Sistematik derleme · 2022
Religious fasting and its impacts on individual, public, and planetary health: Fasting as a “religious health asset” for a healthier, more equitable, and sustainable society
Okur sorusu
Yazarlar, dini oruç ritüellerinin yalnızca bireysel metabolik sağlığı düzenleyen tıbbi bir beslenme yaklaşımı olmadığını, aynı zamanda toplumsal dayanışmayı artıran ve sürdürülebilir beslenme kalıpları üzerinden gezegen sağlığını koruyan kritik bir dini sağlık varlığı sunduğunu sonuçlandırmaktadır.
Öne çıkanlar
İnsan ömrünün uzamasıyla eş zamanlı olarak artan kronik ve yet yeti kaybına yol açan medeniyet hastalıkları, batı tarzı beslenme ve sedanter yaşam biçiminin bireysel ve toplumsal sağlık üzerindeki olumsuz yükünü artırmaktadır. Yüksek oranda hayvansal gıda ve ultra işlenmiş ürün tüketimine dayalı beslenme modelleri, bir yandan obezite ve tip 2 diyabet gibi metabolik rahatsızlıkları tetiklerken diğer yandan yüksek sera gazı emisyonu, aşırı su kullanımı ve arazi tahribatı yoluyla gezegenin ekolojik dengesini bozmaktadır. Dünya nüfusunun ezici bir çoğunluğunun bir dine mensup olduğu gerçeği karşısında, milyarlarca insan tarafından uygulanan dini oruç ritüelleri, yalnızca ruhsal bir ibadet değil, aynı zamanda bireysel ve çevresel sağlığı dönüştürme potansiyeline sahip kamusal bir sağlık varlığı olarak öne çıkmaktadır.
Bu derleme, Ramazan İslam orucu ve Yunan Hristiyan Ortodoks orucu başta olmak üzere farklı dini oruç modellerinin insan metabolizması, halk sağlığı ve gezegen sağlığı üzerindeki etkilerini bütüncül bir yaklaşımla değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Araştırmada iki aşamalı bir literatür taraması yöntemi benimsenmiş; PubMed, Web of Science, Cochrane, EBSCOhost ve Scielo veri tabanları üzerinden 27 sistematik derleme ve 53 deneysel/ampirik çalışma incelemeye dahil edilmiştir. İnceleme sürecinde antropometrik ölçümler, kan lipidleri, glukoz homeostazı, karacığer ve böbrek fonksiyon testleri, inflamasyon parametreleri, bağırsak mikrobiyotası değişimi ve çevresel sürdürülebilirlik göstergeleri sistematik biçimde sentezlenmiştir.
Derlenen kanıtlar, Ramazan orucunun sağlıklı bireylerde beden kütlesinde, bel çevresinde, LDL kolesterolde ve açlık kan şekerinde anlamlı düşüşler sağladığını, HDL kolesterolü ise artırdığını göstermektedir. Benzer şekilde, dönemsel bir vejetaryen beslenme modeli sunan Yunan Hristiyan Ortodoks orucunun toplam kolesterol ve LDL düzeylerinde kayda değer azalmalar yarattığı, doymuş yağ ve kalori alımını düşürerek kardiyovasküler koruma sağladığı saptanmıştır. Ayrıca kırmızı et ve alkol tüketiminin kısıtlandığı oruç ritüellerinin, hayvancılık kaynaklı sera gazı emisyonlarını azaltarak ve su kaynaklarını koruyarak gezegen sağlığına doğrudan olumlu katkıda bulunduğu tespit edilmiştir.
Tartışma ve sonuç bölümünde yazarlar, dini oruçların tek başına tıbbi bir tedavi olmadığını ancak halk sağlığı müdahaleleri ve çevre politikalarıyla entegre edilebilecek güçlü bir sosyo-kültürel kaldıraç olduğunu vurgulamaktadır. Dini liderlerin ve inanç temelli kuruluşların beslenme okuryazarlığı ve çevre bilinci konularında sürece dahil edilmesi, hem kronik hastalıkların önlenmesinde hem de sürdürülebilir tüketim alışkanlıklarının kazanılmasında kritik bir rol oynamaktadır. Bu çalışma, literatürde ilk kez bireysel klinik parametreleri küresel çevre sorunlarıyla birleştiren disiplinlerarası bir bakış açısı sunarak gelecek araştırmalar için teorik ve uygulamalı bir zemin hazırlamaktadır.
Çalışma, bireysel, toplumsal ve ekolojik sağlığı ayrıştırılmış olgular yerine birbiriyle etkileşimli bir bütün olarak ele alan Gezegen Sağlığı (Planetary Health) yaklaşımı ile dini kurum ve pratiklerin kamu yararına kaldırabileceği Dini Sağlık Varlığı (Religious Health Asset) kuramsal çerçevesine dayanmaktadır.
Makale, son otuz yılda dini oruçların lipid profili, glukoz homeostazı, inflamasyon, bağırsak mikrobiyotası, böbrek fonksiyonları, uyku kalitesi ve gebelik sonuçları üzerindeki etkilerini inceleyen 27 sistematik/taramalı derleme ile 53 deneysel/ampirik araştırmayı kapsayan geniş bir literatür birikimini çözümlemektedir.
Bu derlemenin temel amacı, başta Yunan Hristiyan Ortodoks ve Ramazan İslam orucu olmak üzere farklı dini oruç biçimlerinin insan metabolizması, halk sağlığı ve çevresel sürdürülebilirlik üzerindeki en güncel etkilerini sistematik biçimde özetlemek ve orucun bir dini sağlık varlığı olarak daha adil ve sürdürülebilir bir toplum yaratmadaki potansiyelini ortaya koymaktır (Trabelsi et al., 2022).
Bu çalışma, dini oruç uygulamalarının bireysel, halk ve gezegen sağlığı üzerindeki etkilerini bütüncül bir yaklaşımla değerlendirmek amacıyla yürütülmüş iki aşamalı sistematik literatür derlemesidir (Trabelsi et al., 2022).
Ramazan orucu, sağlıklı yetişkinlerde vücut ağırlığı, beden kütle indeksi ve yağ kütlesinde küçük fakat istatistiksel olarak anlamlı bir azalma sağlamaktadır (Trabelsi et al., 2022).
Ramazan orucu müdahalesi, açlık kan şekerini ve serum triaçilgliserol düzeylerini düşürürken HDL kolesterol seviyelerini artırarak kardiyometabolik risk faktörlerini iyileştirmektedir (Trabelsi et al., 2022).
Yunan Hristiyan Ortodoks orucu düzeni, doymuş yağ ve doymamış yağ asitleri dengesini değiştirerek toplam kolesterol ve LDL kolesterol düzeylerinde tutarlı düşüşler sağlamaktadır (Trabelsi et al., 2022).
Kırmızı et kısıtlaması ve bitkisel bazlı beslenme içeren dini oruç ritüelleri, sera gazı salınımını ve su ayak izini azaltarak gezegen sağlığının korunmasına katkıda bulunmaktadır (Trabelsi et al., 2022).
Sistematik derleme bulguları, Ramazan ve Ortodoks orucu gibi dini ritüellerin bireysel düzeyde vücut ağırlığı, lipid profili ve glukoz metabolizması üzerinde olumlu düzenleyici etkiler sunduğunu açıkça göstermektedir. Bu değişimler, kalori kısıtlaması ve besin tercihlerindeki sistematik dönüşümle doğrudan ilişkilendirilmektedir.
Yazarlar, söz konusu olumlu metabolik etkilerin arkasında yatan temel mekanizmaların hücresel düzeyde oksidatif stresin azalması, anti-enflamatuar gen ekspresyonunun artması ve bağırsak mikrobiyotasında bütirat üreten faydalı bakteri suşlarının çoğalması olduğunu açıklamaktadır.
Tartışma bölümünde elde edilen sonuçlar Kul ve arkadaşları ile Koufakis ve arkadaşlarının önceki literatür bulgularıyla karşılaştırılmış, lipid düşürücü etkilerin tutarlılığı teyit edilirken kalsiyum ve vitamin eksiklikleri açısından bireysel beslenme takibinin gerekliliği vurgulanmıştır.
Sonuç olarak, dini oruç uygulamaları sadece bireysel klinik parametreleri değil, aynı zamanda et tüketiminin ve gıda atıklarının azalması yoluyla gezegen sağlığını ve toplumsal esenliği destekleyen stratejik bir kamusal sağlık varlığı olarak değerlendirilmektedir.
Sermet Kul ve arkadaşlarının meta-analiz bulguları ile karşılaştırıldığında, Ramazan orucunun vücut ağırlığı ve LDL kolesterolü düşürücü etkisi teyit edilmiş, ancak cinsiyet temelli alt grup analizlerinde erkeklerde kilo kaybının daha belirgin olduğu gösterilmiştir (Trabelsi et al., 2022).
Koufakis ve arkadaşlarının sistematik derleme sonuçlarıyla uyumlu biçimde, Ortodoks orucunun toplam kolesterol ve LDL kolesterol düzeylerini %30'a varan oranlarda düşürdüğü görülmüş; ancak kalsiyum ve B12 vitamini yetersizlikleri açısından takviye ihtiyacına dikkat çekilmiştir (Trabelsi et al., 2022).
Bu derleme, tıp ve halk sağlığı literatüründe genellikle birbirinden kopuk ve dar uzmanlık alanlarında ele alınan bireysel klinik sağlık, toplum sağlığı ve çevresel/gezegensel sağlık boyutlarını disiplinlerarası bir potada birleştiren öncü bir işleve sahiptir. Çalışma, dini oruç ritüellerini yalnızca belirli besin gruplarından kaçınma veya kalori kısıtlaması içeren biyomedikal bir müdahale olarak değil, toplumsal dönüşümü teşvik eden ve sürdürülebilir yaşam tarzlarını destekleyen kapsamlı bir dini sağlık varlığı çerçevesinde konumlandırmaktadır. Böylece sağlık bilimleri ile çevre ve din sosyolojisi arasında özgün bir köprü kurarak literatürdeki kuramsal ve uygulamalı boşluğu doldurmaktadır.
Çalışma, önceki literatürde yer alan ve dini oruçların yalnızca beden kütlesi veya kan lipidleri gibi spesifik klinik parametreler üzerindeki dar etkilerini inceleyen ampirik yayınların ve sistematik derlemelerin ötesine geçmektedir. Önceki araştırmaların sunduğu sentezleri temele alarak Ramazan orucu ve Yunan Hristiyan Ortodoks orucu gibi uygulamaların biyokimyasal mekanizmalarını doğrulamakta, ardından bu bulguları sera gazı emisyonu, su ayak izi ve hayvansal gıda tüketiminin azaltılması gibi küresel çevre tartışmalarıyla ilişkilendirmektedir. Bu sayede mevcut ampirik birikimi bütüncül bir halk ve gezegen sağlığı paradigmasına yükseltmektedir.
Geniş kapsamlı literatür taramaları ve tez çalışmaları yürüten araştırmacılar için bu eser, dini orucun çok boyutlu etkilerini tek bir analitik şemsiye altında toplayan zengin bir sentez sunmaktadır. İnceleme, sadece bireysel metabolik iyileşmeleri sıralamakla kalmayıp orucun sunduğu sosyal bağlar, toplumsal esenlik, beslenme okuryazarlığı ve ekolojik sürdürülebilirlik boyutlarını sistematik biçimde kategorize etmektedir. Türkiye'deki ve uluslararası alandaki araştırmacıların halk sağlığı, beslenme epidemiyolojisi ve sürdürülebilirlik konularında yürütecekleri disiplinlerarası çalışmalara kuramsal zemin ve metodolojik yönelim kazandırmaktadır.
Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki araştırma taslaklarına dönüştürülmüştür.
Bu makale, Ramazan ayında tutulan orucun vücut ağırlığı, beden kütle indeksi, açlık kan şekeri ve lipid parametreleri üzerindeki olumlu düzenleyici etkilerini ampirik derleme kanıtlarıyla desteklemek amacıyla literatür taraması bölümünde kullanılabilir (Trabelsi et al., 2022).
Makaleyle bağlantısı: Makalenin Renal function bölümünde kronik böbrek hastalarının oruç tutma güvenliğine ilişkin literatürdeki çelişkili bulgulara ve nitelikli prospektif çalışmalara duyulan gereksinime vurgu yapılmasından türetilmiştir (Trabelsi et al., 2022).
Kuramsal çerçeve bölümünde, dönemsel vejetaryen beslenme modellerinin lipid mekanizmaları üzerindeki düzenleyici etkilerini ve koruyucu sağlık potansiyelini açıklamak için bu yayındaki sentezden yararlanılabilir (Trabelsi et al., 2022).
Makaleyle bağlantısı: Makalenin Public health nutrition strategy ve Planetary health bölümlerinde yer alan, dini liderlerin sürdürülebilir beslenme ve gıda okuryazarlığı hususundaki dönüştürücü rolü vurgusundan türetilmiştir (Trabelsi et al., 2022).
Tartışma bölümünde, elde edilen ampirik beslenme verilerinin çevresel sürdürülebilirlik, küresel sera gazı emisyonları ve su tüketimi hedefleriyle nasıl ilişkilendirilebileceğini örneklendirmek için bu kaynaktan faydalanılabilir (Trabelsi et al., 2022).
Makaleyle bağlantısı: Makalenin The gut microbiome ve Greek orthodox Christian fasting bölümlerinde belirtilen, kısıtlayıcı dini diyetlerin mikrobiyota remodelasyonu ve faydalı metabolit artışı sağladığı önermesinden türetilmiştir (Trabelsi et al., 2022).
Akdeniz diyetine yüksek düzeyde uyum, genel popülasyonda tüm nedenlere bağlı ölüm oranlarında istikrarlı ve anlamlı bir azalma ile ilişkilendirilmektedir.
Laura Rossi ve 10 yazar · Sağlık Bilimleri
Toplum paramedikliği programları, yaşlı nüfusun yaşadığı bölgelerde acil servis çağrılarını anlamlı düzeyde azaltırken, sağlık göstergelerinde ve maliyet etkinliğinde iyileşme sağlamaktadır.
Suzanne Ablard ve 7 yazar · BMC Public Health · Sağlık Bilimleri
Düşük yağlı diyetler bilişsel gerilemeye karşı koruyucu bir etki gösterirken, yüksek proteinli diyetlerin bilişsel fonksiyonlar üzerindeki etkisine dair veriler tutarsızlık sergilemektedir.
Seema Puri ve 2 yazar · Frontiers in Public Health · Sağlık Bilimleri