Nicel araştırma makalesi incelemesi
DOI: 10.1371/journal.pone.0275730Etiyopya Debark Kasabasında 6-24 Aylık Çocuğu Olan Annelerin Ek Gıda Hazırlama Sırasında Hijyenik Uygulamaları ve İlişkili Faktörler
Gelişmekte olan ülkelerde ve özellikle Etiyopya gibi coğrafyalarda, bebeklerin anne sütünden ek gıdaya geçiş yaptığı altı ile yirmi dört aylık kritik dönemde hijyenik uygulamaların yetersizliği önemli bir halk sağlığı sorunudur.
Makalenin anahtar kelimeleri
- Yazar
- Agerie Mengistie Zeleke, Gashaw Melkie Bayeh, Zelalem Nigussie Azene
- Yayın
- PLOS ONE
- Tarih
- 2022-12-09
Makalenin Kapsamı ve Akademik İçeriği
Gelişmekte olan ülkelerde ve özellikle Etiyopya genelinde, bebeklerin anne sütünden aile gıdalarına geçiş yaptığı altı ile yirmi dört aylık kritik dönemde hijyenik uygulamaların yetersiz olması, çocuk sağlığını tehdit eden en önemli küresel halk sağlığı sorunları arasında yer almaktadır. Bu dönemde gıdaların hijyenik olmayan koşullarda hazırlanması, saklanması ve sunulması, önlenebilir gıda kaynaklı bakteri ve patojenlerin yayılmasına zemin hazırlayarak ishal vakalarının, sıvı kayıplarının ve buna bağlı olarak bodurluk ile zayıflık gibi ciddi çocukluk çağı malnütrisyon problemlerinin görülme sıklığını artırmaktadır.
Söz konusu halk sağlığı sorununu ele almak amacıyla yürütülen bu araştırma, Etiyopya'nın kuzeybatısındaki Debark kasabasında yaşayan altı ile yirmi dört aylık çocuk sahibi anneleri kapsayan toplum temelli kesitsel bir desenle gerçekleştirilmiştir. Araştırmada örneklem büyüklüğü basit rastgele örnekleme yöntemiyle seçilen 423 anneden oluşmuş olup, veriler Aralık 2020 ile Ocak 2021 tarihleri arasında yüz yüze görüşme yöntemiyle uygulanan yapılandırılmış bir anket formu ve gözlem yoluyla toplanmıştır.
Elde edilen bulgular, annelerin yalnızca yüzde kırk dördünün ek gıda hazırlama sürecinde iyi düzeyde hijyenik uygulamaya sahip olduğunu ortaya koymuştur. Çok değişkenli lojistik regresyon analizleri sonuçunda, yirmi beş ile yirmi dokuz yaş aralığında olmanın, eşin ortaokul ve üzeri eğitim düzeyine sahip olmasının, modern pişirme sobası kullanılmasının, ayrı bir mutfak odasına sahip olunmasının ve üç kaplı bulaşık yıkama sisteminin kullanılmasının, ek gıda hazırlama hijyeninde iyi uygulama düzeyini istatistiksel olarak anlamlı biçimde artıran temel faktörler olduğu belirlenmiştir.
Araştırma sonuçları, annelerin çoğunluğunun ek gıda hazırlama hijyeninde zayıf uygulamalara sahip olduğunu göstererek, bu alandaki eksikliğin çocuk sağlığı üzerindeki olumsuz etkilerini gözler önüne sermektedir. Elde edilen bulgular, önceki dönemlerde farklı bölgelerde yapılan benzer çalışmaların sonuçlarıyla karşılaştırılarak tartışılmış; kentsel topluluklarda anne ve bakım verenlere yönelik ek gıda hijyeni eğitimlerinin verilmesi, güvenli su temini ve mutfak altyapısının geliştirilmesine yönelik çok sektörlü müdahalelerin hayata geçirilmesi önerilmiştir.
Araştırmanın amacı
Bu çalışma, Etiyopya'nın kuzeybatısındaki Debark kasabasında yaşayan, altı ile yirmi dört aylık çocuk sahibi annelerin ek gıda hazırlama sırasındaki hijyenik uygulamalarını ve bu uygulamaları etkileyen ilişkili faktörleri değerlendirmek amacıyla yürütülmüştür(Zeleke et al., 2022).
İnceleme ve modelleme yöntemi
Çalışma Etiyopya nin kuzeybatisinda yer alan Debark kasabasinda yurutulen toplum tabanlı kesitsel ve nicel bir araştırmadir. Veri toplama süreçinde yapilandirilmis anket formlari kullanılmis olup lojistik regresyon analizleri aracıligiyla bagimsiz değişkenler ile hijyen pratikleri arasindaki ilişkiler istatistiksel olarak modellenmistir(Zeleke et al., 2022).
Kuramsal ve kavramsal çerçeve
Çalışmanın kuramsal altyapısı, Dünya Sağlık Örgütü tarafından belirlenen bebek ve küçük çocuk beslenme göstergeleri ile gıda güvenliği rehberlerine dayanmaktadır. Bu çerçeve, anne sütünün yetersiz kalmaya başladığı dönemde ek gıdaların hijyenik koşullarda hazırlanması, saklanması ve beslenmesi ilkelerini temel alarak çevresel hijyen koşullarının çocuk sağlığı üzerindeki belirleyiciliğini incelemektedir.
Makalenin ele aldığı literatür
Literatürde, çocukluk çağı ishal hastalıklarının ve bodurluk gibi malnütrisyon problemlerinin önemli bir kısmının kontamine ek gıdalardan kaynaklandığı vurgulanmaktadır. Çalışma, özellikle gelişmekte olan ülkelerde ek gıda hazırlama hijyenine odaklanan önceki araştırmaların bulgularını genişleterek, hane halkı düzeyindeki çevresel imkânlar, mutfak altyapısı ve anne-baba demografik özelliklerinin hijyenik uygulamalar üzerindeki rolünü inceleyen ulusal ve uluslararası literatürle doğrudan ilişki kurmaktadır.
Araştırma Tasarımı
- Evren veya inceleme alanı
- Etiyopya nin Amhara bölgesinde bulunan Debark kasabasindaki 10.132 kisilik anne nufusu çalışmanın temel evrenini oluşturmaktadir.
- Örneklem veya araştırma materyali
- Basit secgisiz örnekleme yöntemiyle belirlenen 423 anne araştırma örneklemine dahil edilmiştir ve tum katılımcilardan veri elde edilerek yuzde 100 yanit orani sağlanmistir.
- Veri toplama süreci
- Veriler eğitimli sağlık personeli tarafindan yuz yuze gorusme yöntemiyle uygulanmis yapilandirilmis bir anket aracıligiyla ve doğrudan gozlem metoduyla desteklenerek toplanmistir.
- Veri analiz yöntemi
- Veri girisi Epi-data 4.6 ile yapilmis olup analizler SPSS 23 yaziliminda gerceklestirilmistir. Değişkenler arasindaki anlamlilik duzeyi cok değişkenli lojistik regresyon ve yuzde 95 guven araligindaki duzeltilmis olasilik oranlari ile saptanmistir.
Araştırmanın Bulguları
Debark kasabasindaki annelerin ek gida hazirlama süreçindeki iyi hijyenik uygulama prevelansi yuzde 44,9 olarak bulunmustur. Bu bulgu annelerin yarisindan fazlasinin yetersiz hijyen kosullari altinda cocuk besledigini göstermesi bakimindan onemlidir(Zeleke et al., 2022).
Maternal yas gruplari icinde 25 ile 29 yas arasindaki annelerin ek gida hijyeninde diğer yas gruplarina gore yaklaşik 3,2 kat daha basarili oldugu saptanmistir. Bu durum genc yetiskin annelerin sağlık bilgilerini uygulamaya dokme potansiyelini vurgular(Zeleke et al., 2022).
Esleri lise ve üzeri eğitim seviyesine sahip olan annelerin iyi hijyen uygulamalari sergileme olasiligi eğitimi olmayan eslerin eslerine gore 2,65 kat daha yüksektir. Aile ici eğitim duzeyi cocuk sağlığı pratiklerini doğrudan etkilemektedir(Zeleke et al., 2022).
Hanehalki mutfak imkânlarindan ayri bir mutfaga sahip olmak hijyenik uygulamalari 8,59 kat artirirken modern ocak kullanimi bu pratikleri 3,33 kat olumlu yonde etkilemektedir. Altyapi eksikligi hijyenin onunde fiziksel bir engeldir(Zeleke et al., 2022).
Bulguların Tartışılması ve Araştırmanın Sonucu
Bulguların Yazarlar Tarafından Yorumlanışı
Araştırma bulgulari Debark kasabasindaki annelerin yalnizca yuzde 44,9 unun ek gida hazirlama süreçinde iyi hijyen pratiklerine sahip oldugunu göstermektedir. Bu oran katılımcıların yarisindan fazlasinin cocuklarini gida kaynakli enfeksiyon riskine acik bir sekilde besledigini ortaya koymaktadir. Yazarlar bu düşük oranin bölgedeki cocukluk cagi ishal vakalarinin yayginligini açıklayan temel bir etmen oldugunu ve kuresel sağlık hedefleriyle uyumsuzluk gösterdiğini belirtmektedir.
Sosyodemografik değişkenler incelendiginde özellikle 25 ile 29 yas arasindaki annelerin daha yüksek hijyen performansi sergilemesi dikkat cekicidir. Yazara gore bu durum genc annelerin sağlık eğitimi mesajlarina daha acik olmasiyla ilişkilendirilebilir. Ayrıca eslerin eğitim duzeyinin yukselmesi hane icindeki hijyen bilincini artirmakta ve annenin doğru uygulamalari benimsemesi için destekleyici bir aile ortami oluşturmaktadir.
Konut ve mutfak altyapisinin hijyenik uygulamalar üzerindeki etkisi istatistiksel olarak çarpıcı duzeydedir. Ayri bir mutfaga sahip olan hanelerde hijyen pratiklerinin yaklaşik sekiz kat daha iyi olmasi fiziksel alanin besin guvenligi için on kosul oldugunu kanıtlamaktadir. Modern ocak kullanimi ve uclu kap yikama sisteminin mevcudiyeti mikroorganizma kontaminasyonunu azaltan teknik imkânlar sağlayarak hijyen standartlarini yukseltmektedir.
Tartisma bolumunde elde edilen sonuçların Etiyopya nin diğer bölgeleri ve komsulariyla karşılaştırilmasi yerel sorunlarin benzerliklerini göstermektedir. Yazarlar özellikle sağlık eğitimi ve hanehalki imkânlarinin iyileştirilmesinin sadece sağlık sektöruyle sınırlı kalmamasi gerektigini savunmaktadir. Beslenme ve sağlık sektörleri arasindaki is birliginin ek gida hijyeni üzerinden yeniden kurgulanmasi gerektigi seklindeki sonuç çalışmanın temel cikarimini oluşturmaktadir.
Bulguların Önceki Araştırmalarla Karşılaştırılması
Bu çalışmada saptanan yuzde 44,9 luk iyi hijyen uygulama orani Harar bölgesinde saptanan yuzde 39,6 lik oranla karşılaştırilmis ve Debark taki oranin kismi olarak daha yüksek oldugu ancak hala yetersiz oldugu vurgulanmistir(Zeleke et al., 2022).
Araştırmacilar Bahir Dar da yurutulen ve yuzde 38,9 luk hijyen orani bildiren çalışma ile kendi bulgularını karşılaştırarak yerlesim yeri farklıliklarinin ve bilgiye erisim imkânlarinin bu değişimde rol oynayabilecegini tartismistir(Zeleke et al., 2022).
Sonuç Bölümünün Sunduğu Çıkarımlar
Debark kasabasindaki annelerin ek gida hazırlama süreçindeki hijyenik uygulamalarınin buyuk oranda zayif oldugu sonuçuna varilmistir. Annelerin yasi, eslerin eğitim durumu, modern ocak kullanimi, ayri bir mutfak ve uclu kap yikama sistemi gibi faktorlerin hijyenik pratikleri anlamli sekilde etkiledigi belirlenmistir. Bu doğrultuda sehir topluluklarinda ek gida hijyeni müdahale programlarinin geliştirilmesi, annelere yonelik danismanlik hizmetlerinin artirilmasi ve mutfak altyapisinin iyileştirilmesi yonunde cok sektörlu yaklaşimlarin benimsenmesi gerekmektedir(Zeleke et al., 2022).
Literatür Taraması İçin Sunduğu Çerçeve
Makale, halk sağlığı literatüründe ek gıda hijyenini sadece bir ev işi olarak değil, beslenme ve sağlık sektörlerinin kesişim noktasında yer alan ve sıklıkla göz ardı edilen bir fırsat penceresi olarak konumlandırmaktadır. Özellikle gelişmekte olan ülkelerdeki çocukluk çağı ishallerinin yüzde yetmişinin kontamine ek gıdalardan kaynaklandığı gerçeği üzerinden hareket ederek, hijyenik pratiklerin çocuk mortalitesi ve morbiditesi üzerindeki belirleyici rolünü bilimsel bir çerçeveye oturtmaktadır. Çalışma, teorik olarak hijyen davranışlarını sadece bilgi düzeyiyle değil, aynı zamanda hanehalkı altyapısı ve eş desteği gibi yapısal ve sosyal faktörlerle ilişkilendirerek literatürdeki bütüncül yaklaşım ihtiyacına yanıt vermektedir.
Bu çalışma, Etiyopya nın Harar ve Bahir Dar gibi farklı bölgelerinde yürütülen benzer araştırmalarla doğrudan diyalog halindedir. Yazarlar, bulgularını Harar bölgesindeki yüzde otuz dokuz virgül altı ve Bahir Dar bölgesindeki yüzde otuz sekiz virgül dokuzluk iyi hijyen uygulama oranlarıyla karşılaştırarak kendi çalışmalarındaki yüzde kırk dört virgül dokuzluk oranı anlamlandırmaktadır. Literatürdeki mevcut boşluğu, özellikle modern ocak kullanımı ve üçlü kap yıkama sistemi gibi teknik detayların hijyenik pratikler üzerindeki etkisini ampirik olarak test ederek doldurmaktadır. Önceki çalışmaların aksine, kentsel bir toplulukta eğitim ve fiziksel altyapının birleşik etkisini multivaryant analizlerle ortaya koyarak literatüre derinlik kazandırmaktadır.
Literatür taraması yapan araştırmacılar için bu çalışma, çocuk sağlığı müdahalelerinde davranış değişikliği ile çevresel altyapı iyileştirmelerinin bir arada düşünülmesi gerektiğini kanıtlayan güçlü bir kaynak sunmaktadır. Özellikle annenin yaş grubuna göre değişen hijyen performansı ve babanın eğitim düzeyinin sürece etkisi, sosyal belirleyiciler açısından zengin bir veri seti sağlamaktadır. Çalışma, gelişmekte olan ülkelerde çocuk beslenmesi programlarının sadece gıda içeriğine odaklanmasının yetersiz kalacağını, gıda güvenliği ve hazırlama hijyeninin en az besin değeri kadar kritik olduğunu sistematik bir şekilde göstermektedir. Ayrıca, üçlü kap sistemi ve ayrı mutfak gibi somut müdahale alanlarını belirleyerek politika yapıcılara veri temelli öneriler sunmaktadır.
Kaynakça
- Desta Dugassa Fufa et al. (2020). Hygienic Practice of Complementary Food Preparation and Associated Factors among Mothers with Children Aged from 6 to 24 Months in Rural Kebeles of Harari Region, Ethiopia. Food Science and Technology.
- Demmelash, A. A. M., et al. (2020). Hygienic Practice during Complementary Feeding and Associated Factors among Mothers of Children Aged 6–24 Months in Bahir Dar Zuria District, Northwest Ethiopia, 2019.
Tez ve Makale Araştırmalarında Kullanım
Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.
Tez veya makalede kullanım · Giriş
Gelişmekte olan ülkelerde çocukluk çağı ishalleri kontamine gıdalardan kaynaklanmaktadır.
Makalenin giriş kısmındaki çocuk mortalite verileri ve kontaminasyon oranları problem durumunu tanımlamak için kullanılacaktır(Zeleke et al., 2022).
Kentsel Düşük Gelirli Bölgelerde Üçlü Kap Yıkama Sisteminin Benimsenmesinin Önündeki Engeller
- Araştırma sorusu
- Kentsel düşük gelirli bölgelerde üçlü kap yıkama sisteminin benimsenmesinin önündeki sosyo-kültürel ve ekonomik engeller nelerdir?
- Yöntem taslağı
- Nitel araştırma deseni kapsamında odak grup görüşmeleri ve derinlemesine mülakatlar gerçekleştirilir. Veri doygunluğuna ulaşana kadar örneklem genişletilir. Toplanan veriler tematik analiz yöntemiyle çözümlenerek, altyapı imkânları ile kültürel alışkanlıklar arasındaki gerilimler incelenir.
Makaleyle bağlantısı: Makalede üçlü kap yıkama sisteminin hijyeni sekiz kat artırdığı ancak uygulanabilirliğinin hane imkânlarına bağlı olduğu belirtilmiştir. Bu sistemin neden her hanede yaygınlaşamadığını anlamak için makalenin tartıştığı fiziksel engellerin derinlemesine incelenmesi gerekmektedir(Zeleke et al., 2022).
Tez veya makalede kullanım · Kavramsal Çerçeve
Annenin yaşı ve eşin eğitim düzeyi hijyenik davranışların belirleyicisidir.
Sosyal belirleyiciler modelinde demografik faktörlerin sağlık davranışlarına etkisini kanıtlamak için referans verilecektir(Zeleke et al., 2022).
Babaların Çocuk Beslenme Eğitimine Katılımının Hijyen Uygulamalarına Etkisi
- Araştırma sorusu
- Babaların çocuk beslenme eğitimine aktif katılımının ek gıda hazırlama hijyeni üzerindeki etkisi deneysel olarak nasıl ölçülebilir?
- Yöntem taslağı
- Randomize kontrollü bir çalışma tasarlanır. Müdahale grubundaki babalara hijyen eğitimi verilirken kontrol grubuna verilmez. Güç analiziyle belirlenen örneklem üzerinde altı ay boyunca yapılandırılmış gözlem ve anketlerle annelerin hijyen pratikleri izlenir.
Makaleyle bağlantısı: Yazarlar, eşin eğitim düzeyinin lise ve üzeri olmasının hijyen performansını iki virgül altmış beş kat artırdığını bulgulamıştır. Bu korelasyonel bulgu, babanın eğitim sürecine dahil edilmesinin doğrudan bir müdahale alanı olup olamayacağının test edilmesini zorunlu kılmaktadır(Zeleke et al., 2022).
Tez veya makalede kullanım · Tartışma
Fiziksel altyapı iyileştirmeleri hijyenik pratiklerin artırılması için zorunluluktur.
Modern ocak ve ayrı mutfak gibi yapısal unsurların hijyene katkısı üzerine yapılan çıkarımları desteklemek için kullanılacaktır(Zeleke et al., 2022).
Modern Ocak Kullanımının Gıda Patojen Yükü Üzerindeki Mikrobiyolojik Etkisi
- Araştırma sorusu
- Modern ocak kullanımı ile geleneksel pişirme yöntemleri arasında gıdadaki patojen yükü bakımından ne düzeyde bir fark bulunmaktadır?
- Yöntem taslağı
- Karşılaştırmalı bir saha deneyi uygulanır. Farklı ocak tiplerine sahip hanelerden ek gıda örnekleri toplanır ve mikrobiyolojik analizler yapılır. Eş zamanlı olarak annelerin mutfaktaki davranışları yapılandırılmış gözlem formlarıyla kaydedilir ve veriler t-testi ile karşılaştırılır.
Makaleyle bağlantısı: Makalede modern ocak kullanımının hijyeni üç virgül otuz üç kat artırdığı ve mikroorganizmaları öldürmede daha etkili olduğu varsayılmaktadır. Bu varsayımın laboratuvar verileriyle ve davranışsal gözlemlerle doğrulanması çalışmanın teknik çıkarımlarını güçlendirecektir(Zeleke et al., 2022).