---
type: "Akademik Makale Analizi"
title: "Türk Diyanet Üzerinde 14 Yıllık Araştırma Trendleri: Bibliyometrik ve Tematik Analizler"
description: "Diyanet İşleri Başkanlığı, son yirmi yılda bütçe ve personel kapasitesi açısından olağanüstü bir büyüme kaydetmiştir. Bu genişleme, kurumun cami dışı faaliyetlerini diplomasi, eğitim ve sosyal politikalara yaymasını sağlamıştır. Bu durum, akademisyenler arasında kurumun yurt içinde dindar nesil yeti"
resource: "https://makaleanalizi.com/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/turk-diyanet-uzerinde-14-yillik-arastirma-trendleri-bibliyometrik-ve-tematik-analizler"
doi: "10.33415/daad.1208640"
authors: ["Muhammed Tarık İSLAM", "Jahidul Islam Sarker", "Ramazan Biçer"]
citation: "İSLAM, M. T., Sarker, J. I., Biçer, R. (2023). 14 Years Of Research Trends On Turkish Diyanet: Bibliometric And Thematic Analyses. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 23(1), 281-309. https://doi.org/10.33415/daad.1208640"
publicationType: "bibliometric"
discipline: "Sosyal Bilimler"
subDiscipline: "Toplum, Siyaset ve Kamu"
evidenceCount: 15
tags: ["İslam Hukuku", "Diyanet", "Türkiye", "Yumuşak güç", "Bibliyometrik analiz"]
timestamp: "2026-08-18T16:11:24.055Z"
---

# Türk Diyanet Üzerinde 14 Yıllık Araştırma Trendleri: Bibliyometrik ve Tematik Analizler

Özgün başlık: 14 Years Of Research Trends On Turkish Diyanet: Bibliometric And Thematic Analyses
DOI: https://doi.org/10.33415/daad.1208640
Künye (APA 7): İSLAM, M. T., Sarker, J. I., Biçer, R. (2023). 14 Years Of Research Trends On Turkish Diyanet: Bibliometric And Thematic Analyses. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 23(1), 281-309. https://doi.org/10.33415/daad.1208640

Bilim alanı: [Sosyal Bilimler](/okf/sosyal-bilimler/index.md) › Toplum, Siyaset ve Kamu

# Alan bağlamı

Diyanet İşleri Başkanlığı, son yirmi yılda bütçe ve personel kapasitesi açısından olağanüstü bir büyüme kaydetmiştir. Bu genişleme, kurumun cami dışı faaliyetlerini diplomasi, eğitim ve sosyal politikalara yaymasını sağlamıştır. Bu durum, akademisyenler arasında kurumun yurt içinde dindar nesil yetiştirme hedefleri ile yurt dışında yumuşak güç unsuru olarak kullanımına dair yoğun tartışmaları beraberinde getirmiştir. Makale, bu zengin akademik literatürün haritasını çıkarma sorusunu ele almaktadır.

# Akademik özet

Cumhuriyetin kuruluş yıllarında dini hayatı denetlemek ve seküler devlet düzenini korumak amacıyla kurulan Diyanet İşleri Başkanlığı, son yirmi yılda hem bütçe hem de personel kapasitesi bakımından devasa bir büyüme yaşamıştır. Bu dönüşümle birlikte kurum, geleneksel hizmet alanlarının dışına çıkarak diplomasi, cezaevleri, hastaneler ve aile danışmanlığı gibi çok geniş bir kamusal sahada aktif hale gelmiştir. Yaşanan bu yapısal ve işlevsel dönüşüm, akademik dünyada Diyanet'in sivil toplumu İslamlaştırma hedefleri, siyasi iktidarı meşrulaştırma çabaları ya da yurt dışındaki diaspora toplulukları üzerinde bir kültürel diplomasi aracı olarak kullanımı gibi eksenlerde hararetli tartışmalara yol açmıştır. Literatürde kuruma yönelik artan bir ilgi bulunmakla birlikte, bu çalışmaların genel seyrini, yoğunlaştığı alanları ve kavramsal boşlukları bütüncül bir yaklaşımla ortaya koyan sistematik bir incelemenin eksikliği temel araştırma sorunu olarak öne çıkmaktadır.

Bu çalışmanın temel amacı, 2008 ile 2021 yılları arasında Diyanet İşleri Başkanlığı'nı konu alan akademik literatürün bütünsel bir haritasını çıkarmaktır. Araştırmada veri kaynağı olarak Web of Science veri tabanı seçilmiş ve titiz bir filtreleme sürecinin ardından doğrudan Diyanet ile ilgili olan 50 adet bilimsel makale inceleme kapsamına alınmıştır. Yöntem olarak nicel bibliyometrik analiz ile nitel tematik analiz yaklaşımlarının bir arada kullanıldığı karma bir metodoloji benimsenmiştir. Elde edilen verilerin bibliyometrik çözümlemeleri RStudio bünyesindeki biblioshiny paketi, Microsoft Excel ve VOSviewer yazılımları kullanılarak gerçekleştirilmiş; makale yazarları, yayın yılları, iş birliği ağları ve atıf oranları niceliksel olarak çözümlenmiştir. Niteliksel boyutta ise seçilen makalelerin özet metinleri üzerinden, tematik içerik analizi uygulanarak literatürün kavramsal haritası şekillendirilmiştir.

Araştırmadan elde edilen bulgular, Diyanet konusundaki akademik ilginin özellikle son yıllarda ivme kazandığını ve yayınların 2019 ile 2021 yıllarında zirve noktasına ulaştığını göstermektedir. Bibliyometrik analizler, en fazla yayının Türkiye merkezli yapıldığını, ancak Avustralya, Hollanda, Fransa ve Almanya gibi ülkelerin de literatüre önemli katkılar sunduğunu ortaya koymuştur. Tematik analiz sonuçları ise literatürün altı ana tema etrafında kümelendiğine işaret etmektedir. Bu temalar; Diyanet'in alternatif bir eğitim kurumu olması, toplumsal dönüşümde aktif bir aktör rolü üstlenmesi, dindar bir nesil yetiştirme çabaları, başörtülü kadınların kamuda istihdamı yoluyla güçlendirilmesi, dış politikada bir yumuşak güç aracı olarak işlev görmesi ve iktidarın otoriter siyasi yönetimini meşrulaştırma aracı olarak kullanılması iddialarından oluşmaktadır. Özellikle 2016 yılındaki darbe girişiminin ardından Diyanet karşıtı eleştirel yayınların sayısında belirgin bir artış yaşandığı gözlenmiştir.

Elde edilen bulgular doğrultusunda çalışma, Diyanet üzerine yapılan akademik yayınların sadece dini bir çerçevede kalmayıp büyük oranda siyaset, devlet yapısı ve sekülerizm tartışmalarıyla iç içe geçtiğini doğrulamaktadır. Literatürde kurumu toplumsal değişimin olumlu bir öznesi olarak değerlendiren yanlı yaklaşımlarla, onu tamamen siyasi otoritenin hegemonyasını pekiştiren bir aygıt olarak gören karşıt yaklaşımlar arasında keskin bir bölünme mevcuttur. Bu makale, Türkiye'de Diyanet konusundaki mevcut akademik üretimi bibliyometrik ve tematik düzeyde sentezleyen ilk çalışma olma özelliğini taşımaktadır. Araştırma, gelecekte bu alanda çalışacak araştırmacılara hangi konuların yoğun şekilde çalışıldığını ve hangi alanlarda (örneğin aile, hayırseverlik ve din ilişkisi gibi) yeni çalışmalara ihtiyaç duyulduğunu gösteren stratejik bir rehber sunması bakımından literatürde son derece kritik ve özgün bir değere sahiptir.

# Araştırmanın amacı

Bu çalışmanın temel amacı, son on dört yıllık süreçte Diyanet İşleri Başkanlığı üzerine Web of Science veri tabanında yayınlanmış olan akademik çalışmaların bibliyometrik ve tematik haritasını çıkarmak, araştırma trendlerini ve ana temalarını belirlemektir.

# Yöntem ve tasarım

Bu çalışma, Diyanet İşleri Başkanlığı üzerine yapılan akademik çalışmaları nicel ve nitel yönleriyle haritalandırmak amacıyla bibliyometrik analiz ve tematik içerik analizi yöntemlerini bir arada kullanan karma bir yaklaşım benimsemektedir.

# Bulgular ve önermeler

1. Yıllık bilimsel üretim trendine göre, Diyanet üzerine yapılan çalışmalar 2008 yılından itibaren artış göstermiş ve en yüksek zirve noktasına 2019 ile 2021 yıllarında ulaşmıştır; bu durum konuya yönelik akademik ilginin son dönemde belirgin şekilde ivme kazandığını göstermektedir.
2. Ülke bazlı yayın dağılımı incelendiğinde, Türkiye en fazla yayına sahip ülke konumundadır. Türkiye'nin ardından Avustralya, Hollanda, İtalya ve Fransa gibi ülkeler de Diyanet İşleri Başkanlığı hakkında en çok araştırma üreten ve katkıda bulunan ülkeler arasında yer almaktadır.
3. En çok atıf alan çalışmaların başında Ahmet Erdi Öztürk tarafından 2016 yılında kaleme alınan ve Diyanet'in AKP dönemindeki ideolojik dönüşümünü ele alan araştırma gelmektedir; bu çalışmayı yine aynı yazarın Diyanet'in dış politika aracı olarak rolünü inceleyen makalesi izlemektedir.
4. Yapılan tematik analiz sonuçunda Diyanet araştırmaları iki ana kategori altında altı temel temada birleşmektedir; Diyanet'i alternatif eğitim kurumu, toplumsal değişim aktörü veya kadını güçlendiren yapı olarak gören çalışmalar ile onu siyasi bir araç olarak tanımlayan eleştirel çalışmalar mevcuttur.

# Yazarın tartışması

Elde edilen bibliyometrik bulgular, Diyanet İşleri Başkanlığı üzerine yapılan akademik çalışmaların özellikle son yıllarda, 2019 ve 2021 yıllarında zirveye ulaştığını göstermektedir. Bu yoğunlaşma, kurumun hem Türkiye içindeki hem de uluslararası alandaki görünürlüğünün ve nüfuzunun artmasıyla doğrudan ilişkilidir.

Yazarlar bu yükselişi, Diyanet'in geleneksel cami faaliyetlerinin ötesine geçerek diplomasi, hastaneler, cezaevleri ve kadın sığınma evleri gibi geniş sosyal alanlara yayılmasına bağlamaktadır. Özellikle AK Parti döneminde bütçesinin ve personel sayısının artması, kurumu akademinin odak noktası haline getirmiştir.

Literatürdeki çalışmaların tematik analizi, Diyanet yanlısı ve karşıtı olmak üzere iki kutuplu bir yapıyı ortaya koymaktadır. Yazarlar, Diyanet'in toplumsal değişimi tetikleyen olumlu bir aktör olduğunu savunan çalışmaların yanı sıra, kurumun siyasi otoriteyi meşrulaştıran bir araç haline geldiğini ileri süren yoğun bir eleştirel yazının varlığına işaret etmektedir.

Sonuç olarak, Diyanet üzerine yapılan araştırmaların sadece dini boyutla sınırlı kalmayıp siyaset, dış politika ve yumuşak güç gibi disiplinlerarası alanlara kaydığı gözlenmiştir. Gelecek çalışmaların Türkçe yayınları da kapsayacak şekilde genişletilmesi, bu alandaki yazınsal haritalandırmanın daha bütüncül ve tarafsız bir şekilde yapılmasına katkı sağlayacaktır.

# Yazarın sonucu

Diyanet İşleri Başkanlığı üzerine yürütülen akademik araştırmalar hem ulusal hem de uluslararası düzeyde yoğun bir ilgi görmektedir. Çalışma, Diyanet'in faaliyetlerinin genişlemesinin seküler kesimlerden tepki çektiğini, ancak kurumun tamamen lağvedilmesi yerine araştırma bulguları doğrultusunda faaliyetlerini revize etmesinin Türkiye Cumhuriyeti için daha sağlıklı olacağını ve daha büyük sorunların önüne geçeceğini öne sürmektedir.

# Literatürdeki işlevi

Bu çalışma, Diyanet İşleri Başkanlığı üzerine Web of Science veri tabanında son on dört yılda üretilen akademik literatürü bütüncül bir yaklaşımla sentezleyen ilk bibliyometrik ve tematik analiz girişimi olarak işlev görmektedir. Makale, konuya dair dağınık haldeki ampirik ve teorik çalışmaları belirli bir kronolojik ve tematik düzen içine sokarak araştırmacıların alanın genel eğilimlerini görmesini sağlamaktadır. Literatürü sadece niceliksel olarak sayısal verilere dökmemekte, aynı zamanda tematik analiz yoluyla metinlerdeki ideolojik ve işlevsel kutuplaşmaları da ortaya koymaktadır. Bu yönüyle çalışma, Diyanet odaklı araştırmaların hangi dönemlerde yoğunlaştığını ve hangi ülkelerden daha fazla katkı geldiğini gösteren bir pusula görevi üstlenerek literatürdeki yöntemsel bir boşluğu doldurmaktadır.

Önceki çalışmalarla ilişkisi: Metin, literatürdeki mevcut çalışmaları Ahmet Erdi Öztürk'ün ideolojik dönüşüm analizleri, İştar Gözaydın'ın siyasi etkileşim çalışmaları ve Zana Çitak'ın kurumsal temsiliyet araştırmaları gibi kurucu metinlerle doğrudan ilişkilendirmektedir. Ancak bu çalışmalardan farklı olarak, tek bir kurumsal yönü incelemek yerine, son on dört yılın tüm birikimini üst veri analizi ve içerik çözümlemesiyle bir araya getirmektedir. Önceki çalışmaların bulgularını doğrulamakla kalmayıp, bu bulguların literatürdeki ağırlığını ve atıf etkisini de ölçmektedir. Özellikle 2016 sonrası artış gösteren eleştirel yaklaşımları kronolojik bir zemine oturtarak, önceki çalışmaların hangi tarihsel kırılmalarla şekillendiğini belgeleyen bir meta-analiz düzeyi sunmaktadır.

Literatür taramasına katkısı: Çalışmanın literatür taramalarına en temel katkısı, Diyanet üzerine yapılan araştırmaları Diyanet yanlısı ve Diyanet karşıtı olarak iki ana eksende sınıflayarak altı temel tema altında organize etmesidir. Bu sınıflama, gelecekteki araştırmacıların hangi konuların doygunluğa ulaştığını ve hangi alanların yetersiz kaldığını hızlıca tespit etmesine olanak tanır. Örneğin, dış politika ve siyaset odaklı çalışmaların bolluğuna karşılık, aile ve hayırseverlik gibi konuların daha az işlendiğini göstererek yeni araştırma alanlarına işaret etmektedir. Ayrıca, Türkiye dışındaki merkezlerin, özellikle Avustralya ve Hollanda'nın konuya olan ilgisini verilerle ortaya koyarak alanın küresel düzeydeki dağılımını kanıtlamış ve yerel odaklı taramaların kısıtlılığını aşmıştır.

# Tez ve makale araştırmalarında kullanım

- **Diyanet İşleri Başkanlığı son yıllarda uluslararası akademinin artan ilgisine mazhar olmuştur.** — Makaledeki yıllık bilimsel üretim grafiği ve 2019-2021 yıllarındaki zirve noktaları, konunun güncelliğini kanıtlamak için kullanılabilir.
- **Diyanet üzerine yapılan çalışmalar kurumun rolü konusunda iki zıt kutupta toplanmaktadır.** — Yazarın tematik analiz yoluyla belirlediği Diyanet yanlısı ve karşıtı temalar, mevcut literatürü kategorize etmek için temel alınabilir.
- **Diyanet İşleri Başkanlığı'nın faaliyetleri geleneksel dini hizmetlerin ötesine geçerek siyasi ve diplomatik bir boyut kazanmıştır.** — Makaledeki anahtar kelime bulutu ve tematik sonuçlar, kurumun siyaset ve dış politika ile olan güçlü bağını vurgulamak için kanıt olarak sunulabilir.

# Türetilebilir araştırma soruları

- **Türkiye merkezli dergilerde yayınlanan Diyanet araştırmaları ile Web of Science verileri arasında tematik bir farklılık var mıdır?**
  - Desen: Makalenin sınırlılıklar kısmındaki önerisine dayanarak, TR Dizin veri tabanındaki son 15 yıllık makaleler toplanacak, VOSviewer ile ağ analizi yapılacak ve WoS bulgularıyla karşılaştırılacaktır.
  - Gerekçe: Yazarlar çalışmanın kısıtlılıkları bölümünde Türkçe yayınların dahil edilmediğini belirtmiş ve gelecek çalışmalar için bu yönde açık bir çağrıda bulunmuşlardır.
- **Diyanet'in okul öncesi eğitim materyalleri 'dindar nesil' temasıyla ne ölçüde örtüşmektedir?**
  - Desen: Makaledeki üçüncü tema olan 'dindar nesil yetiştirme' kavramı çerçevesinde, kurumun 4-6 yaş grubu için hazırladığı eğitim setleri nitel içerik analizine tabi tutulacaktır.
  - Gerekçe: Metinde Diyanet'in dindar bir nesil oluşturma hedefi literatürdeki temel temalardan biri olarak saptanmış ve bu alanın incelenmesi gerektiği vurgulanmıştır.
- **Kadın vaizeler, Diyanet'in toplumsal değişim aktörü olma misyonunu sahada nasıl deneyimlemektedir?**
  - Desen: Makaledeki altıncı tema olan 'kadınların güçlendirilmesi' başlığından hareketle, farklı illerdeki müftülüklerde görev yapan kadın vaizelerle derinlemesine mülakatlar yapılacaktır.
  - Gerekçe: Yazarlar, literatürde Diyanet'in kadın çalışanları üzerinden toplumsal bir dönüşüm gerçekleştirmeye çalıştığına dair önemli bir araştırma damarı tespit etmişlerdir.

# Kaynak izleri

Her iddia, özgün yayının belirtilen sayfasındaki birebir alıntıya bağlıdır.

| Kanıt | Bölüm | PDF sayfası | Basılı sayfa | Alıntı |
|---|---|---|---|---|
| ev-o-1 | Abstract | 2 | — | RAMAZAN BİÇER DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 23 SAYI 1 DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 23 SAYI 1 TÜRK DİYANET ÜZERİNDE 14 YILLIK ARAŞTIRMA TRENDLERİ: BİB |
| ev-o-2 | Abstract | 1 | — | This study aims to explore the essence and types of research on Diyanet in the last fourteen years. |
| ev-s-1 | INTRODUCTION | 7 | — | We retrieved Diyanet-related research articles from the Web of Science database in the present study. After finalizing our data, we conducted the research in two phases. |
| ev-s-3 | Production time: | 11 | — | The graph depicts the peaks and trophies of the number of scientific productions between 2011 and 2019, with production only increasing. |
| ev-s-4 | 6 Top ten countries | 15 | — | In Figure 3: Most Relevant Countries by Corresponding Authors, in the top 10 countries, Turkey is in the highest position in SCP |
| ev-s-5 | 4 Top cited papers | 14 | — | The most frequently cited article on this field is “Turkey’s Diyanet under AKP rule: from protector to imposer of state ideology?” by OZTURK AE |
| ev-s-6 | Theme 5: Diyanet is a political tool of Erdogan | 22 | — | The central point of anti-Diyanet papers is that ‘Diyanet is a political tool of Erdogan’. The major topics of discussion in these studies |
| ev-s-7 | Discussion | 25 | — | Compared to previous research, our study is the first bibliomet- ric analysis of Diyanet in Turkey. |
| ev-s-9 | Conclusion | 26 | — | Although there was much research on Diyanet, this study is the first attempt to synthesize all research on Diyanet using bibliometric and thematic analysis methods. |
| ev-l-3 | Abstract | 2 | — | The study concludes that academic interest in Diyanet has increased in recent years. |
| ev-l-4 | Abstract | 2 | — | Research on Diyanet reveals six themes by thematic analysis. The major themes are that Diyanet is Turkey’s soft power tool abroad |
| ev-l-5 | Abstract | 2 | — | Some research articles have been critical of the Diyanet and focus on the theme that the Diyanet is used to legitimize R. T. Erdogan’s authoritarian political rule. |
| ev-l-6 | Discussion | 24 | — | The findings of the RQ3 indicate that Turkey made the most contribution to this sector. |
| ev-l-7 | Conclusion | 26 | — | Future researchers may include Turkish journals to unearth the works on the Turkish language on Diyanet. |
| ev-l-8 | Theme 6: Diyanet empowers scarf-wearing women | 24 | — | The findings of these studies assert that unlike following the feminist mode of empowering women, Diyanet integrates practi - cing Muslim women in their projects. |

# İlgili kavramlar

- [Otorite ve Veraset İçin Osmanlı Mücadelesi: IV. Murad ve IV. Mehmed Dönemlerinde Mutlak Hakimiyetten Hanedan İstikrarına](/okf/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/otorite-ve-veraset-icin-osmanli-mucadelesi-iv-murad-ve-iv-mehmed-donemlerinde-mutlak-hakimiyetten-hanedan-istikrarina.md)
- [COVID-19 Döneminde İş-Aile ve Aile-İş Çatışması ile Stres: Beş Temel Endüstriyel Sektör Üzerine Ampirik Bir Araştırma](/okf/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/covid-19-doneminde-is-aile-ve-aile-is-catismasi-ile-stres-bes-temel-endustriyel-sektor-uzerine-ampirik-bir-arastirma.md)
- [İspanya Turizm Sektöründe Çalışanların İyi Oluşunun Bir Öncülü Olarak İş Yaşam Dengesi İçin Örgütsel Destek](/okf/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/ispanya-turizm-sektorunde-calisanlarin-iyi-olusunun-bir-onculu-olarak-is-yasam-dengesi-icin-orgutsel-destek.md)
- [ESKİŞEHİR KENTSEL DÖNÜŞÜM BETON DAYANIMLARININ İSTATİSTİKSEL ANALİZİ](/okf/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/eskisehir-kentsel-donusum-beton-dayanimlarinin-istatistiksel-analizi.md)
- [Birleşik Krallık'ta Ruh Sağlığı Hizmetlerindeki Etnik Eşitsizlikleri Anlamak: Bir Meta-Etnografi Çalışması](/okf/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/birlesik-krallikta-ruh-sagligi-hizmetlerindeki-etnik-esitsizlikleri-anlamak-bir-meta-etnografi-calismasi.md)
- [Ulaşım Altyapısı ve Eko-Çevresel Kalite: Çin'in Yüksek Hızlı Demiryolundan Kanıtlar](/okf/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/ulasim-altyapisi-ve-eko-cevresel-kalite-cinin-yuksek-hizli-demiryolundan-kanitlar.md)
- [Yüksek Hızlı Demiryolu Etkisi Altında Kentsel Yığılmaların Rekabet-İşbirliği İlişkisi ve Kent-Sanayi Entegrasyonu Gelişimi Üzerine Bir Araştırma](/okf/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/yuksek-hizli-demiryolu-etkisi-altinda-kentsel-yigilmalarin-rekabet-isbirligi-iliskisi-ve-kent-sanayi-entegrasyonu-gelisimi-uzerine-bir-arastirma.md)
- [Hindistan'da Kentsel Arazi Yönetişiminin Ölçeklendirilmesi: Sürdürülebilir Şehirler İçin Yönetişim İnovasyonu Platformu Olarak NAKSHA Programı](/okf/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/hindistanda-kentsel-arazi-yonetisiminin-olceklendirilmesi-surdurulebilir-sehirler-icin-yonetisim-inovasyonu-platformu-olarak-naksha-programi.md)

# Şeffaflık

- Analiz tarihi: 2026-08-18T16:11:24.055Z
- Kanıt sayısı: 15
- Üretim sürümü: makale-analizi-v3.0.0
- Kanonik sayfa: https://makaleanalizi.com/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/turk-diyanet-uzerinde-14-yillik-arastirma-trendleri-bibliyometrik-ve-tematik-analizler