---
type: "Akademik Makale Analizi"
title: "Türk Parti Sisteminde İktidar Partileri: 14 Mayıs 1950 ve 14 Mayıs 2023 Arasında Bir Analiz"
description: "Türk siyasi hayatı, çok partili hayata geçişten itibaren merkez-sağ ve merkez-sol ayrımı etrafında şekillenmiştir. Bu süreçte sağ partiler, genellikle seçimlerden tek başlarına iktidar olarak çıkmayı başarırken, Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) kalıcı ana muhalefet konumunu korumuştur. Alan yazındaki t"
resource: "https://makaleanalizi.com/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/turk-parti-sisteminde-iktidar-partileri-14-mayis-1950-ve-14-mayis-2023-arasinda-bir-analiz"
doi: "10.53443/anadoluibfd.1676170"
authors: ["Niran CANSEVER"]
citation: "CANSEVER, N. (2025). RULING PARTIES IN TURKISH PARTY SYSTEM: AN ANALYSIS BETWEEN 14 MAY 1950 AND 14 MAY 2023. Anadolu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 26(3), 604-628. https://doi.org/10.53443/anadoluibfd.1676170"
publicationType: "qualitative"
discipline: "Sosyal Bilimler"
subDiscipline: "Toplum, Siyaset ve Kamu"
evidenceCount: 9
tags: ["Cumhuriyet Halk Partisi", "Demokrat Parti", "Adalet Partisi", "Anavatan Partisi", "Adalet ve Kalkınma Partisi"]
timestamp: "2026-10-06T10:42:38.765Z"
---

# Türk Parti Sisteminde İktidar Partileri: 14 Mayıs 1950 ve 14 Mayıs 2023 Arasında Bir Analiz

Özgün başlık: RULING PARTIES IN TURKISH PARTY SYSTEM: AN ANALYSIS BETWEEN 14 MAY 1950 AND 14 MAY 2023
DOI: https://doi.org/10.53443/anadoluibfd.1676170
Künye (APA 7): CANSEVER, N. (2025). RULING PARTIES IN TURKISH PARTY SYSTEM: AN ANALYSIS BETWEEN 14 MAY 1950 AND 14 MAY 2023. Anadolu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 26(3), 604-628. https://doi.org/10.53443/anadoluibfd.1676170

Bilim alanı: [Sosyal Bilimler](/okf/sosyal-bilimler/index.md) › Toplum, Siyaset ve Kamu

# Alan bağlamı

Türk siyasi hayatı, çok partili hayata geçişten itibaren merkez-sağ ve merkez-sol ayrımı etrafında şekillenmiştir. Bu süreçte sağ partiler, genellikle seçimlerden tek başlarına iktidar olarak çıkmayı başarırken, Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) kalıcı ana muhalefet konumunu korumuştur. Alan yazındaki temel tartışma, sağ iktidar partilerinin tarihsel olarak birbirinin ardılı olup olmadığı ve seçmen tabanlarını mobilize ederken hangi söylemsel ve kuramsal ortaklıklara dayandıkları üzerinedir. Bu çalışma, DP, AP, ANAP ve AK Parti arasındaki haleflik-seleflik ilişkisini analiz ederek Türk parti sisteminin bu özgün yapısını kuramsal bir çerçeveye oturtmayı amaçlamaktadır.

# Akademik özet

Türk siyasal hayatının çok partili dönemi, 1950 yılından günümüze kadar uzanan süreçte sağ eğilimli partilerin tek başına iktidarları ile şekillenmiştir. Siyaset bilimi literatüründe Türk parti sisteminin bu yapısı, genellikle merkez-çevre teorileri ve hâkim parti sistemleri çerçevesinde ele alınmaktadır. Ancak, bu iktidar partilerinin kendi aralarındaki tarihsel süreklilik, halef-selef ilişkileri ve bunları bir araya getiren 'yöneten sağ' kavramının bütüncül olarak nasıl kavramsallaştırılacağı sorunu önemini korumaktadır. Alan yazındaki tartışmalar genellikle tekil parti dönemlerine ya da sadece kurumsal dönüşümlere odaklanırken, bu partilerin liderlik yapıları, söylemsel dönüşümleri ve CHP karşısındaki konumlanışlarının uzun erimli bir analizine duyulan ihtiyaç çalışmanın temel çıkış noktasını oluşturmaktadır.

Bu çalışmanın temel amacı, Türk parti sisteminde tek başına hükümet kurabilmiş dört büyük sağ partiyi (Demokrat Parti, Adalet Partisi, Anavatan Partisi ve Adalet ve Kalkınma Partisi) karşılaştırmalı bir perspektifle incelemek ve aralarındaki benzerlikler ile farklılıkları ortaya koymaktır. Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden Nitel Karşılaştırmalı Analiz (QCA) ve tarihsel-karşılaştırmalı analiz teknikleri kullanılmıştır. Bu doğrultuda, partilerin resmi belgeleri, seçim beyannameleri, parti programları, liderlerin resmi biyografileri ve söylemleri ile ikincil kaynaklar sistematik olarak analiz edilmiştir. Araştırma, 14 Mayıs 1950 ile 14 Mayıs 2023 tarihleri arasındaki geniş zaman dilimini kapsayarak, Türkiye'deki seçim deneyimlerini ve hükümet sistemlerindeki yapısal dönüşümleri nitel veriler üzerinden karşılaştırmalı bir çerçeveye oturtmaktadır.

Araştırmanın bulguları, Türk parti sisteminde sağ partilerin iktidarı devralma ve sürdürme süreçlerinde üç temel kuralın işlediğini göstermektedir. İlk olarak, yöneten sağ parti siyasi yelpazede bütünsel bir yayılım gösterdiğinde CHP ana muhalefet olarak sistemi dengelemektedir. İkinci olarak, sağ iktidarın zayıfladığı dönemlerde diğer sağ partiler koalisyonlar aracılığıyla hükümet ortağı haline gelmektedir. Üçüncü olarak ise sağ partilerin çok fazla bölündüğü durumlarda CHP'nin diğer sağ partilerle istisnai koalisyonlar kurabildiği görülmektedir. Ayrıca çalışma, bu partileri özgün niteliklerine göre sırasıyla 'Köken Yöneten Sağ', 'Merkez Sağcı Yöneten Sağ', 'Neoliberal Yöneten Sağ' ve 'Muhafazakar Yöneten Sağ' olarak dönemsel sınıflara ayırmakta ve seçmen tabanının 1990'lardan 2018'e doğru düzenli bir şekilde sağa kaydığını belgelemektedir.

Çalışmanın tartışma ve sonuç kısmında, elde edilen bulgular Sartori ve Pempel'in hâkim parti teorileriyle ilişkilendirilerek değerlendirilmiştir. Yapılan analizler, Türkiye'deki hükümet sistemi değişikliklerine ve seçim barajlarına rağmen, seçmenlerin oy verme davranışlarındaki sosyo-kültürel kalıpların büyük oranda korunduğunu ortaya koymaktadır. Yazara göre, 2018 yılındaki başkanlık sistemine geçiş ve ittifak modelleri, geleneksel tek başına meclis çoğunluğunu sağlama mekanizmasını dönüştürse de lider odaklı sağ hegemonyanın yürütme gücündeki belirleyiciliğini sürdürmektedir. Bu çalışma, Türk siyasal hayatındaki 'yöneten sağ' olgusunu bütüncül bir kuramsal modelle açıklayarak, karşılaştırmalı parti siyaseti literatürüne ve Türkiye üzerine yapılacak gelecek çalışmalara özgün ve tamamlayıcı bir katkı sunmaktadır.

# Araştırmanın amacı

Bu çalışmanın amacı, Türk parti sisteminde sağ spektrumda yer alan ve tek başına iktidara gelen dört büyük partiyi karşılaştırarak, özellikle CHP'den farklılaşan yönlerine odaklanıp benzerlik ve farklılıklarını ortaya koymaktır.

# Yöntem ve tasarım

Bu çalışmada, Türkiye'deki çok partili dönemde tek başına iktidar olmuş sağ partilerin tarihsel temelleri, ideolojik söylemleri, seçim başarıları ve liderlik yapıları nitel karşılaştırmalı analiz ve doküman analizi yöntemleriyle karşılaştırmalı olarak incelenmiştir.

# Bulgular ve önermeler

1. Türkiye'deki sağ iktidar partileri (DP, AP, ANAP ve AK Parti) tarihsel süreçte belirli benzerlikler taşımakta ve çok partili dönemde tek başlarına hükümet kurabilen yegane sağ aktörler olarak öne çıkmaktadır.
2. Çok partili siyasal yaşamda nitel karşılaştırmalı analiz yöntemi (QCA), karmaşık ve döngüsel nedensellik ilişkilerini değerlendirmeye imkân vererek sağ partilerin iktidar döngülerini açıklamada bütüncül bir yaklaşım sunmaktadır.
3. 1950 ile 2023 yılları arasında gerçekleştirilen 20 genel seçimin 13'ü sağ iktidar partilerinin zaferiyle sonuçlanmış ve bu partiler toplamda 44 yıl boyunca ülkeyi tek başlarına yönetmiştir.
4. Türk siyasal hayatında iki ana akım partiden yalnızca birinin (sağ iktidar partisinin) tek başına hükümet kurma çoğunluğuna ulaşabildiği, CHP'nin ise çoğunluk sağlayamayarak sürekli muhalefet konumunda kaldığı görülmektedir.
5. Sağ iktidar partisi siyasi yelpazede bütünsel ve yaygın bir biçimde ortaya çıktığında, ana muhalefet rolündeki CHP de bu yapının karşısındaki diğer birleştirici kutbu oluşturmaktadır.

# Yazarın tartışması

Makalede geliştirilen 'yöneten sağ parti' kavramı, Türkiye'nin çok partili siyaset tarihini açıklamakta güçlü bir analitik araç sunmaktadır. 1950'den itibaren sağ partilerin merkez ve çevre ilişkilerini yeniden yapılandırarak geniş kitleleri mobilize ettiği görülmektedir.

Yazar, DP'den AK Parti'ye uzanan çizgideki dört ana aktörün söylemsel düzeyde kalkınmacılık, milli irade ve bürokratik vesayet karşıtlığı gibi ortak temaları paylaştığını belirtmektedir. Bu durum sağ seçmenin oy verme davranışındaki sürekliliği açıklamaktadır.

Literatürdeki baskın parti teorileriyle yapılan karşılaştırmalar, Türkiye'deki sağ iktidarların dönem dönem bu kavramsallaştırmaya uyduğunu göstermektedir. Ancak askeri müdahaleler ve sistemik şoklar bu dominantlığın batıdaki örneklerden daha dalgalı bir seyir izlemesine neden olmuştur.

Sonuç olarak, cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçişle birlikte tek başına parlamenter çoğunluk elde etme mekanizması değişmiş olsa da, sağ ittifak bloklarının iktidarı elde tutma stratejileri yöneten sağ geleneğinin yapısal varlığını koruduğunu teyit etmektedir.

# Yazarın sonucu

Türk siyasal hayatında 1950-2023 yılları arasında sağ iktidar partilerinin hegemonik bir döngü oluşturduğu, bu yapının askeri müdahaleler ve geçici koalisyonlarla kesintiye uğrasa da her seferinde yeni bir sağ aktörün seçmen tabanını konsolide ederek tek başına iktidara geldiği ve 2018 sonrasındaki cumhurbaşkanlığı hükümet sistemiyle birlikte ittifaklar üzerinden de olsa bu yönetim karakterinin devam ettiği sonuçuna varılmaktadır.

# Literatürdeki işlevi

Bu çalışma, Türk siyasal hayatındaki çok partili dönemi 1950'den 2023'e kadar kesintisiz bir perspektifle ele alarak sağ partilerin iktidar tekelini 'yöneten sağ parti' kavramsallaştırması altında kurumsallaştırmaktadır. Literatürde genellikle parçalı olarak incelenen DP, AP, ANAP ve AK Parti dönemlerini ortak bir teorik paydada birleştirmesi bakımından bütünleştirici bir işleve sahiptir. Makale, Batılı dominant parti kuramlarını Türkiye'nin askeri müdahaleler ve ekonomik krizlerle şekillenen özgün siyasal iklimine uyarlayarak, sağ seçmenin konsolidasyon stratejilerini ve bu süreçte Cumhuriyet Halk Partisi'nin üstlendiği 'kalıcı muhalefet' rolünü sistemik bir çerçeveye oturtur.

Önceki çalışmalarla ilişkisi: Çalışma, Şerif Mardin'in merkez-çevre tezi ile Giovanni Sartori'nin parti sistemleri tipolojisini temel birer referans noktası olarak kabul eder. Ancak bu kuramsal mirası, yalnızca tarihsel bir betimleme yapmak için kullanmaz; aksine 1980 sonrası neoliberal dönüşüm ve 2018 sonrası hükümet sistemi değişikliği gibi güncel dinamiklerle zenginleştirir. Önceki çalışmaların aksine, sağ partiler arasındaki geçişleri sadece bir bayrak yarışı olarak değil, her bir partinin kendi dönemine özgü bir 'güncelleme' ve 'yeniden konumlanma' süreci olduğunu savunarak literatürdeki haleflik-seleflik tartışmalarına nitel bir derinlik katar. Özellikle Pempel'in dominant parti kriterlerini Türkiye'deki seçim sonuçlarıyla ampirik olarak test eder.

Literatür taramasına katkısı: Makalenin literatür taramalarına sağladığı en özgün katkı, sağ partilerin iktidar döngülerini ve ana muhalefetle olan ilişkilerini açıklayan üç temel kuralı formüle etmiş olmasıdır. Bu kurallar, sağ partilerin siyasi yelpazede hangi durumlarda bütünleştiğini veya parçalandığını, bu durumun CHP'nin koalisyon potansiyeline etkilerini sistematik bir biçimde sunar. Ayrıca, cumhurbaşkanlığı hükümet sistemiyle birlikte değişen ittifak dinamiklerini 'yöneten sağ' geleneğinin bir uzantısı olarak değerlendirerek, güncel siyaset bilimi çalışmalarına metodolojik bir yol haritası sunar. Çalışma, Türk siyasetindeki kutuplaşmanın ve seçmen davranışındaki sürekliliğin kuramsal temellerini somut verilerle ve lider odaklı analizlerle pekiştirir.

# Tez ve makale araştırmalarında kullanım

- **Türk siyasal hayatında sağ partiler, 1950'den itibaren seçimlerde tek başına iktidar olabilen ana aktörlerdir.** — Yazarın 'yöneten sağ parti' olarak kavramsallaştırdığı DP, AP, ANAP ve AK Parti çizgisi, tezin kuramsal temelini oluşturmak için kullanılabilir.
- **Türkiye'de sağ iktidarların sürekliliği, seçmen nezdinde bir alışkanlık ve yapısal bir kural haline gelmiştir.** — Makalenin 1950 sonrası siyasal tabloyu bir 'sağ iktidar alışkanlığı' olarak tanımlayan tespiti, literatür taramasında tarihsel arka plan olarak sunulabilir.
- **Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi, yöneten sağ geleneğinin parlamento çoğunluğu üzerindeki etkisini farklılaştırmıştır.** — Yeni sistemde meclis çoğunluğunun tek parti yerine ittifaklar üzerinden sağlanması tartışılırken makalenin güncel sistem analizi referans alınabilir.

# Türetilebilir araştırma soruları

- **Farklı dönemlerdeki yöneten sağ parti liderlerinin kitleleri mobilize etme stratejileri arasındaki benzerlik ve farklılıklar nelerdir?**
  - Desen: Nitel araştırma deseni kapsamında, makalede tanımlanan dört liderin (Menderes, Demirel, Özal, Erdoğan) miting söylemleri ve parti belgeleri içerik analizine tabi tutulur. Örneklem her lider için en yüksek oy alınan iki seçim dönemiyle sınırlandırılır.
  - Gerekçe: Makale, bu dört liderin dönemlerinin 'kendi isimleriyle anıldığını' ve her birinin dönemine özgü karizmatik birer figür olduğunu vurgulayarak bu karşılaştırmayı teşvik etmektedir.
- **Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi'nde kurulan ittifaklar, geleneksel 'yöneten sağ parti'nin parlamento üzerindeki hegemonik gücünü nasıl dönüştürmüştür?**
  - Desen: Karma yöntem kullanılarak, 2018 ve 2023 seçim sonuçları istatistiksel olarak analiz edilirken, ittifak ortağı küçük partilerin yasama süreçlerindeki veto güçleri vaka analizi yöntemiyle incelenir.
  - Gerekçe: Yazar, 2018 sonrası sistemde 'hiçbir partinin meclis çoğunluğunu tek başına elde edememesinin' yöneten sağ kavramı üzerindeki etkisini tartışmaya açmıştır.
- **Yöneten sağ partilerin karar alma mekanizmalarındaki elitlerin sosyo-ekonomik arka planları zaman içinde nasıl bir değişim göstermiştir?**
  - Desen: Nitel bir yaklaşımla, DP, AP ve AK Parti'nin ilk hükümetlerindeki bakanların özgeçmişleri (eğitim, meslek, doğum yeri) karşılaştırmalı olarak incelenir. Veri doygunluğu için her partiden 25 kişilik örneklem seçilir.
  - Gerekçe: Makalede, yerel elitlerden bürokrasiye ve oradan genç siyasetçi kuşağına uzanan 'periferinin merkeze sızması' süreci lider biyografileri üzerinden vurgulanmıştır.

# Kaynak izleri

Her iddia, özgün yayının belirtilen sayfasındaki birebir alıntıya bağlıdır.

| Kanıt | Bölüm | PDF sayfası | Basılı sayfa | Alıntı |
|---|---|---|---|---|
| ev-o-1 | Abstract | 1 | 2 | This study aims to compare these four major parties, which are on the right of the political spectrum in the Turkish party system and are the sole ruling parties, and to reveal and |
| ev-s-1 | Abstract | 1 | 2 | This study aims to compare these four major parties, which are on the right of the political spectrum in the Turkish party system |
| ev-s-2 | INTRODUCTION | 4 | — | The QCA method allows the researcher to assess multiple cyclical causality and to consider several different combinations of variables as causes of an outcome |
| ev-s-3 | COMPARATIVE FRAMEWORK | 10 | — | Between 1950 and 2023, 13 of the 20 elections resulted to win by the ruling right party. They have been in power for 44 years. |
| ev-s-4 | DISCUSSION | 19 | — | Throughout the multi-party life, it is observed that only one of the two mainstream parties, namely the governing or ruling right party, has been able to win elections |
| ev-s-5 | DISCUSSION | 20 | — | When the ruling right party emerges holistically widespread throughout the political spectrum; the CHP forms the other uniting part as the main opposition. |
| ev-l-1 | Abstract | 1 | 2 | This study aims to compare these four major parties, which are on the right of the political spectrum in the Turkish party system and are the sole ruling parties |
| ev-l-2 | INTRODUCTION | 3 | — | After 1950, Türkiye had acquired a habit where the major right party won the elections and came to power. |
| ev-l-4 | DISCUSSION | 20 | — | In the 2018 elections, the leader of the ruling right party was elected as the President. A prime minister and ministers coming from within the parliament are absent |

# İlgili kavramlar

- [Dış Oy Kullanma Hakkı Tanınmasının AKP ve CHP'nin Diaspora Politikaları Üzerindeki Etkileri](/okf/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/dis-oy-kullanma-hakki-taninmasinin-akp-ve-chpnin-diaspora-politikalari-uzerindeki-etkileri.md)
- [Otorite ve Veraset İçin Osmanlı Mücadelesi: IV. Murad ve IV. Mehmed Dönemlerinde Mutlak Hakimiyetten Hanedan İstikrarına](/okf/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/otorite-ve-veraset-icin-osmanli-mucadelesi-iv-murad-ve-iv-mehmed-donemlerinde-mutlak-hakimiyetten-hanedan-istikrarina.md)
- [COVID-19 Döneminde İş-Aile ve Aile-İş Çatışması ile Stres: Beş Temel Endüstriyel Sektör Üzerine Ampirik Bir Araştırma](/okf/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/covid-19-doneminde-is-aile-ve-aile-is-catismasi-ile-stres-bes-temel-endustriyel-sektor-uzerine-ampirik-bir-arastirma.md)
- [İspanya Turizm Sektöründe Çalışanların İyi Oluşunun Bir Öncülü Olarak İş Yaşam Dengesi İçin Örgütsel Destek](/okf/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/ispanya-turizm-sektorunde-calisanlarin-iyi-olusunun-bir-onculu-olarak-is-yasam-dengesi-icin-orgutsel-destek.md)
- [ESKİŞEHİR KENTSEL DÖNÜŞÜM BETON DAYANIMLARININ İSTATİSTİKSEL ANALİZİ](/okf/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/eskisehir-kentsel-donusum-beton-dayanimlarinin-istatistiksel-analizi.md)
- [Birleşik Krallık'ta Ruh Sağlığı Hizmetlerindeki Etnik Eşitsizlikleri Anlamak: Bir Meta-Etnografi Çalışması](/okf/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/birlesik-krallikta-ruh-sagligi-hizmetlerindeki-etnik-esitsizlikleri-anlamak-bir-meta-etnografi-calismasi.md)
- [Ulaşım Altyapısı ve Eko-Çevresel Kalite: Çin'in Yüksek Hızlı Demiryolundan Kanıtlar](/okf/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/ulasim-altyapisi-ve-eko-cevresel-kalite-cinin-yuksek-hizli-demiryolundan-kanitlar.md)
- [Yüksek Hızlı Demiryolu Etkisi Altında Kentsel Yığılmaların Rekabet-İşbirliği İlişkisi ve Kent-Sanayi Entegrasyonu Gelişimi Üzerine Bir Araştırma](/okf/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/yuksek-hizli-demiryolu-etkisi-altinda-kentsel-yigilmalarin-rekabet-isbirligi-iliskisi-ve-kent-sanayi-entegrasyonu-gelisimi-uzerine-bir-arastirma.md)

# Şeffaflık

- Analiz tarihi: 2026-10-06T10:42:38.765Z
- Kanıt sayısı: 9
- Üretim sürümü: makale-analizi-v3.0.0
- Kanonik sayfa: https://makaleanalizi.com/sosyal-bilimler/toplum-siyaset-ve-kamu/turk-parti-sisteminde-iktidar-partileri-14-mayis-1950-ve-14-mayis-2023-arasinda-bir-analiz