---
type: "Akademik Makale Analizi"
title: "Çağdaş Kazakistan'da İnancın Canlandırılması: Siyasal Tasavvuf ve Dini Süreklilik Üzerine Bir İnceleme"
description: "Post-Sovyet Orta Asya ve özellikle Kazakistan bağlamında din-devlet ilişkileri, sekülerleşme mirasları ve dini kimliğin yeniden inşası akademik araştırmaların merkezinde yer almaktadır. Sovyet döneminin kurumlaştırılmış ve devlet denetimindeki resmi İslam mirası, bağımsızlık sonrası dönemde ortaya ç"
resource: "https://makaleanalizi.com/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/cagdas-kazakistanda-inancin-canlandirilmasi-siyasal-tasavvuf-ve-dini-sureklilik-uzerine-bir-inceleme"
doi: "10.3389/fsoc.2024.1447966"
authors: ["Nodar Karimov", "Risalat-Bibi Karimova", "Khalminyam Massimova", "G. U. Khajiyeva"]
citation: "Karimov, N., Karimova, R., Massimova, K., Khajiyeva, G. U. (2024). Revitalizing faith: an inquiry into political Sufism and religious continuity in contemporary Kazakhstan. Frontiers in Sociology, 9, 1447966-1447966. https://doi.org/10.3389/fsoc.2024.1447966"
publicationType: "qualitative"
discipline: "Sosyal Bilimler"
subDiscipline: "Toplum, Siyaset ve Kamu"
evidenceCount: 8
tags: ["siyasal Tasavvuf", "Kazakistan", "Orta Asya", "halk İslamı", "senkretizm", "sekülerizm", "dini gruplar"]
timestamp: "2026-08-15T18:27:50.838Z"
---

# Çağdaş Kazakistan'da İnancın Canlandırılması: Siyasal Tasavvuf ve Dini Süreklilik Üzerine Bir İnceleme

Özgün başlık: Revitalizing faith: an inquiry into political Sufism and religious continuity in contemporary Kazakhstan
DOI: https://doi.org/10.3389/fsoc.2024.1447966
Künye (APA 7): Karimov, N., Karimova, R., Massimova, K., Khajiyeva, G. U. (2024). Revitalizing faith: an inquiry into political Sufism and religious continuity in contemporary Kazakhstan. Frontiers in Sociology, 9, 1447966-1447966. https://doi.org/10.3389/fsoc.2024.1447966

Bilim alanı: [Sosyal Bilimler](/okf/sosyal-bilimler/index.md) › Toplum, Siyaset ve Kamu

# Alan bağlamı

Post-Sovyet Orta Asya ve özellikle Kazakistan bağlamında din-devlet ilişkileri, sekülerleşme mirasları ve dini kimliğin yeniden inşası akademik araştırmaların merkezinde yer almaktadır. Sovyet döneminin kurumlaştırılmış ve devlet denetimindeki resmi İslam mirası, bağımsızlık sonrası dönemde ortaya çıkan geleneksel halk İslamı, Sufi hareketleri ve dış kaynaklı Salafi veya muhafazakar akımlar arasındaki gerilimlerle karmaşıklaşmıştır. Bu makale, devletin ideolojik meşruiyet arayışları ile tabandaki dini pratiklerin sürekliliği arasındaki etkileşimi, siyasal Tasavvufun Kazakistan'daki yeri üzerinden ele alarak literatürdeki sekülerleşme ve dini canlanma tartışmalarına katkıda bulunmaktadır.

# Akademik özet

İncelenen çalışma, Sovyet sonrası Orta Asya'da ve hususan Kazakistan'da dinin kamusal alandaki yeniden doğuşunu, devlet odaklı resmi din anlayışı ile tabandan gelişen siyasal Tasavvuf hareketleri arasındaki gerilimli ilişki üzerinden ele almaktadır. Tarihsel süreçte çok kültürlü, senkretik ve merkezi olmayan bir yapı sergileyen Kazak İslamı, Sovyet döneminin katı sekülerleşme ve denetim mekanizmaları neticesinde Müftülük bünyesinde kurumlaştırılmıştır. Bağımsızlık sonrasında devlet, toplumsal dayanışmayı sağlamak ve köktenci dini akımlara karşı koymak amacıyla Ahmed Yasevi gibi sufi şahsiyetleri ulusal semboller olarak meşrulaştırmaya çalışmaktadır. Ancak resmi makamların doktriner uyumu bireysel özgürlüklerin ve canlı dini pratiklerin önüne koyması, otantik dini kurumların aşınmasına ve dinin kamusal alanda yeniden siyasallaşmasına zemin hazırlamaktadır.

Araştırmanın metodolojik yaklaşımı tarihsel analiz, kamu politikası incelemesi ve etnografik saha araştırmasının bütünleştirildiği nitel bir desene dayanmaktadır. Çalışmada Bourdieu'nün eylem kuramı temel alınarak kolektif kimliğin gündelik pratiklerdeki tezahürleri incelenmiştir. Saha çalışması kapsamında Kazakistan'ın farklı kent ve kırsal bölgelerinden Cehriyye, Nakşibendiyye ve Suhba gibi Sufi gruplarının yanı sıra din görevlileri, Salafi cemaat mensupları ve seküler aydınlardan oluşan yaklaşık 30 katılımcı ile amaçlı ve kartopu örnekleme yöntemleriyle derinlemesine görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Metodolojik geçerlik tarihsel kaynaklar, mevzuat metinleri ve saha verilerinin üçgenlenmesi ile sağlanmış, nitel güvenirlik ise standartlaştırılmış mülakat protokolleri ve katılımcı doğrulaması ile güçlendirilmiştir.

Elde edilen ampirik ve tarihsel bulgular, Kazakistan'daki Tasavvuf hareketlerinin tekil bir yapı göstermediğini, aksine heterojen ve dinamik bir toplumsal tabana sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Cehriyye grubu Şeyh İsmatullah liderliğinde cehri zikir pratikleriyle genç akademisyenler, girişimciler ve kadınlar dâhil geniş bir kesimi çekerken, devlet tarafından yasaklamalara ve hapis cezalarına maruz kalmıştır. Nakşibendiyye hareketi ülkenin güneyinde özgün bir halifelik hiyerarşisiyle varlığını sürdürürken, 2015'te kurulan Suhba grubu ise Rusça vaazlar vererek kentli entelektüel gençliğe ve bürokratlara ulaşmayı başarmıştır. Bulgular, resmi Müftülüğün Arapça odaklı veya şekilci din eğitiminin yarattığı manevi boşluğun, bu tür bağımsız Sufi grupları ve kayıt dışı vaizler tarafından doldurulduğunu işaret etmektedir.

Çalışmanın tartışma ve sonuç bölümünde, devletin dini güvenlikleştirme politikalarının ve resmi İslam'ı ulusal ideolojiye bağlama çabalarının beklenenin aksine dini topluluklarda yabancılaşma ve radikalleşme riskini artırdığı vurgulanmaktadır. Yazar, Sovyet mirası seküler denetim anlayışının devam etmesinin otantik dini yapıları zayıflattığını ve Müslümanları devlet dışı otorite kaynaklarına yönelttiğini savunmaktadır. Bu çerçevede araştırma, Orta Asya'da Tasavvufun yalnızca bir folklordan ibaret olmadığını, aksine siyasal ve toplumsal dönüşümlere yön verme potansiyeline sahip dinamik bir güç olduğunu göstermektedir. Literatür taraması açısından eser, Kazakistan'da din politikalarının toplumsal tabandaki karşılıklarını anlamak ve gelecekteki karşılaştırmalı Orta Asya din sosyolojisi araştırmalarına zemin hazırlamak bakımından özgün bir değer taşımaktadır.

# Araştırmanın amacı

Bu çalışmanın amacı, çağdaş Kazakistan'da siyasal Tasavvufun işlevini, devletin resmi din politikaları ile Müftülüğün yapısını ve yüzyıllara dayanan senkretik İslam tezahürleri arasındaki dini süreklilik dinamiklerini tarihsel, politik ve etnografik boyutlarıyla incelemektir.

# Yöntem ve tasarım

Araştırmacılar, çağdaş Kazakistan'daki dini dinamikleri anlamlandırmak amacıyla tarihsel analiz, resmi politika incelemesi ve tabandaki Sufi gruplarla yürütülen etnografik alan araştırmasını bütünleştiren çok boyutlu nitel bir tasarım benimsemişlerdir. Tarihsel gelişim çizgisi, devletin kurumsal din politikaları ve tabandaki aktörlerin güncel deneyimleri birbirini destekleyecek şekilde analiz edilmiştir.

# Bulgular ve önermeler

1. Müftülük bünyesinde yürütülen resmi din eğitimi süreçlerindeki Arap etkisi, yerel düzeydeki senkretik ve hoşgörülü Kazak halk İslamı'nın tek tipleşmesine ve biçimsel kurallara indirgenerek aşınmasına yol açmaktadır.
2. Tarihsel süreçte Orta Asya'da faaliyet gösteren Sufi ağları, devletten bağımsız vakıf sistemleri ve toplumsal kurumlar inşa ederek merkezi iktidarlara karşı özerk ve güçlü birer siyasal-toplumsal aktör olarak var olmuşlardır.
3. Devlet organlarının dini 'makbul/yerel geleneksel' ve 'gayriresmi/yabancı' şeklinde yapay kategorilere ayırarak araçsallaştırması, inananlar arasında kutuplaşmayı artırmakta ve tasavvufi grupların siyasallaşma eğilimlerini tetiklemektedir.
4. Etnografik saha çalışmaları, Cehriyye, Nakşibendiyye ve yeni ortaya çıkan Suhba gibi tasavvufi hareketlerin seküler entelektüellerden gençlere, iş insanlarından kadınlara kadar oldukça heterojen ve dinamik bir toplumsal tabana ulaştığını göstermektedir.

# Yazarın tartışması

Kazakistan'da devlet destekli kurumsal din anlayışı ile tabandaki gerçek dini yönelimler arasındaki makasın açılması, yerel dini kimliğin dönüşümünü hızlandırmaktadır. Müftülük tarafından dayatılan teolojik sınırlandırmalar, yüzyıllar boyunca bölgede hoşgörü zemininde varlığını sürdüren senkretik unsurları tasfiye etme riski barındırmaktadır.

Yazarlar, bu dönüşümü devlet otoritesinin dini alanı güvenlik odaklı bir tehdit algısıyla ele almasına ve ulus-devlet inşasında dini sembolleri salt ideolojik araçlara indirgemesine bağlamaktadır. Özellikle Ahmet Yesevi gibi tasavvufi şahsiyetlerin resmi söylemde birer folklorik öğe olarak sunulması, inancın toplumsal hayattaki canlı ve dönüştürücü boyutunu köreltmektedir.

Söz konusu dini güvenlikleştirme uygulamaları, toplumsal mahrumiyet kuramlarına paralel şekilde, bireyleri resmi mekanların dışındaki arayışlara sevk etmektedir. Resmi camilerde yerel dilde sunulan vaazların dilsel sınırları gibi yapay engeller, Rusça konuşan kentli entelektüel nüfusu Suhba gibi yeni ve daha esnek tasavvufi gruplara yönlendirmektedir.

Sonuç olarak, Kazakistan'da tasavvufun gelecekteki konumu devlet ile sivil dini yapılar arasındaki gerilimli ve değişken ilişkinin seyrine bağlı görünmektedir. Cehriyye ve Nakşibendiyye gibi köklü cemaatlerin baskılara rağmen tabanda sessizce örgütlenmeye devam etmesi, bu yapıların gerektiğinde güçlü birer siyasi aktöre dönüşebileceğini ortaya koymaktadır.

# Yazarın sonucu

Yazarlar, Kazakistan devletinin ulusal kimlik inşası amacıyla dini yapıları tek tipleştirme ve sıkı bir denetim mekanizmasına tabi tutma girişimlerinin, geleneksel sivil-toplumsal kurumları zayıflatarak manevi bir boşluk yarattığı sonuçuna varmaktadır. Güvenlikçi politikalarla baskılanan ve biçimsel kurallarla daraltılan resmi dini alan, inananları devlet kontrolünün dışındaki karizmatik ve gayriresmi Sufi önderlere yönlendirmekte; bu durum ise tasavvufun gelecekte güçlü bir siyasal muhalefet odağı haline gelme potansiyelini önemli ölçüde beslemektedir.

# Literatürdeki işlevi

Bu makale, post-Sovyet Orta Asya coğrafyasında, özel olarak Kazakistan'da din ile seküler devlet arasındaki gerilimli ilişkiyi siyasal tasavvuf merceğinden okuyarak literatürde önemli bir boşluğu doldurmaktadır. Geleneksel olarak güvenlikleştirme pratikleri veya radikal akımlar ekseninde ele alınan Orta Asya İslami canlanmasını, tabandaki sivil tasavvufi grupların (Cehriyye, Nakşibendiyye, Suhba vb.) toplumsal dinamikleri üzerinden analiz etmektedir. Çalışma, devletin kendi ideolojik ulusal kimlik inşası için tasavvufu araçsallaştırma çabaları ile sivil toplumdaki organik inanç pratikleri arasındaki kopukluğu ortaya koyarak, din sosyolojisi ve siyaset bilimi yazınında yaşanan din (lived religion) tartışmalarına kuramsal ve ampirik bir katkı sağlamaktadır.

Önceki çalışmalarla ilişkisi: Yazarlar, Orta Asya'da İslam'ın dönüşümüne dair öncü çalışmalar yürüten Adeeb Khalid (2007), Martha Ölçott (1987, 2007) ve Bruce Privratsky (2001) gibi isimlerin kuramsal ve ampirik birikimlerine dayanmaktadır. Privratsky'nin 'dini minimalizm' kavramını post-Sovyet Kazak toplumunun inanç pratiklerini açıklamakta kullanan çalışma, Khalid'in dinin Sovyet sonrası siyasallaşma ve devlet kontrolü teorilerini genişletmektedir. Klasik literatürün tasavvufu yalnızca mistik ve apolitik bir olgu olarak gören eğilimini revize ederek, Pierre Bourdieu'nün 'pratik teorisi' bağlamında gündelik hayattaki dindarlık pratiklerinin nasıl kolektif bir direnç ve siyasal konumlanış biçimine dönüştüğünü sergilemektedir.

Literatür taramasına katkısı: Bu makale, Kazakistan özelinde yürütülecek din-devlet ilişkileri ve İslam'ın kamusal rolüne ilişkin literatür taramalarına çok boyutlu ve güncel bir çerçeve sunmaktadır. Resmi Müftülük (SAMK) söylemleri ile gayriresmi halk dindarlığı arasındaki yapısal çatışmaları ortaya koyması, araştırmacılara devlet güdümlü kurumsal yapılar dışındaki dindarlık dinamiklerini sistematik analiz etme imkânı tanımaktadır. Cehriyye, Nakşibendiyye ve Suhba gibi farklı sosyolojik özelliklere, dil politikalarına ve örgütlenme modellerine sahip Sufi grupların ayrıntılı etnografik tasvirini sunarak, bölgedeki İslami hareketlerin homojen olmadığını ve kendi içlerinde ciddi bir rekabet ve çeşitlilik barındırdığını kanıtlamaktadır.

# Tez ve makale araştırmalarında kullanım

- **Orta Asya'daki tasavvufi yapılar tarih boyunca merkezi devlet otoritelerinden bağımsız ekonomik ve toplumsal özerklik alanları inşa etmiştir.** — Sufi cemaatlerin vakıf (waqf) sistemleri ve mürid ağları aracılığıyla tarihsel süreçte nasıl bağımsız sivil yapılar kurduğu iddiası desteklenecektir.
- **Post-Sovyet toplumlarında dinsel kimlik, dogmatik kurallara sıkı sıkıya bağlılıktan ziyade toplumsal bir aidiyet ve kültürel miras olarak yaşanmaktadır.** — Bruce Privratsky'nin 'dini minimalizm' kavramı ve Kazakistan'da tabandaki 'musilmanshiliq' (Müslümanlık) dindarlık biçimleri bu makale aracılığıyla kuramsal olarak temellendirilecektir.
- **Devletin dini alan üzerindeki aşırı güvenlikleştirici ve kontrölçü politikaları, sivil dini kurumları zayıflatarak gayriresmi siyasallaşmayı tetiklemektedir.** — Yazarın Kazakistan'daki Müftülük eliyle yürütülen kontrölçü politikaların inananları sivil yapılardan uzaklaştırıp gayriresmi liderlere yönlendirdiği yönündeki analizi, tartışma bölümündeki devlet-toplum ilişkilerini açıklamakta kullanılacaktır.

# Türetilebilir araştırma soruları

- **Kazakistan Müftülüğü'ne bağlı resmi dini forumlar ile bağımsız dindar grupların dijital platformlardaki teolojik ve siyasal tartışmaları nasıl şekillenmektedir?**
  - Desen: Müftülük yönetimindeki çevrimiçi forumlar ile Salafi ve Sufi gruplara ait sosyal medya hesaplarında 2015-2024 yılları arasında paylaşılan içeriklerin dijital etnografi ve eleştirel söylem analizi yöntemleriyle incelenmesi. Örneklem büyüklüğü veri doygunluğuna ulaşılana dek sürdürülecek nitel içerik taraması ile belirlenecektir.
  - Gerekçe: Makalenin 6. sayfasında yazarın 2015-2017 yılları arasında Müftülük forumlarında resmi imamlar ile Salafiler arasındaki akide ve isim-sıfat tartışmaları üzerinden yürüttüğü saha gözlemlerinden ve çevrimiçi analizlerden esinlenmiştir.
- **Rusça konuşan kentli Kazak gençliğinin Suhba grubunu tercih etmesinde, resmi din eğitiminin dil politikaları ve sosyo-kültürel bariyerleri nasıl bir rol oynamaktadır?**
  - Desen: Almatı ve Astana şehirlerinde yaşayan, Suhba grubuna üye veya sempati duyan en az 25 katılımcıyla (veri doygunluğu esas alınarak) derinlemesine mülakatlar yapılması ve bu görüşmelerin tematik analiz yöntemiyle çözümlenmesi.
  - Gerekçe: Makalenin 7. sayfasında Murat Hakim liderliğindeki Suhba grubunun Rusça vaazlar kullanarak Müftülük dil politikalarından dışlanan Rusça konuşan kentli kesimi ve entelektüelleri nasıl çektiği yönündeki tespitten türetilmiştir.
- **Kazakistan ve Özbekistan'ın ulusal kimlik inşasında sırasıyla Ahmet Yesevi ve Bahauddin Nakşibend figürlerini resmi söylemde kullanma biçimleri nasıl farklılaşmaktadır?**
  - Desen: Her iki ülkenin resmi turizm, kültür ve din politikaları belgelerinin, ders kitaplarının ve devlet destekli restorasyon projelerinin nitel içerik analizi ve karşılaştırmalı vaka analizi yöntemiyle incelenmesi.
  - Gerekçe: Makalenin 6. sayfasında Kazakistan devletinin Ahmet Yesevi'yi 'ulusal aziz' olarak kurgulaması ile Özbekistan devletinin Hoca Ahrar ve Nakşibendilik miraslarına karşı değişen ve çekinceli hale gelen politik tavrının karşılaştırılmasından esinlenilmiştir.

# Kaynak izleri

Her iddia, özgün yayının belirtilen sayfasındaki birebir alıntıya bağlıdır.

| Kanıt | Bölüm | PDF sayfası | Basılı sayfa | Alıntı |
|---|---|---|---|---|
| ev-o-1 | Introduction | 2 | — | The article embarks upon a study of political Sufism in contemporary Kazakhstan and patterns of religious continuity through an examination of Islamic manifestations |
| ev-s-1 | Methods | 3 | — | The ethnographic studies involved a diverse group of respondents, including religious leaders (such as mosque imams and “informal imams”), regular Muslims who attend “official mosq |
| ev-s-2 | Sufis and folk Islam in Central Asia | 3 | — | For centuries, Sufi governance networks incarnated decentralized system and influenced the complexity of ways Islam operated and evolved in Central Asia. |
| ev-s-3 | Navigating “traditional” and “foreign” Islam | 6 | — | Arabized Islamic training of the Muftiate could possibly lead to homogenization, erosion of “Kazakh traditional Islam” and its transformation from a syncretic to a puritanical one |
| ev-s-4 | Conclusion | 8 | — | The state does not uniformly seek to eliminate Islam from society, but it attempts to appropriate Islamic traditions for ideological ends of the nation-state |
| ev-l-2 | Sufis and folk Islam in Central Asia | 3 | — | Sufis have always been largely autonomous and ideologically distinctive from the orthodox Hanafi ulama. Karen Armstrong sees in Sufism a reaction against the growth of jurisprudenc |
| ev-l-3 | Islam and identity in the modern period: secular challenges and religious minimalism | 5 | — | At the grassroots community level a sense of pride in Islam as part of the national heritage can coexist with complete lack of religious observance or any belief |
| ev-l-4 | Conclusion | 8 | — | The state does not uniformly seek to eliminate Islam from society, but it attempts to appropriate Islamic traditions for ideological ends of the nation-state |

# İlgili kavramlar

- [Otorite ve Veraset İçin Osmanlı Mücadelesi: IV. Murad ve IV. Mehmed Dönemlerinde Mutlak Hakimiyetten Hanedan İstikrarına](/okf/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/otorite-ve-veraset-icin-osmanli-mucadelesi-iv-murad-ve-iv-mehmed-donemlerinde-mutlak-hakimiyetten-hanedan-istikrarina.md)
- [COVID-19 Döneminde İş-Aile ve Aile-İş Çatışması ile Stres: Beş Temel Endüstriyel Sektör Üzerine Ampirik Bir Araştırma](/okf/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/covid-19-doneminde-is-aile-ve-aile-is-catismasi-ile-stres-bes-temel-endustriyel-sektor-uzerine-ampirik-bir-arastirma.md)
- [İspanya Turizm Sektöründe Çalışanların İyi Oluşunun Bir Öncülü Olarak İş Yaşam Dengesi İçin Örgütsel Destek](/okf/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/ispanya-turizm-sektorunde-calisanlarin-iyi-olusunun-bir-onculu-olarak-is-yasam-dengesi-icin-orgutsel-destek.md)
- [ESKİŞEHİR KENTSEL DÖNÜŞÜM BETON DAYANIMLARININ İSTATİSTİKSEL ANALİZİ](/okf/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/eskisehir-kentsel-donusum-beton-dayanimlarinin-istatistiksel-analizi.md)
- [Birleşik Krallık'ta Ruh Sağlığı Hizmetlerindeki Etnik Eşitsizlikleri Anlamak: Bir Meta-Etnografi Çalışması](/okf/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/birlesik-krallikta-ruh-sagligi-hizmetlerindeki-etnik-esitsizlikleri-anlamak-bir-meta-etnografi-calismasi.md)
- [Ulaşım Altyapısı ve Eko-Çevresel Kalite: Çin'in Yüksek Hızlı Demiryolundan Kanıtlar](/okf/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/ulasim-altyapisi-ve-eko-cevresel-kalite-cinin-yuksek-hizli-demiryolundan-kanitlar.md)
- [Yüksek Hızlı Demiryolu Etkisi Altında Kentsel Yığılmaların Rekabet-İşbirliği İlişkisi ve Kent-Sanayi Entegrasyonu Gelişimi Üzerine Bir Araştırma](/okf/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/yuksek-hizli-demiryolu-etkisi-altinda-kentsel-yigilmalarin-rekabet-isbirligi-iliskisi-ve-kent-sanayi-entegrasyonu-gelisimi-uzerine-bir-arastirma.md)
- [Hindistan'da Kentsel Arazi Yönetişiminin Ölçeklendirilmesi: Sürdürülebilir Şehirler İçin Yönetişim İnovasyonu Platformu Olarak NAKSHA Programı](/okf/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/hindistanda-kentsel-arazi-yonetisiminin-olceklendirilmesi-surdurulebilir-sehirler-icin-yonetisim-inovasyonu-platformu-olarak-naksha-programi.md)

# Şeffaflık

- Analiz tarihi: 2026-08-15T18:27:50.838Z
- Kanıt sayısı: 8
- Üretim sürümü: makale-analizi-v3.0.0
- Kanonik sayfa: https://makaleanalizi.com/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/cagdas-kazakistanda-inancin-canlandirilmasi-siyasal-tasavvuf-ve-dini-sureklilik-uzerine-bir-inceleme