey. |
| ev-s-6 | Conclusions | 16 | — | Rather than prioritizing one level, the paper demonstrates that the changes result from the interaction of domestic, regional, and international level variables. |
| ev-l-1 | ABSTRACT | 2 | — | This article analyzes the significant foreign policy changes with respect to Turkey’s relations with the Middle East and North Africa region within four relatively distinct periods |
| ev-l-3 | Introduction: A Model of Explaining Foreign Policy Change | 3 | — | First, it demonstrates the importance of global systemic changes and equally if not more important regional systemic changes in explaining FPC especially for a middle power such as |
| ev-l-4 | Conclusions | 16 | — | foreign policy towards the MENA region in the last 20 years represents a significant demonstration for the FPC literature that the continuity in an even more centralized government |

# İlgili kavramlar

- [Ulaşım Altyapısı ve Eko-Çevresel Kalite: Çin'in Yüksek Hızlı Demiryolundan Kanıtlar](/okf/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/ulasim-altyapisi-ve-eko-cevresel-kalite-cinin-yuksek-hizli-demiryolundan-kanitlar.md)
- [Yüksek Hızlı Demiryolu Etkisi Altında Kentsel Yığılmaların Rekabet-İşbirliği İlişkisi ve Kent-Sanayi Entegrasyonu Gelişimi Üzerine Bir Araştırma](/okf/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/yuksek-hizli-demiryolu-etkisi-altinda-kentsel-yigilmalarin-rekabet-isbirligi-iliskisi-ve-kent-sanayi-entegrasyonu-gelisimi-uzerine-bir-arastirma.md)
- [Hindistan'da Kentsel Arazi Yönetişiminin Ölçeklendirilmesi: Sürdürülebilir Şehirler İçin Yönetişim İnovasyonu Platformu Olarak NAKSHA Programı](/okf/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/hindistanda-kentsel-arazi-yonetisiminin-olceklendirilmesi-surdurulebilir-sehirler-icin-yonetisim-inovasyonu-platformu-olarak-naksha-programi.md)
- [Kişisel Diplomasi ve Yunan Dış Politikası Üzerine Kavramsal ve Tarihsel Bir İnceleme](/okf/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/kisisel-diplomasi-ve-yunan-dis-politikasi-uzerine-kavramsal-ve-tarihsel-bir-inceleme.md)
- [Karl Marx'ın Ekonomi Politiği ve Max Weber'in Din Sosyolojisi Bağlamında Kültürel Bir Analiz: Takva](/okf/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/karl-marxin-ekonomi-politigi-ve-max-weberin-din-sosyolojisi-baglaminda-kulturel-bir-analiz-takva.md)
- [İki Savaş Arası Dönemde Türkiye Cumhuriyeti’nin Ontolojik Güvenlik Arayışlı Dış Politikası](/okf/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/iki-savas-arasi-donemde-turkiye-cumhuriyetinin-ontolojik-guvenlik-arayisli-dis-politikasi.md)
- [Davutoğlu Döneminde Balkanlar ve Sırbistan’a Yönelik Türk Dış Politikası İncelemesi](/okf/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/davutoglu-doneminde-balkanlar-ve-sirbistana-yonelik-turk-dis-politikasi-incelemesi.md)
- [Seçimli Bir Otokraside Siyasal Katılım: Macaristan'da Özyeterlik, İlgi, İdeoloji ve Güvenin Örtük Profilleri](/okf/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/secimli-bir-otokraside-siyasal-katilim-macaristanda-ozyeterlik-ilgi-ideoloji-ve-guvenin-ortuk-profilleri.md)

# Şeffaflık

- Analiz tarihi: 2026-08-06T13:21:20.813Z
- Kanıt sayısı: 11
- Üretim sürümü: makale-analizi-v3.0.0
- Kanonik sayfa: https://makaleanalizi.com/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/akp-doneminde-turkiye-ve-orta-dogu-ile-kuzey-afrika-dis-politika-degisiminin-uc-duzeyli-analizi