Çevrimiçi Yemek Siparişi Uygulamalarının Depresyon ve Yeme Davranışları Üzerindeki Etkisi: Kartınızda Ne Var?

Bu çalışma, genç yetişkinlerde çevrimiçi yemek siparişi (ÇYSU) uygulamalarının kullanım sıklığı, bu uygulamalara yönelik tutumlar, depresyon düzeyi ve yeme davranışları arasındaki ilişkileri bütüncül bir yaklaşımla incelemiştir. Elde edilen temel bulgu, uygulamaların kullanım sıklığı arttıkça, özellikle kontrolsüz yeme davranışlarının arttığı ve bilişsel kısıtlama düzeylerinin düştüğü yönündedir. Ayrıca, telefonda yüklü uygulama sayısının artmasıyla depresyon puanlarında da anlamlı bir yükseliş saptanmıştır. Bu veriler, dijital gıda ortamının yalnızca fiziksel sağlık değil, aynı zamanda psikolojik sağlık ve davranışsal yeme alışkanlıkları üzerinde de belirleyici bir rol oynayabileceğine işaret etmektedir.

Araştırmanın sonuçları, ÇYSU kullanımında kuponların, sağlıklı beslenme motivasyonunun ve duygusal durumların önemli faktörler olduğunu göstermektedir. Katılımcıların kuponların yiyecek istekleri üzerindeki etkisini belirtmeleri, önceki çalışmalarla paralel bir bulgudur ve kuponların alışveriş/teslimat davranışlarını tetikleyici bir mekanizma işlevi gördüğünü desteklemektedir. İlginç bir şekilde, ÇYSU'ların sağlıklı beslenmeye teşvik ettiğini düşünen bireylerin hem kontrolsüz hem de duygusal yeme puanlarının daha yüksek çıkması, sağlıklı yeme arzusuna rağmen bazı bireylerin yeme davranışlarını ve duygusal yeme eğilimlerini kontrol etmede güçlük yaşadığını düşündürmektedir. Bu karmaşık ilişki, gelecekteki araştırmalarda daha derinlemesine incelenmelidir.

Çalışmada sık ÇYSU kullanımının daha az sağlıklı yeme davranışlarıyla ilişkili olduğu, özellikle kontrolsüz yeme alışkanlıklarını artırıp bilişsel kısıtlamayı azalttığı bulgusu, mevcut literatürdeki benzer eğilimleri yansıtmaktadır. Bu durum, sürekli gıda seçeneklerine maruz kalmanın, özellikle yüksek kalorili ve çekici yiyeceklerin kolay bulunabilirliğinin, bireylerin yiyecek alımını zihinsel olarak sınırlama çabalarını baltalayabileceğini düşündürmektedir. Uygulamaların ödül sistemini harekete geçiren görseller ve dilsel uyarıcılarla dolu olması, dikkat ve dürtü kontrolünü zorlayarak bilişsel kısıtlamayı sürdürme kapasitesini azaltabilir. Ayrıca, depresyonun kontrolsüz ve duygusal yeme üzerinde pozitif ve anlamlı bir etkisi olduğu da vurgulanmıştır.

ÇYSU kullanımı ile depresyon arasındaki bağlantı literatürde sınırlı olsa da, bu çalışmada daha fazla sayıda yemek teslimatı uygulamasına sahip olmanın daha yüksek depresyon düzeyleriyle ilişkili olduğu bulunmuştur. Bu bulgu, paket servis sıklığı ile depresif semptomlar arasında negatif bir ilişki olduğunu gösteren önceki kohort ve üniversite öğrenci çalışmalarıyla uyum içindedir. Yazarlar, bu tür dijital platformların kullanım alışkanlıklarının, bireylerin yeme davranışları ve psikolojik sağlıkları üzerindeki olası etkileri açısından daha ayrıntılı incelenmesi gerektiğini belirtmektedirler. Özellikle, giyilebilir teknolojilerin ÇYSU ve yeme davranışlarının düzenlenmesinde kullanılabileceği ve kişiselleştirilmiş dijital sağlık müdahaleleri için güçlü bir mekanizma sağlayabileceği ileri sürülmektedir.

Pandeminin çevrimiçi yemek siparişi uygulamalarının kullanımını etkileyen önemli bir faktör olarak ortaya çıkmasına rağmen, mevcut literatürde online yemek ve market alışverişinin pandemi sırasında belirgin şekilde arttığı ve bu artış trendinin pandemi sonrası dönemde de devam ettiğini gösteren bulgular (29) ile bu çalışmanın genç yetişkinlerde kullanım sıklığı açısından anlamlı farklılık göstermemesi arasında bir tutarsızlık tespit edilmiştir. Bu durum, araştırma popülasyonunun özellikleri ve genç yetişkinlerin pandemi öncesinde de yüksek uygulama kullanımına sahip olmasıyla ilişkilendirilebilir(Karahan et al., 2025).

Kuponların yemek yeme istekleri üzerindeki etkisine ilişkin bulgular, çevrimiçi yemek siparişi uygulamalarının düzenli kullanıcılarını inceleyen benzer bir araştırmayla tutarlılık göstermektedir. Önceki çalışma, kupon kullananların uygulamayı daha sık kullandığını ve bu kişilerin alışveriş/teslimat davranışlarını (yemek) tetikleyen bir mekanizma sergilediğini ortaya koymuştur (30). Bu durum, kuponların kullanıcı davranışlarını ve yeme isteklerini yönlendirmedeki önemli rolünü pekiştirmektedir(Karahan et al., 2025).

Bu çalışmanın sık çevrimiçi yemek siparişi uygulaması kullanımının daha az sağlıklı yeme davranışları, özellikle artan kontrolsüz yeme ve azalan bilişsel kısıtlama ile ilişkili olduğunu gösteren bulguları, Portingale ve arkadaşlarının (2023) çalışmasıyla uyumludur. Bu önceki araştırma, çevrimiçi yemek siparişi uygulamaları kullanımının yeme bozuklukları riskini artırdığını, kolayca erişilebilir, yiyecek açısından zengin bir ortam sağladığını ve yüksek lezzetli ve hedonik yiyecek seçeneklerinin belirgin bir şekilde teşvik edildiği bir ortam sunduğunu belirtmiştir (2)(Karahan et al., 2025).

Çevrimiçi yemek siparişi uygulamaları kullanımı ile depresyon arasındaki potansiyel bağlantının literatürde yeterince araştırılmamış olmasına rağmen, bu çalışmanın daha fazla sayıda yemek teslimatı uygulamasına sahip olmanın daha yüksek depresyon düzeyleriyle ilişkili olduğunu gösteren bulguları, Avustralya'da yapılan bir kohort çalışmasıyla benzerlik taşımaktadır. O çalışmada, 14 yaşında paket servisleri kullanma olasılığı daha yüksek olan bireylerin, 17 yaşında daha şiddetli depresif belirtilerle ilişkili olduğu gösterilmiştir (37). Çin'deki üniversite öğrencilerinde yapılan yakın tarihli bir çalışma da paket servis sıklığının depresif belirtilerle anlamlı derecede ilişkili olduğunu ortaya koymuştur (38)(Karahan et al., 2025).