Nicel araştırma makalesi incelemesi

Arap Ülkelerinde Beş Yaş Altı Çocuk Ölümlerinin Sosyo-Ekonomik ve Demografik Belirleyicileri: Doğum Sırası ve Ülke Bazlı Karşılaştırmalı Bir Analiz

Beş yaş altı çocuk ölümü oranları, bir ülkenin genel sağlık durumunun, sosyoekonomik kalkınmışlığının ve temel insani refahının en duyarlı göstergelerinden biridir.

Makalenin anahtar kelimeleri

Yazar: Chellai Fatih
Yayın: European Review Of Applied Sociology
Tarih: 2021-12-01
DOI: 10.2478/eras-2021-0009

Makalenin Kapsamı ve Akademik İçeriği

Küresel ölçekte beş yaş altı çocuk ölümleri, hükümetlerin Sürdürülebilir Kalkınma Hedeflerine ulaşma çabalarında kritik bir engel teşkil etmeye devam etmektedir. Özellikle Arap dünyasında, ekonomik refah ve sağlık altyapısındaki eşitsizlikler nedeniyle çocuk ölüm oranları ülkeler arasında dramatik farklılıklar göstermektedir. Körfez ülkeleri düşük ölüm oranlarına ulaşmışken, Moritanya ve Sudan gibi ülkelerde bu oranlar hala oldukça yüksektir. Literatürde çocuk ölümlerinin sosyoekonomik ve demografik belirleyicileri üzerine pek çok çalışma bulunsa da, bu etkilerin farklı doğum sıraları üzerindeki homojenliğini ve ülkeler arası varyasyonlarını sistematik olarak inceleyen araştırmalar kısıtlıdır. Bu çalışma, söz konusu boşluğu doldurmak amacıyla çok boyutlu bir perspektif sunmaktadır.

Çalışmanın temel amacı, Cezayir, Mısır, Irak, Moritanya, Sudan ve Tunus'tan oluşan altı Arap ülkesinde beş yaş altı çocuk ölümlerinin dinamiklerini lojistik regresyon modelleri aracılığıyla çözümlemektir. Araştırmada UNICEF destekli Çok Göstergeli Küme Anketleri (MICS) veri setleri kullanılmış olup, toplamda 54.644 anne ve bunlara bağlı 249.000 çocuktan oluşan geniş bir örneklem incelenmiştir. Metodolojik olarak, çocukların doğum sıraları birden altıya kadar katmanlara ayrılarak bağımsız alt örneklemler olarak analiz edilmiştir. Bağımlı değişken olan ölüm durumu; cinsiyet, ikiz doğum, annenin eğitim düzeyi, anne yaşı, doğum aralığı, yerleşim yeri ve zenginlik endeksi gibi açıklayıcı değişkenlerle ikili çok değişkenli lojistik modellerde test edilmiştir.

Elde edilen bulgular, incelenen tüm ülkelerde erkek çocukların kız çocuklarına göre beş yaşından önce daha yüksek ölüm riski taşıdığını kanıtlamaktadır. Doğum sırası baz alındığında, ilk doğan çocukların ölüm riski tüm ülkelerde belirgin şekilde yüksekken, beşinci ve altıncı doğumlarda riskin yeniden arttığı gözlemlenmiştir. İkiz doğumların singleton doğumlara göre ölüm riski 4 ila 6 kat daha fazladır. Özellikle eğitim düzeyi yüksek olan ve kentsel alanlarda yaşayan annelerin çocuklarının hayatta kalma şansının daha yüksek olduğu tespit edilmiştir. Doğumlar arasındaki sürenin artması, tüm ülkelerde çocuk ölümleri riskini azaltan koruyucu bir faktör olarak öne çıkmaktadır. Sudan ve Moritanya en yüksek ölüm oranlarına sahipken, Tunus ve Cezayir en düşük oranları kaydetmiştir.

Bu araştırma, Arap dünyasındaki çocuk ölüm oranlarındaki düşüşün sadece ekonomik büyüme ile değil, aynı zamanda sosyal ve sağlık odaklı müdahalelerle doğrudan ilişkili olduğunu göstermektedir. Literatürdeki önceki çalışmalarla uyumlu olarak, anne eğitiminin ve doğum aralığının kritik önemi teyit edilmiş, ancak doğum sırasına dayalı risk dağılımının heterojen yapısı çalışmanın özgün katkısı olarak belirmiştir. Sonuçlar, politika yapıcıların özellikle kırsal bölgelerdeki sağlık stratejilerini iyileştirmesi, kadınların eğitim seviyesini artırması ve aile planlaması yoluyla doğum aralıklarını optimize etmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Çalışma, bölgesel sağlık eşitsizliklerini gidermek için veri temelli somut öneriler sunarak literatürde önemli bir referans noktası oluşturmaktadır.

Araştırmanın amacı

Altı Arap ülkesinde hanehalkı sosyoekonomik ve demografik özelliklerinin çocuk ölümleri üzerindeki etkilerini belirlemek ve bu etkilerin doğum sırası ile ülkeler arasında homojen olup olmadığını test etmektir(Fatih, 2021).

İnceleme ve modelleme yöntemi

Altı Arap ülkesindeki beş yaş altı çocuk ölümlerini belirleyen faktörleri analiz etmek amacıyla Çoklu Gösterge Kümeleme Anketi (MICS) verileri kullanılarak boylamsal bir nicel araştırma tasarımı uygulanmıştır. Çalışma, doğum sırasının (1'den 6'ya kadar) ölüm riski üzerindeki etkisini bağımsız alt örneklemler üzerinden inceleyen katmanlı bir yaklaşım benimsemektedir(Fatih, 2021).

Kuramsal ve kavramsal çerçeve

Çalışma, demografik geçiş teorisi ve sosyo-ekonomik belirleyiciler çerçevesine oturmaktadır. Özellikle sağlık bilimleri ve demografi alanındaki hanehalkı mikro-verilerinin analizine odaklanan araştırma, lojistik regresyon modellemesi ile çocuk sağlığını etkileyen biyolojik ve sosyal faktörlerin etkileşimini teorik bir tabanda analiz etmektedir.

Makalenin ele aldığı literatür

Araştırma, UN IGME (2019) küresel çocuk ölümü verileri, Alkema ve ark. (2014) tarafından geliştirilen tahmin yöntemleri ve Hobcraft ve ark. (1985) gibi demografik belirleyiciler üzerine odaklanan klasik çalışmalarla ilişki kurmaktadır. Ayrıca Arap ülkelerindeki veri kıtlığına değinilerek, Shawky (2001) ve Chellai ve Boudrissa (2019) gibi bölgesel çalışmaların eksikleri üzerinden bir tartışma yürütülmektedir.

Araştırma Tasarımı

Evren veya inceleme alanı: Cezayir, Mısır, Irak, Moritanya, Sudan ve Tunus'tan oluşan altı Arap ülkesindeki beş yaş altı çocuk ölümleri ve bu ölümlerle ilişkili hanehalkı özellikleridir.
Örneklem veya araştırma materyali: Araştırma kapsamında 54.644 anneye ait toplam 249.000 çocuk verisi analiz edilmiştir. Örneklem, her bir ülke için MICS anketlerinin en güncel döngülerinden elde edilen geniş kapsamlı verilerden oluşmaktadır.
Veri toplama süreci: Veriler, UNICEF tarafından desteklenen Çoklu Gösterge Kümeleme Anketi (MICS) veri setlerinden ikincil analiz yöntemiyle elde edilmiştir. Seçilen ülkeler için 4., 5. ve 6. tur anket sonuçları temel alınmıştır.
Veri analiz yöntemi: Beş yaş altı ölüm riski oranlarını tahmin etmek için ikili çok değişkenli lojistik regresyon modelleri (binary multivariable logistic models) kullanılmıştır. Modellerin değerlendirilmesinde Olabilirlik Oranı testi, Skor testi ve Wald testi uygulanmıştır.

Beş yaş altı çocuk ölümü (U5MR)Doğum sırası (Birth order)Çoğul gebelik (Twin vs singleton)Anne eğitim düzeyiDoğumlar arası süre (Birth interval)Hanehalkı refah indeksiAnne yaşıCinsiyet

Araştırmanın Bulguları

İncelenen altı ülkenin tamamında erkek çocukların beş yaşından önce ölüm riski kız çocuklarına göre daha yüksek bulunmuştur. Bu cinsiyet temelli risk farkı, doğum sırasına göre entegre edildiğinde özellikle birinci ve ikinci doğum sırasındaki çocuklarda en belirgin seviyeye ulaşmaktadır(Fatih, 2021).

Doğum sırasına göre yapılan analizlerde, ilk doğan bebeklerin beş yaş altı ölüm riskinin diğerlerine oranla daha yüksek olduğu tespit edilmiştir. İkinci, üçüncü ve dördüncü çocuklarda risk azalırken, beşinci ve altıncı doğumlarda riskin yeniden artış eğilimine girdiği gözlemlenmiştir(Fatih, 2021).

İkiz bebeklerin ölüm riskinin tekiz bebeklere kıyasla dört ila altı kat daha fazla olduğu doğrulanmıştır. Bu bulgu, Tunus'ta 6,23 kat ile en yüksek seviyeye ulaşırken, Moritanya'da 3,97 kat ile en düşük farkı göstermekte ancak tüm ülkelerde istatistiksel olarak anlamlı kalmaktadır(Fatih, 2021).

Doğumlar arası sürenin uzaması, tüm ülkelerde beş yaş altı ölüm riskini önemli ölçüde azaltan koruyucu bir faktördür. Özellikle üçüncü çocuktan itibaren doğum aralığının genişlemesi, çocuk sağlığı üzerinde belirgin bir olumlu etki yaratarak ölüm olasılığını düşürmektedir(Fatih, 2021).

Eğitim seviyesi yüksek olan ve kentsel alanlarda yaşayan annelerin çocuklarının ölüm riski, düşük eğitimli ve kırsal bölgedeki annelerin çocuklarına göre tüm ülkelerde daha düşüktür. Eğitimli annelerin sağlık bilinci ve imkânlara erişimi bu sonuçtaki temel belirleyicidir(Fatih, 2021).

Bulguların Tartışılması ve Araştırmanın Sonucu

Bulguların Yazarlar Tarafından Yorumlanışı

Analizler, beş yaş altı çocuk ölümlerinde belirgin bir cinsiyet ve doğum sırası örüntüsü olduğunu göstermektedir. Erkek çocukların daha yüksek risk taşıması biyolojik faktörlerle ilişkilendirilirken, ilk doğan bebeklerin deneyim eksikliği veya komplikasyon riskleri nedeniyle dezavantajlı olduğu belirtilmektedir. Yazar, bu bulguyu literatürdeki cinsiyet farkı çalışmalarıyla destekleyerek, özellikle ilk doğumlarda sağlık sistemlerinin müdahale kapasitesinin önemine dikkat çekmektedir.

Çoğul gebeliklerin ölüm riski üzerindeki yıkıcı etkisi, tekiz bebeklere göre 4-6 kat daha fazla olmasıyla kanıtlanmıştır. Yazar, bu durumu düşük doğum ağırlığı ve doğum sırasındaki komplikasyonlar gibi biyolojik nedenlerle açıklamaktadır. Literatürdeki benzer çalışmalarla uyumlu olan bu sonuç, ikiz bebek bekleyen annelerin özel sağlık takibine alınmasının hayati bir politika gerekliliği olduğunu ortaya koymaktadır.

Doğumlar arası sürenin uzunluğunun ölüm riskini azaltan en güçlü faktörlerden biri olduğu sonuçuna varılmıştır. Özellikle üçüncü çocuktan itibaren genişleyen doğum aralıkları, hem anne sağlığı hem de çocuğun bakım kalitesi üzerinde iyileştirici bir etki yapmaktadır. Rutstein gibi araştırmacıların bulgularıyla örtüşen bu durum, aile planlaması ve doğum aralığı politikalarının Arap ülkelerinde çocuk sağlığı stratejilerinin merkezinde yer alması gerektiğini göstermektedir.

Sosyoekonomik göstergeler içinde anne eğitim düzeyi ve ikamet yerinin belirleyici rolü, eşitsizliklerin çocuk ölümü üzerindeki somut etkisini yansıtmaktadır. Eğitimli ve şehirli annelerin çocuklarının daha güvenli bir hayatta kalma şansına sahip olması, yazar tarafından sağlık hizmetlerine erişim ve bilinç düzeyi ile açıklanmaktadır. Tartışma kısmında bu bulgunun kalkınma düzeyindeki farklılıkları yansıttığı vurgulanarak, kalkınma hedeflerine ulaşmak için bölgesel eşitsizliklerin giderilmesi gerektiği sonuçuna varılmaktadır.

Bulguların Önceki Araştırmalarla Karşılaştırılması

Yazarın bulguladığı çocuk ölümlerindeki cinsiyet temelli farklılıklar, Sawyer tarafından 1970'lerden bu yana geliştirilen tahmin yöntemleriyle uyum göstermektedir. Erkek çocukların biyolojik ve genetik faktörler nedeniyle daha yüksek risk taşıdığı savı bu çalışmayla desteklenmektedir(Fatih, 2021).

Bu çalışmanın doğum aralıklarının çocuk hayatta kalma oranları üzerindeki pozitif etkisine dair bulguları, Rutstein'ın gelişmekte olan ülkeler üzerine yaptığı kapsamlı analizle örtüşmektedir. Doğum aralığı genişledikçe riskin azaldığı tezi, Arap dünyası örnekleminde de doğrulanmıştır(Fatih, 2021).

Yazarın anne eğitiminin koruyucu bir faktör olduğuna dair sonuçu, Abuqamar ve meslektaşlarının 1990-2009 yılları arasındaki Arap dünyası verileriyle paralellik taşımaktadır. Eğitim düzeyinin sosyoekonomik farklılıklar içindeki belirleyici rolü her iki çalışmada da vurgulanmıştır(Fatih, 2021).

Sonuç Bölümünün Sunduğu Çıkarımlar

Sürdürülebilir Kalkınma Hedeflerine ulaşmak adına Arap ülkeleri arasında büyük farklılıklar bulunsa da Cezayir, Mısır ve Tunus bu yolda ilerleme kaydederken Sudan ve Moritanya hedeflerin gerisindedir. Hükümetlerin kadın eğitimini artırması, doğum aralıklarını teşvik eden politikalar geliştirmesi ve özellikle kırsal kesimde sağlık standartlarını iyileştirmesi, çocuk ölümlerini azaltmada kritik bir öneme sahiptir. Gelecekteki araştırmaların, Covid-19 pandemisinin bu kırılgan ülkelerdeki çocuk sağlığı üzerindeki dolaylı etkilerini de modellemesi gerekmektedir(Fatih, 2021).

Literatür Taraması İçin Sunduğu Çerçeve

Bu çalışma, Arap dünyasında beş yaş altı çocuk ölümlerini etkileyen faktörleri, geleneksel modellerin aksine doğum sırasına göre katmanlandırılmış özgün bir tasarım üzerinden inceleyerek literatürdeki önemli bir boşluğu doldurmaktadır. Bölgesel düzeyde Moritanya ve Sudan gibi yüksek riskli ülkeler ile Tunus ve Cezayir gibi daha düşük riskli ülkeler arasındaki uçurumu ampirik verilerle ortaya koyar. Makalenin temel işlevi, çocuk ölümlerinin sadece genel bir sağlık sorunu değil, aynı zamanda hanehalkı dinamiği ve doğum hiyerarşisiyle doğrudan ilişkili bir sosyo-demografik olgu olduğunu kanıtlamaktır. Bu yaklaşım, bölgeye özgü sağlık müdahalelerinin her çocuk sırası için neden özelleştirilmesi gerektiğini rasyonel bir temele oturtur.

Çalışma, temelini Birleşmiş Milletler Çocuk Ölümü Tahmin Grubu (UN IGME) ve Alkema gibi araştırmacıların geliştirdiği küresel tahmin metodolojileri üzerine inşa etmektedir. Ancak, önceki literatürün Arap ülkelerine dair kapsamlı veri eksikliğini vurgulayan Shawky gibi yazarların izinden giderek, bölgeye dair mikro düzeyde (hanehalkı) kanıtlar sunar. Barclay ve Kolk tarafından Avrupa örneklemlerinde çalışılan doğum sırası etkisini Arap coğrafyasına taşıyarak küresel bir tartışmayı yerelleştirir. Literatürde daha önce ikiz bebekler ve doğum aralıkları üzerine yapılan bağımsız çalışmaları, geniş bir bölgesel veri setiyle sentezleyerek önceki bulguları hem doğrular hem de doğum sırası değişkeniyle genişletir.

Literatür taraması yapan araştırmacılar için bu çalışma, çocuk ölümlerinin belirleyicileri konusunda çok boyutlu bir sentez sunmaktadır. Özellikle Çok Göstergeli Küme Anketleri (MICS) verilerinin nasıl standardize edileceği ve lojistik regresyon modellerinin doğum sıraları gibi katmanlı değişkenlerle nasıl zenginleştirileceği konusunda yöntemsel bir rehber niteliği taşır. Makale, anne eğitimi, yerleşim yeri ve zenginlik endeksi gibi klasik değişkenlerin etkisinin doğum sırasına göre nasıl değiştiğini göstererek, araştırmacılara 'ortalama' etkilerin ötesine geçme imkânı verir. Ayrıca, Sürdürülebilir Kalkınma Hedeflerine (SDG) ulaşma yolunda ülkeler arasındaki heterojenliği belgelemesi, kamu sağlığı ve sosyal politika araştırmaları için güncel bir referans kaynağı sağlar.

Kaynakça

Sawyer, C. C. (2012). Child mortality estimation: estimating sex differences in childhood mortality since the 1970s. PLoS medicine, 9(8), e1001287.
Rutstein, S. O. (2005). Effects of preceding birth intervals on neonatal, infant and under-five years mortality and nutritional status in developing countries: evidence from the demographic and health surveys. International Journal of Gynecology & Obstetrics, 89, S7-S24.
Abuqamar, M., Coomans, D., & Louckx, F. (2011). Correlation between socioeconomic differences and infant mortality in the Arab World (1990-2009). International Journal of Sociology and Anthropology, 3(1), 15-21.

Tez ve Makale Araştırmalarında Kullanım

Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.

Tez veya makalede kullanım · Giriş

Arap dünyasında çocuk ölümleri ülkeler arasında yüksek düzeyde heterojenlik göstermektedir.

Körfez ülkeleri ile Sudan ve Moritanya arasındaki uçurumu rakamsal verilerle ortaya koymak için kullanılır(Fatih, 2021).

Arap Dünyasında Babaların Sosyoekonomik Durumunun Çocuk Sağlığı Üzerindeki Etkisi

Araştırma sorusu: Babaların eğitim seviyesi ve mesleki statüsü, annelerin faktörlerinden bağımsız olarak çocuk ölümü riskini nasıl etkilemektedir?
Yöntem taslağı: Makalede belirtilen 'baba özelliklerinin dahil edilmemesi' sınırlılığından yola çıkarak, MICS veya DHS veri setlerinden babaların eğitim ve gelir verilerini içeren ekonometrik bir model kurulur. Örneklem büyüklüğü güç analiziyle belirlenmelidir.

Makaleyle bağlantısı: Yazarın tartışma bölümünde belirttiği üzere, modelde baba karakteristiklerinin eksikliği önemli bir kısıttır; bu öneri doğrudan o boşluğu hedefler(Fatih, 2021).

Tez veya makalede kullanım · Literatür Taraması

Anne eğitimi, beş yaş altı çocuk ölümlerini azaltan en istikrarlı sosyoekonomik faktördür.

Eğitim seviyesinin tüm ülkelerde ve tüm doğum sıralarında koruyucu etkisini kanıtlamak için referans verilir(Fatih, 2021).

Covid-19 Pandemisinin Sudan ve Moritanya'daki Çocuk Sağlığı Hizmetlerine Dolaylı Etkisi

Araştırma sorusu: Pandemi sürecinde temel sağlık hizmetlerine erişimin kısıtlanması, düşük gelirli Arap ülkelerinde beş yaş altı ölüm oranlarını nasıl etkilemiştir?
Yöntem taslağı: Yazarın sonuç kısmındaki çağrısına uygun olarak, pandemi öncesi ve sonrası sağlık verilerini karşılaştıran bir kesintili zaman serisi analizi tasarlanır. Veri doygunluğu resmi sağlık kayıtları üzerinden sağlanır.

Makaleyle bağlantısı: Makalenin sonuç bölümünde, pandeminin sağlık sistemleri üzerindeki yükünün çocuk ölümlerini artırabileceği yönündeki öngörüsü bu araştırmanın temel gerekçesidir(Fatih, 2021).

Tez veya makalede kullanım · Tartışma

Doğum aralıklarının kısa olması, özellikle gelişmekte olan ülkelerde çocuk sağlığı için ciddi bir risk faktörüdür.

Doğum spacing politikalarının çocuk ölümlerini azaltmadaki hayati rolünü desteklemek için kullanılır(Fatih, 2021).

Kırsal Arap Toplumlarında Emzirme ve Kültürel Faktörlerin Çocuk Ölümleriyle İlişkisi

Araştırma sorusu: Emzirme süreleri ve geleneksel çocuk bakım uygulamaları, kırsal bölgelerdeki yüksek çocuk ölümü riskini ne ölçüde açıklayabilmektedir?
Yöntem taslağı: Makalede ölçülemeyen 'emzirme ve kültürel faktörler' eksikliğini gidermek üzere, nitel bir araştırma deseniyle derinlemesine mülakatlar yapılır. Katılımcı sayısı veri doygunluğuna ulaşılana kadar artırılır.

Makaleyle bağlantısı: Yazarın tartışma kısmında emzirme davranışı ve kültürel faktörlerin modele dahil edilememesini bir zayıflık olarak belirtmesi bu çalışmaya zemin oluşturur(Fatih, 2021).