---
type: "Akademik Makale Analizi"
title: "Müslüman Dünyasında Sekülerleşme: Hükümet Performansı ve Dindarlık Arasındaki İlişki"
description: "Dünya genelinde gözlemlenen sekülerleşme trendi, uzun süre bu durumun istisnası olarak görülen Müslüman ülkelerde de son yıllarda belirginleşmektedir. Dini liderlere ve İslamcı partilere olan güvenin azalması ve dinin siyaset üzerindeki etkisine yönelik talebin düşmesi gibi göstergeler, Müslüman top"
resource: "https://makaleanalizi.com/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/musluman-dunyasinda-sekulerlesme-hukumet-performansi-ve-dindarlik-arasindaki-iliski"
doi: "10.58724/assam.1503435"
authors: ["Orhan Dogan"]
citation: "Dogan, O. (2024). Secularization in the Muslim World: Relationship Between Government Performance and Religiosity. ASSAM Uluslararası Hakemli Dergi, 174-192. https://doi.org/10.58724/assam.1503435"
publicationType: "quantitative-empirical"
discipline: "Sosyal Bilimler"
subDiscipline: "Toplum, Siyaset ve Kamu"
evidenceCount: 13
tags: ["Sekülerleşme", "Modernleşme", "İslamcı Partiler", "Dindarlık", "Laiklik"]
timestamp: "2026-10-15T08:46:29.669Z"
---

# Müslüman Dünyasında Sekülerleşme: Hükümet Performansı ve Dindarlık Arasındaki İlişki

Özgün başlık: Secularization in the Muslim World: Relationship Between Government Performance and Religiosity
DOI: https://doi.org/10.58724/assam.1503435
Künye (APA 7): Dogan, O. (2024). Secularization in the Muslim World: Relationship Between Government Performance and Religiosity. ASSAM Uluslararası Hakemli Dergi, 174-192. https://doi.org/10.58724/assam.1503435

Bilim alanı: [Sosyal Bilimler](/okf/sosyal-bilimler/index.md) › Toplum, Siyaset ve Kamu

## Kısa cevap

**Müslüman ülkelerdeki sekülerleşme eğilimleri ile hükümetlerin ekonomik performansı arasında nasıl bir ilişki vardır?**

Bu çalışmada, Türkiye, Tunus ve Mısır örnekleminde İslamcı yönetime sahip ülkelerdeki ekonomik gerileme dönemleri ile dindarlık oranları arasındaki ilişki incelenmiştir. Regresyon analizi sonuçları, hükümet performansındaki düşüşün vatandaşların dindarlık düzeylerinde ve dini liderlere duydukları güvende belirgin bir azalmayla ilişkili olduğunu göstermektedir.

- Müslüman dünyasında son yıllarda dindarlık düzeyinde azalma ve laik politikalara talepte artış görülmektedir.
- Revize edilmiş modernleşme ve dini piyasalar teorileri, Orta Doğu'daki sekülerleşme dinamiklerini tam olarak açıklayamamaktadır.
- İslamcı partilerin iktidarda olduğu ülkelerde ekonomik performans düşüşü dini kurumlara olan güveni olumsuz etkilemektedir.

# Alan bağlamı

Dünya genelinde gözlemlenen sekülerleşme trendi, uzun süre bu durumun istisnası olarak görülen Müslüman ülkelerde de son yıllarda belirginleşmektedir. Dini liderlere ve İslamcı partilere olan güvenin azalması ve dinin siyaset üzerindeki etkisine yönelik talebin düşmesi gibi göstergeler, Müslüman toplumların dinden uzaklaştığını işaret etmektedir. Ancak revize edilmiş modernleşme teorisi veya dini piyasalar teorisi gibi mevcut sekülerleşme literatüründeki açıklamaların, Müslüman ülkelerdeki bu değişimi tam olarak anlamakta yetersiz kaldığı görülmektedir. Bu bağlamda, siyasetin dini ve dindarlığı hangi koşullar altında etkileyebileceği sorusu önem kazanmaktadır.

# Akademik özet

Son yıllarda, daha önce sekülerleşme eğilimlerinin dışında kaldığı düşünülen Müslüman ülkelerde dindarlığın azaldığına dair önemli göstergeler ortaya çıkmıştır. Dini liderlere ve İslamcı partilere olan güvenin azalması ve dinin siyaset üzerindeki etkisinin istenmemesi, bu değişimin temel belirtileridir. Ancak mevcut modernleşme ve dini piyasalar teorileri, Müslüman dünyasındaki bu özgün dönüşümü tam olarak açıklamakta yetersiz kalmaktadır. Çalışma, bu boşluğu doldurarak, hükümet performansının, özellikle de İslamcı hükümetlerin, dindarlık seviyeleri üzerindeki etkisini araştırmakta ve siyaset ile din arasındaki karşılıklı ilişkinin sekülerleşme sürecindeki önemini vurgulamaktadır.

Bu araştırma, hükümet performansının Müslüman ülkelerde dindarlığın azalmasında önemli bir faktör olabileceği hipotezini ampirik olarak test etmiştir. Yöntem olarak, ilk önce Türkiye’yi bir vaka çalışması olarak ele alarak sekülerleşme teorisinin kısıtlarını göstermiş, ardından Türkiye, Tunus ve Mısır’dan alınan verilerle regresyon analizleri yapmıştır. Dünya Değerler Araştırması (World Values Survey) ve Arap Barometresi (Arab Barometer) gibi geniş çaplı anket verilerinden faydalanılmış; dindarlık, hükümet etkinliği, eğitim, kentleşme, gelir eşitsizliği ve tehdit algısı gibi değişkenler incelenmiştir. Bu analizlerle, hükümet performansı ile dindarlık arasındaki ilişki, modernleşme teorisinin öngördüğü diğer kontrol değişkenleri dikkate alınarak değerlendirilmiştir.

Çalışmanın bulguları, hem Türkiye’de hem de Tunus ve Mısır’da hükümet performansı ile dindarlık arasında anlamlı bir ilişki olduğunu göstermektedir. Özellikle, İslamcı hükümetler döneminde ekonomik gerileme yaşayan ülkelerde dindarlık seviyelerinin azaldığı tespit edilmiştir. Örneğin, Türkiye’de 2012’den sonra gözlemlenen dindarlık azalması, gayri safi yurt içi hasıla (GSYİH) düşüşüyle paralellik göstermektedir. Mevcut modernleşme teorisinin gelir, gelir ve sağlık eşitsizliği gibi faktörlere dair öngörüleri, Müslüman ülkelerdeki dindarlık değişimini tam olarak açıklayamamıştır; dindarlığın ekonomik refahla pozitif bir ilişkisi olduğu görülmüştür. Ancak eğitim ve kentleşmenin dindarlık üzerindeki negatif etkisi bir miktar açıklayıcı güç taşımıştır. Dini piyasalar teorisinin din özgürlüğü ile dindarlık arasındaki ilişkisine dair beklentileri de Türkiye verileriyle tam olarak desteklenmemiştir.

Bu bulgular, dinin siyasetle iç içe geçtiği Müslüman ülkelerde hükümetlerin başarısızlıklarının, özellikle ekonomik alandaki yetersizliklerin, sadece siyasi hoşnutsuzluğa değil, aynı zamanda dini kurumlara ve dindarlığa olan güvenin azalmasına yol açtığını ortaya koymaktadır. Bu durum, sekülerleşme sürecine geleneksel teorilerin ötesinde, siyasi performansın belirleyici bir rol oynadığı yeni bir boyut katmaktadır. Literatür taraması yapan araştırmacılar için bu çalışma, Müslüman ülkelerdeki sekülerleşme tartışmalarına politik ve ekonomik faktörleri entegre eden özgün bir perspektif sunmaktadır. Ayrıca, gelecekteki araştırmalar için din-siyaset etkileşiminin karmaşık doğasını daha derinlemesine inceleme ve bu süreçte medyanın ve kamu söyleminin rolünü araştırma yolları önermektedir.

# Araştırmanın amacı

Bu çalışma, Müslüman ülkelerde yaşanan sekülerleşme trendinin altında yatan nedenleri anlamayı, hükümet performansının dindarlık üzerindeki potansiyel ilişkisini incelemeyi ve mevcut sekülerleşme teorilerinin yetersizliklerini ortaya koymayı amaçlamaktadır.

# Yöntem ve tasarım

Bu ampirik çalışma, Müslüman dünyasındaki sekülerleşme eğilimlerini açıklamak üzere Dünya Değerler Anketi ve Arap Barometresi verilerine dayanan çoklu vaka incelemesi ve en küçük kareler regresyon analizini kullanmaktadır.

# Bulgular ve önermeler

1. Türkiye'de 2000 ve 2012 yılları arasında dindarlık oranlarında artış gözlenmişken, bu eğilim 2012 sonrasında tersine dönmüş ve dindarlık seviyelerinde belirgin bir düşüş yaşanmıştır.
2. Konda verilerine göre Türkiye'de dindar kimliğini belirtenlerin oranında yüzde yedi azalma görülürken, ateist ve inançsız olduğunu ifade edenlerin oranında yüzde beşlik bir artış kaydedilmiştir.
3. Regresyon analizi bulguları, modernleşme teorisiyle ilişkilendirilen kontrol değişkenleri denetlendiğinde dahi hükümet performansı ile dindarlık arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunduğunu göstermektedir.
4. Tunus ve Mısır örneklemlerinde gerçekleştirilen regresyon analizleri, hükümet performansının vatandaşların dindarlık algısı üzerinde etkili olan önemli faktörler arasında yer aldığını doğrulamaktadır.

# Yazarın tartışması

Çalışmanın bulguları, uzun yıllar küresel sekülerleşme eğilimlerinin dışında kaldığı kabul edilen Müslüman toplumların son yıllarda belirgin bir dinden uzaklaşma süreci yaşadığını ortaya koymaktadır. Türkiye, Tunus ve Mısır gibi ülkelerden elde edilen anket verileri, dini liderlere ve İslamcı partilere duyulan güvenin azaldığını ve kamusal alanda laik politikalara talebin yükseldiğini göstermektedir.

Mevcut sekülerleşme yazınında sıkça vurgulanan revize edilmiş modernleşme ve dini piyasalar teorileri, Orta Doğu'daki bu dönüşümü anlamada eksik kalmaktadır. Yazar, ekonomik güvenlik veya dini serbestiyet gibi geleneksel etkenlerin ötesinde, siyaset ile dinin iç içe geçmiş yapısının yeni bir nedensellik ilişkisi ürettiğini savunmaktadır. İslamcı kimliğe sahip yönetimlerin hizmet sunumundaki başarısızlıkları ve ekonomik daralmalar, doğrudan dini kurumlara yönelik eleştirileri beslemektedir.

Tartışma bölümünde Ronald Inglehart ve Jörg Stolz gibi teorisyenlerin görüşleriyle kurulan karşılaştırmalar, klasik teorilerin Orta Doğu bağlamındaki sınırlarını netleştirmektedir. Gelir düzeyi veya kentleşme gibi modernleşme göstergeleri tek başına dindarlıktaki gerilemeyi tam olarak karşılayamamaktadır; çünkü bazı dönemlerde ekonomik refah artışıyla birlikte dindarlık yükselmiş, ancak kriz dönemlerinde bu eğilim tersine dönmüştür.

Sonuç olarak, İslam'ın hayatın tüm alanlarını düzenleme iddia ettiği ve rejimlerin dini meşruiyet kaynağı olarak kullandığı coğrafyalarda, siyasi ve ekonomik memnuniyetsizlikler toplumsal düzeyde dini kuralların geçerliliğinin sörgülanmasına zemin hazırlamaktadır. Bu durum, gelecekte dini ve siyasi kurumların işleyişine yönelik köklü değişimlerin habercisi olarak değerlendirilmektedir.

# Yazarın sonucu

Müslüman çoğunluğa sahip ülkelerdeki sekülerleşme eğilimi, yalnızca sosyoekonomik modernleşmeyle açıklanamamakta; dinin siyasi meşruiyet aracı olarak kullanıldığı rejimlerde hükümetlerin performans düşüklüğü ve ekonomik aksaklıklar dindarlıkta çözülmeye yol açmaktadır.

# Literatürdeki işlevi

Bu çalışma, Müslüman dünyasının küresel sekülerleşme eğilimlerinden muaf olduğu yönündeki 'İstisnacılık' (exceptionalism) tezini veriye dayalı olarak sarsan kritik bir işleve sahiptir. Literatürde uzun süre dindarlığın yalnızca sosyoekonomik kalkınma veya dini piyasaların serbestiyetiyle açıklanabileceği savunulurken, yazar siyasi performans değişkenini denkleme dahil ederek yeni bir açıklama modeli sunmaktadır. Çalışma, Müslüman toplumların dinden uzaklaşma süreçlerini ampirik verilerle (WVS, Arab Barometer, Konda) belgeleyerek, bu dönüşümün sadece Batılı ülkelere özgü olmadığını, Orta Doğu coğrafyasında da siyasal başarısızlıklarla tetiklenen özgün bir sekülerleşme dinamiği bulunduğunu kanıtlamaktadır.

Önceki çalışmalarla ilişkisi: Yazar, Ronald Inglehart ve Pippa Norris tarafından geliştirilen revize edilmiş modernleşme teorisi ile Chaves ve Cann gibi isimlerin dini piyasalar kuramını temel alsa da, bu teorilerin Müslüman ülkelerdeki dindarlık kaybını açıklamadaki yetersizliklerini vurgulamaktadır. Modernleşme teorisinin 'ekonomik refah arttıkça dindarlık azalır' varsayımını, Türkiye örneğinde refahın arttığı dönemde dindarlığın da yükseldiğini göstererek sorunsallaştırmaktadır. Michele Margolis'in siyasetin dini kimliği şekillendirdiği yönündeki bulgularını Orta Doğu bağlamına taşıyarak, İslamcı hükümetlerin ekonomik ve idari başarısızlıklarının bireyleri dini kurumlardan soğuttuğu hipotezini literatürdeki önceki boşlukları dolduracak şekilde genişletmektedir.

Literatür taramasına katkısı: Çalışma, literatür taramalarına hükümetlerin performans değerlendirmesi ile toplumsal dindarlık arasındaki nedensellik bağını ekleyerek metodolojik ve kuramsal bir katkı sunmaktadır. Özellikle dindarlığın ölçümünde sadece ritüellere katılımı değil, dini liderlere duyulan güveni ve laik siyasete olan talebi de birer sekülerleşme göstergesi olarak kullanması, konuyu çalışan araştırmacılar için kapsamlı bir çerçeve çizmektedir. Türkiye, Tunus ve Mısır'daki benzer süreçlerin karşılaştırılması, sekülerleşmenin tek bir patikadan ilerlemediğini, aksine siyasal İslam'ın iktidar pratiklerine verilen toplumsal bir tepki olarak da şekillenebileceğini ortaya koyarak literatürdeki kuramsal tartışmaları zenginleştirmektedir.

# Tez ve makale araştırmalarında kullanım

- **Müslüman dünyasında dindarlığın son yıllarda hızla azaldığı ve bu durumun geleneksel teorilerle tam açıklanamadığı iddia edilebilir.** — Makalenin sunduğu WVS ve Arab Barometer verileri, sekülerleşmenin küresel bir gerçeklik olduğunu kanıtlamak için temel kaynak olarak kullanılır.
- **Hükümetlerin ekonomik performansı, özellikle dini meşruiyet kullanan rejimlerde dindarlık düzeyini doğrudan etkileyen bir değişkendir.** — Yazarın geliştirdiği performans-dindarlık modeli, siyasal İslam ile toplumsal sekülerleşme arasındaki ilişkiyi kuramsallaştırmak için kullanılır.
- **Türkiye'de 2012 sonrası yaşanan dindarlık kaybı, dini liderlere olan güvenin sarsılması ve laik siyasete talebin artmasıyla ilişkilidir.** — Barem, Ipsos ve WVS verileriyle desteklenen güven kaybı bulguları, Türkiye özelindeki toplumsal değişim tartışmalarında kanıt olarak sunulur.

# Türetilebilir araştırma soruları

- **İslamcı hükümetlerin ekonomik başarısızlıkları bireylerin zihninde dini değerlerle nasıl bir bilişsel çelişki oluşturmaktadır?**
  - Desen: Nitel araştırma deseniyle tasarlanacak çalışmada, 2012 sonrası dindar kimliğini bırakan veya dini kurumlara güvenini yitiren 40 katılımcı ile derinlemesine mülakat yapılmalıdır. Örneklem veri doygunluğuna ulaşana kadar genişletilmeli ve fenomenolojik analiz yaklaşımı kullanılmalıdır.
  - Gerekçe: Yazarın sonuç bölümünde vurguladığı 'psikolojik ve sosyal mekanizmaların keşfedilmesi' çağrısından türetilmiştir; zira regresyon verileri değişimi gösterse de bireysel motivasyonlar derinlemesine incelenmemiştir.
- **Dini meşruiyet kullanmayan otoriter rejimlerdeki ekonomik performans düşüşü dindarlık seviyelerinde benzer bir azalmaya yol açmakta mıdır?**
  - Desen: Nicel karşılaştırmalı analiz; dinsel meşruiyet kullanan ülkeler ile seküler-otoriter ülkelerin ekonomik kriz dönemlerindeki WVS dindarlık verileri regresyon analiziyle karşılaştırılmalıdır. Kontrol değişkeni olarak rejim tipi atanmalıdır.
  - Gerekçe: Yazarın 'İslamcı hükümetler altında yaşanan ekonomik düşüşün dindarlığı azalttığı' hipotezini, din-siyaset ilişkisi olmayan bağlamlarda test ederek modelin özgünlüğünü sınırlamak amacıyla önerilmiştir.
- **Dini liderlerin siyasi politikaları destekleyen açıklamaları sosyal medya mecralarında dini güven üzerinde nasıl bir etki yaratmaktadır?**
  - Desen: Büyük veri analizi ve doğal dil işleme (NLP); dini liderlerin tartışmalı siyasi açıklamalarının yapıldığı tarihlerdeki Twitter/X verileri üzerinden duygu analizi yapılmalı, tepkilerin dinsel kurumlara mı yoksa siyasal aktörlere mi yöneldiği ölçülmelidir.
  - Gerekçe: Makalede belirtilen 'dini liderlerin tartışmalı politikaları meşrulaştırması' bulgusunun güncel medya ortamındaki yansımalarını ampirik olarak test etmek için önerilmiştir.

# Kaynak izleri

Her iddia, özgün yayının belirtilen sayfasındaki birebir alıntıya bağlıdır.

| Kanıt | Bölüm | PDF sayfası | Basılı sayfa | Alıntı |
|---|---|---|---|---|
| ev-o-1 | Abstract | 1 | — | I claim that there could be a relationship between people's well-being and religiosity and argue that governments' declining economic performance |
| ev-o-2 | Introduction | 3 | — | In this study, first, I utilized Turkey as a case study to underscore the constraints of secularization theory in explaining the decline in religiosity. |
| ev-s-1 | INTRODUCTION | 3 | — | For the regression analysis, I utilized data from the World Values Survey and Arab Barometer and relied upon the data from countries like Turkey, Tunisia, and Egypt who had experie |
| ev-s-2 | METHODS | 6 | — | A variety of surveys were used to understand the relationship between religiosity, government performance, and various factors provided by the secularization literature. |
| ev-s-3 | RESULTS AND ANALYSIS | 9 | — | Table 1 shows the changing religiosity levels in Turkey between the years 2000 - 2017. The table indicates that there was an increase in the number of religiosity between 2000 and  |
| ev-s-4 | RESULTS AND ANALYSIS | 10 | — | Table 2 shows the change in religiosity levels in Turkey from 2011 to 2021 . The data indicates a 7% decrease in the proportion of individuals identifying as religious, alongside a |
| ev-s-5 | RESULTS AND ANALYSIS | 14 | — | ASSAM Uluslararası Hakemli Dergi e - ISSN: 2148 - 5879 International Refereed Journal Issue: 25 Year: 2024 187 Regression analysis The Case of Turkey The result of the regr ession  |
| ev-s-6 | RESULTS AND ANALYSIS | 16 | — | The results from Tunisia indicate that there is a significant relationship between government performance and religiosity even after accounting for variables that are closely assoc |
| ev-s-7 | INTRODUCTION | 2 | — | However, when we look at the developments in some Muslim countries, we can see that none of these explanations can give us a complete explanation for the increase in secularization |
| ev-s-8 | RESULTS AND ANALYSIS | 15 | — | Therefore, although I was unable to test the religious market theory using statistical methods, the data does not appe ar to support this alternative theory either. |
| ev-s-9 | CONCLUSION | 16 | — | The analysis revealed that the close alignment between religion and politics in these countries, particularly under Islamist governments, plays a significant role in this process. |
| ev-l-2 | Introduction | 3 | — | I believe that the failure of Islamist parties to deliver on the needs of citizens (Ozcan 2018), combined with the exploit ation of religious leaders by authoritarian leaders in th |
| ev-l-3 | Introduction | 3 | — | I believe that the identification of religion with governments that failed to meet the expe ctations of citizens is one of the important factors that explain declining religiosity  |

# İlgili kavramlar

- [PARLAMENTARİZM, RASYONELLEŞTİRİLMİŞ PARLAMENTARİZM VE TÜRKİYE'DE UYGULANABİLİRLİK](/okf/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/parlamentarizm-rasyonellestirilmis-parlamentarizm-ve-turkiyede-uygulanabilirlik.md)
- [Avrupa Hayvan Refahı Standartlarının Türk Hayvan Koruma Mevzuatı ve Yargı Kararlarındaki Uygulanabilirliği Üzerine Bir İnceleme](/okf/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/avrupa-hayvan-refahi-standartlarinin-turk-hayvan-koruma-mevzuati-ve-yargi-kararlarindaki-uygulanabilirligi-uzerine-bir-inceleme.md)
- [Kanalizasyon Politikasını Güçlendirmek: Yerli Çevrimiçi Kumar Piyasasını Korumaya Yönelik Fin Yaklaşımı](/okf/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/kanalizasyon-politikasini-guclendirmek-yerli-cevrimici-kumar-piyasasini-korumaya-yonelik-fin-yaklasimi.md)
- [Mali Getiriler ile Sosyal Zararlar Arasında: Uluslararası Kanıtlar Işığında Kazakistan'da Kumar Düzenlemelerinin Yeniden Çerçevelendirilmesi](/okf/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/mali-getiriler-ile-sosyal-zararlar-arasinda-uluslararasi-kanitlar-isiginda-kazakistanda-kumar-duzenlemelerinin-yeniden-cercevelendirilmesi.md)
- [Eşitsizliğin Platformlaşması: Dijital Emek Platformlarında Toplumsal Cinsiyet ve Irk Boyutlarının Boylamsal Analizi](/okf/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/esitsizligin-platformlasmasi-dijital-emek-platformlarinda-toplumsal-cinsiyet-ve-irk-boyutlarinin-boylamsal-analizi.md)
- [Türkiye'de Uyuşturucuyla Mücadele ve Sınır Güvenliği Politikası: Süreç Analizi Yaklaşımıyla Bir Değerlendirme](/okf/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/turkiyede-uyusturucuyla-mucadele-ve-sinir-guvenligi-politikasi-surec-analizi-yaklasimiyla-bir-degerlendirme.md)
- [Şiddet Sarmalında PKK](/okf/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/siddet-sarmalinda-pkk.md)
- [Sürdürülebilir Kent Planlaması ve Afet Risk Yönetimi: Kayseri Deneyimleri](/okf/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/surdurulebilir-kent-planlamasi-ve-afet-risk-yonetimi-kayseri-deneyimleri.md)

# Şeffaflık

- Analiz tarihi: 2026-10-15T08:46:29.669Z
- Kanıt sayısı: 13
- Üretim sürümü: makale-analizi-v3.0.0
- Kanonik sayfa: https://makaleanalizi.com/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/musluman-dunyasinda-sekulerlesme-hukumet-performansi-ve-dindarlik-arasindaki-iliski