Kuramsal-kavramsal makale incelemesi
DOI: 10.3389/fmed.2024.1484058Gizli Müfredatın Etkisini Kırma: Mesleki Davranışları Geliştirmek İçin Gerçekçi ve Yenilikçi Bir Perspektif
Sağlık meslekleri eğitiminde resmi müfredatlar mesleki standartları ve yetkinlikleri açıkça tanımlasa da, klinik ortamlarda yazılı olmayan kurallar, hiyerarşik güç dinamikleri ve rol modellerinin tutumları biçiminde beliren gizli müfredat, tıp öğrencilerinin mesleki kimlik gelişimini olumsuz etkilemektedir.
Makalenin anahtar kelimeleri
- Yazar
- Shaista Salman Guraya et al.
- Yayın
- Frontiers in Medicine
- Tarih
- 2024-12-03
Makalenin Kapsamı ve Akademik İçeriği
Çağdaş sağlık meslekleri eğitimi, tıp öğrencilerinin mesleki kimlik ve davranış gelişimini desteklemek amacıyla resmi müfredatlar üzerinden açık standartlar belirlemektedir. Ancak klinik ortamlarda informal etkileşimler, kurumsal kültür ve kıdemli hekimlerin davranışlarıyla aktarılan gizli müfredat, hedeflenen bu mesleki değerleri sıklıkla zedelemekte ve resmi öğretim ile klinik gerçeklik arasında uyumsuzluğa yol açmaktadır. Literatürde, gizli müfredatın yarattığı bu olumsuz etkileri ortadan kaldıracak ve tıp öğrencilerinin erken klinik dönemlerinde doğru mesleki davranışları benimsemesini sağlayacak kuramsal temelli eğitim stratejilerine ilişkin önemli bir boşluk bulunmaktadır.
Bu eksikliği gidermek amacıyla sunulan PROPER (PROfessionalism in Partnership for Education Research) çalışması, Tasarım Tabanlı Araştırma (DBR) ve eleştirel gerçekçi (realist) perspektif ilkelerine dayanan dört adımlı bir eğitim müdahalesi modeli önermektedir. İrlanda Adasındaki iki farklı tıp fakültesinde (RCSI ve QUB) yürütülen süreçte; hedeflenen davranışı belirleme, davranışsal analiz, müdahale tasarımı ve değişim ölçümü aşamaları izlenmiştir. Nominal grup tekniğiyle uzman uzlaşısı sağlanarak gizlilik, kültürel duyarlılık, öz bakım/esenlik ve endişe bildirme/ıslık çalma olmak üzere dört temel mesleki davranış alanı tanımlanmış, bu alanlar yapılandırılmış atölye çalışmalarıyla desteklenmiştir.
Müdahalenin kuramsal altyapısında Planlanmış Davranış Teorisi (TPB) ve Sosyal Bilişsel Teori (SCT) bütünleştirilmiştir. Katılımcıların tutumlarını değiştirmek için kanıta daylı rehberler üzerinden bilgilendirme, öznel normları şekillendirmek için rehberli ve kolaylaştırıcı eşliğinde kolektif yansıtma (self-affirmation), algılanan davranışsal kontrolü artırmak için ise rol modelliği ve motivasyon stratejileri uygulanmıştır. Dört aşamalı bu yaklaşım, öğrencilerin karmaşık etik senaryolarda bilişsel çelişkileri aşmalarını ve doğru mesleki seçim yapma niyetlerini güçlendirmeyi başardığını teorik ve ampirik ön verilerle ortaya koymaktadır.
Sonuç olarak çalışma, tıp eğitimcilerine yalnızca neyin ve kime öğretileceğini değil, davranış değiştirme stratejilerinin eğitim hedefleriyle nasıl hizalanacağını gösteren uygulanabilir bir yol haritası sunmaktadır. Çoğulcu kuramsal modellerin ve Tasarım Tabanlı Araştırma yaklaşımının sağlık meslekleri eğitimine entegrasyonu, gizli müfredatın yıkıcı etkileriyle mücadelede güçlü bir araç sağlamaktadır. Bu çerçeve, araştırmacıların tıp eğitiminde profesyonellik ve davranış değişimi üzerine yürütecekleri nitel, nicel veya karma çalışmalarda sağlam bir kuramsal altyapı ve metodolojik rehber işlevi görmektedir.
Araştırmanın amacı
Bu çalışmanın amacı, tıp eğitiminde gizli müfredatın olumsuz etkileriyle mücadele etmek ve erken klinik aşamadaki lisans tıp öğrencilerinde mesleki davranışları geliştirmek üzere Tasarım Tabanlı Araştırma (DBR) ilkelerine dayanan PROPER (PROfessionalism in Partnership for Education Research) adlı yenilikçi ve kuramsal eğitim müdahale modelini tanıtmaktır(Guraya et al., 2024).
İnceleme ve modelleme yöntemi
Çalışma, iki farklı tıp eğitimi bağlamında geliştirilen PROPER müdahalesini kuramsal entegrasyonlar ve Tasarım Tabanlı Araştırma (DBR) ilkeleri çerçevesinde ele alan yenilikçi ve gerçekçi bir perspektif sunmaktadır(Guraya et al., 2024).
Kuramsal ve kavramsal çerçeve
Çalışmanın kuramsal çerçevesi, Planlanmış Davranış Teorisi (TPB) ve Bandura'nın Sosyal Bilişsel Teorisi'nin (SCT) çoğulcu bir birleşimine dayanmaktadır. TPB; tutumlar, öznel normlar ve algılanan davranışsal kontrol aracılığıyla davranışsal niyetleri açıklamada kullanılırken, SCT öğrenmede gözlem, taklit, rol modelliği ve öz yeterlilik kavramlarını vurgulamaktadır. Bu bütüncül yapı, Tasarım Tabanlı Araştırma (DBR) ve eleştirel gerçekçi (realist) bir yaklaşımla desteklenerek müdahalenin hangi mekanizmalar üzerinden çalıştığını açıklığa kavuşturmaktadır.
Makalenin ele aldığı literatür
Makale, tıbbi profesyonellik eğitiminde gizli müfredatın olumsuz rolüne dikkat çeken Hafferty, Martimianakis ve Lempp ile Seale gibi araştırmacıların çalışmalarını temel almaktadır. Ayrıca eğitim müdahalelerinde davranış değişim kuramlarının ve stratejilerinin kullanımını vurgulayan Sheeran, Kok ve Hardeman'ın literatürdeki yaklaşımları ele alınmakta, geleneksel TPB uygulamalarının yalnızca ölçümle sınırlı kalıp müdahale tasarımına doğrudan yön verememesi eleştirisi aşılmaya çalışılmaktadır.
Araştırmanın Bulguları
Sağlık meslekleri eğitiminde formal müfredat mesleki yetkinlikleri açıkça tanımlasa da, gizli müfredat klinikte hiyerarşik güç dinamikleri ve olumsuz rol modelleri aracılığıyla çelişkili mesajlar iletmekte ve tıp öğrencilerinin mesleki kimlik gelişimini olumsuz etkilemektedir(Guraya et al., 2024).
Gizli müfredatın tıp etiği ve profesyonelliği üzerindeki yıkıcı etkisini azaltmak, tıp eğitiminin tüm kademelerinde çok boyutlu müdahaleleri ve yapısal değişiklikleri içeren deneysel bilimsel yöntemlerin uygulanmasını gerektirir(Guraya et al., 2024).
Planlanmış Davranış Teorisi, öğrencilerin mesleki davranış niyetlerinin davranışa yönelik tutumlar, öznel normlar ve algılanan davranışsal kontrol olmak üzere üç temel belirleyen tarafından şekillendirildiğini ortaya koymaktadır(Guraya et al., 2024).
Tıp profesyonelliği eğitiminde öz yeterlilik inançlarının artırılması, öğrencilerin gelecekteki klinik yerleştirmelerinde karşılaşacakları sosyal baskılara karşı direnç göstermelerini ve etik dışı mesleki eğilimlerden kaçınmalarını kolaylaştırır(Guraya et al., 2024).
Bulguların Tartışılması ve Araştırmanın Sonucu
Bulguların Yazarlar Tarafından Yorumlanışı
Tıp eğitiminde gizli müfredatın olumsuz etkileri, formal olarak öğretilen mesleki değerlerin klinik ortamlarda erozyona uğramasına yol açmaktadır. Çalışmada sunulan perspektif, öğrencilerin klinikte karşılaştıkları hiyerarşik baskılar ve etik ikilemler karşısında mesleki kimlik gelişimlerini koruyabilmeleri için teorik temelli müdahalelerin önemini ortaya koymaktadır.
Yazarlar, bu olumsuz etkileri nötralize etmek amacıyla, Planlanmış Davranış Teorisi'nin davranışsal niyet bileşenleri ile Sosyal Bilişsel Teori'nin gözlem ve model alma süreçlerini birleştiren PROPER modelini önermektedir. Bu kuramsal sentez, öğrencilerin sadece teorik bilgi edinmelerini değil, aynı zamanda bu bilgiyi klinik eyleme dönüştürecek öz yeterliliği kazanmalarını hedeflemektedir.
Müdahalenin tasarımı kapsamında geliştirilen PROPER kılavuzları, rehberlik protokolleri ve yapılandırılmış ortak yansıtma oturumları, literatürdeki bireysel odaklı yansıtma yaklaşımlarının aksine, kolektif ve sosyal bir öğrenme ortamı sunmaktadır. Bu yaklaşım, öğrencilerin akranları ve uzman kolaylaştırıcılarla etkileşim kurarak klinik ortamlardaki öznel normları yeniden anlamlandırmalarına olanak tanır.
Sonuç olarak, Tasarım Tabanlı Araştırma metodolojisiyle şekillendirilen bu model, tıp okullarının gizli müfredatın yıkıcı dinamiklerine karşı proaktif ve transfer edilebilir stratejiler geliştirmesine rehberlik etmektedir. Sistematik değerlendirme süreçleriyle desteklenen model, tıp profesyonelliği eğitiminde teoriden uygulamaya geçişte somut bir yol haritası çizmektedir.
Bulguların Önceki Araştırmalarla Karşılaştırılması
Yazarlar, Lempp ve Seale tarafından gerçekleştirilen nitel çalışmanın bulgularına atıfta bulunarak, kıdemli klinisyenlerin hiyerarşik güç ilişkilerini sergilemelerinin tıp öğrencilerinde istemsizce profesyonellik dışı davranışları pekiştirdiğini belirtmekte ve bu durumun gizli müfredatın formal hedefleri nasıl baltaladığını kanıtladığını tartışmaktadır(Guraya et al., 2024).
Yazarlar, Hardeman ve meslektaşlarının sistematik incelemesine dayanarak, geleneksel Planlanmış Davranış Teorisi uygulamalarının genellikle sadece niyet ölçümüyle sınırlı kaldığını ve eğitim müdahale tasarımına doğrudan rehberlik etmediğini belirterek, kendi modellerinde bu eksikliği gidermek için davranışsal değişim taksonomilerini entegre ettiklerini vurgulamaktadır(Guraya et al., 2024).
Sonuç Bölümünün Sunduğu Çıkarımlar
Gizli müfredatın tıp eğitimi üzerindeki olumsuz yansımalarıyla mücadele edebilmek için yalnızca bireysel davranışsal teorilere odaklanmak yeterli değildir. PROPER çalışması, Tasarım Tabanlı Araştırma (DBR) ilkelerini Planlanmış Davranış Teorisi (TPB) ve Sosyal Bilişsel Teori (SCT) ile harmanlayarak, öğrencilerin mesleki tutum, öznel norm ve davranışsal kontrollerini bütüncül olarak hedefleyen transfer edilebilir ve dinamik bir müdahale modeli sunmaktadır(Guraya et al., 2024).
Literatür Taraması İçin Sunduğu Çerçeve
Bu makale, tıp eğitimi literatüründe gizli müfredatın olumsuz etkilerine karşı durabilecek kuramsal ve eyleme dökülebilir eğitim stratejilerinin eksikliğini gidermektedir. Genellikle soyut veya yalnızca betimsel düzeyde kalan profesyonellik eğitimini, Planlanmış Davranış Teorisi ve Sosyal Bilişsel Teori'nin birleşik dinamiklerini kullanarak yapılandırılmış bir müdahale programına (PROPER) dönüştürmektedir. Böylelikle literatürde, öğrencilerin klinik ortamlardaki etik ikilemleri başarıyla yönetebilmeleri için kuramsal olarak temellendirilmiş somut bir metodoloji sunmaktadır.
Çalışma, Hafferty'nin gizli müfredat ve sosyalleşme üzerine kurduğu klasik teorik temeller ile Lempp ve Seale'in klinik ortamlardaki hiyerarşik güç ilişkilerine yönelik nitel saptamalarını ileri taşımaktadır. Sheeran'ın davranış değişikliği müdahalelerinde deneysel yöntemlerin ve net teorik mekanizmaların kullanılması yönündeki çağrısına yanıt vermektedir. Mevcut çalışmaları sadece sorunu tanımlamaktan çıkarıp, iki farklı Avrupa tıp fakültesinde uygulanabilen, transfer edilebilir bir müdahale tasarımıyla genişletmektedir.
Makale, tıp eğitiminde profesyonel davranışları geliştirmeyi amaçlayan sistematik incelemelere ve literatür taramalarına önemli bir katkı sunmaktadır. Klasik ve tekdüze bireysel yansıtma yöntemlerinin ötesine geçerek, 'bilgi', 'kolektif yansıtma' ve 'rol modelleme' gibi stratejilerin eğitim müdahalelerinde nasıl yapılandırılacağını şeffaf biçimde sergilemektedir. Tasarım Tabanlı Araştırma (DBR) metodolojisinin tıp müfredatı geliştirmedeki değerini örnekleyerek gelecekteki araştırmalar için standart bir değerlendirme şeması çizmektedir.
Kaynakça
- Lempp, H., & Seale, C. (2004). The hidden curriculum in undergraduate medical education: qualitative study of medical students' perceptions of teaching. BMJ, 329(7469), 770-773. https://doi.org/10.1136/bmj.329.7469.770
- Hardeman, W., Johnston, M., Johnston, D., Bonetti, D., Wareham, N., & Kinmonth, A. L. (2002). Application of the theory of planned behaviour in behaviour change interventions: a systematic review. Psychology & Health, 17(2), 123-158. https://doi.org/10.1080/08870440290013644a
Tez ve Makale Araştırmalarında Kullanım
Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.
Tez veya makalede kullanım · literatüre-review
Gizli müfredatın yarattığı çelişkili mesajlar, formal eğitim programlarının mesleki standartları ve yetkinlikleri tıp öğrencilerine kazandırma çabalarını engelleyebilmektedir.
Tıp eğitiminde gizli ve açık müfredat arasındaki uyumsuzluğu tartışırken, formal beklentilerin klinik pratikte nasıl erozyona uğradığını temellendirmek amacıyla kullanılır(Guraya et al., 2024).
Tıp Eğitiminde Kolektif Yansıtma Odaklı Müdahalelerin Mesleki Davranış Niyetleri Üzerindeki Uzun Vadeli Etkisi: Boylamsal Bir Çalışma
- Araştırma sorusu
- Yapılandırılmış kolektif yansıtma oturumlarına katılan tıp öğrencilerinin gizli müfredat kaynaklı etik ikilemlere yönelik mesleki davranış niyetleri bir yıl sonra ne düzeyde korunmaktadır?
- Yöntem taslağı
- Müdahale ve kontrol gruplu, yarı deneysel bir araştırma tasarımı uygulanacaktır. Örneklem büyüklüğü güç analiziyle belirlenecek, müdahale grubuna PROPER kılavuzlarına dayalı kolektif yansıtma eğitimleri verilecektir. Veriler, doğrulanmış bir TPB ölçeğiyle ön test, son test ve 12. ayda gecikmeli son test olarak toplanıp ANOVA ile analiz edilecektir.
Makaleyle bağlantısı: Makalede, kısa vadeli ölçümlerin gizli müfredatın zaman içindeki etkisini tam yansıtamayabileceği ve uzun vadeli kalıcılık düzeyinin ölçülmesi için boylamsal takiplere ihtiyaç duyulduğu yönündeki yazar tartışmasından ve gelecek araştırma önerilerinden esinlenilmiştir(Guraya et al., 2024).
Tez veya makalede kullanım · Kavramsal çerçeve
Tıp öğrencilerinde mesleki davranış değişikliği yaratmak amacıyla tasarlanan eğitim müdahaleleri, değiştirilebilir davranışsal belirleyenleri saptamak için kuramsal modeller üzerine inşa edilmelidir.
Eğitim programlarının tasarım aşamasında kuramsal modellerin (TPB ve SCT) davranışsal analizdeki rolünü ve gerekliliğini savunurken referans gösterilir(Guraya et al., 2024).
Entegre ve Ayrık Profesyonellik Müfredatlarının Tıp Öğrencilerinin Öz Yeterlilik İnançları Üzerindeki Etkisinin Karşılaştırılması
- Araştırma sorusu
- Profesyonelliği basic sciences müfredatına entegre eden tıp okulu ile bağımsız bir modül olarak sunan tıp okulundaki öğrencilerin mesleki öz yeterlilik düzeyleri arasında anlamlı bir fark var mıdır?
- Yöntem taslağı
- İki farklı müfredat modeline sahip tıp fakültesinde yürütülecek karşılaştırmalı ilişkisel bir desen tasarlanacaktır. Veri doygunluğu sağlanana kadar her iki kurumdan seçilen tıp öğrencileriyle odak grup görüşmeleri yapılacak, nicel veriler ise geçerliliği kanıtlanmış bir Öz Yeterlilik Ölçeği ile toplanarak t-testi ile çözümlenecektir.
Makaleyle bağlantısı: PROPER çalışmasının iki farklı İrlanda tıp okulundaki (biri bağımsız modül, diğeri basic sciences içine entegre edilmiş) tıp öğrencilerini benzer klinik aşamalarda karşılaştıran metodolojik kurulumundan ve müfredat yapılarının etkilerini inceleyen bulgularından türetilmiştir(Guraya et al., 2024).
Tez veya makalede kullanım · Tartışma
Planlanmış Davranış Teorisi kapsamındaki davranışsal niyetler, bireylerin gelecekteki klinik eylemlerini öngörmede en kararlı belirleyici olarak işlev görmektedir.
Öğrencilerin mesleki tutum, öznel norm ve algılanan davranışsal kontrol değişkenlerinin davranışsal niyetler üzerindeki yordayıcı gücünü tartışırken teorik destek sağlar(Guraya et al., 2024).
Klinik Eğitimde Gizli Müfredatın Kültürel Duyarlılık Davranışları Üzerindeki Etkisi: Nitel Bir Durum Çalışması
- Araştırma sorusu
- Tıp öğrencilerinin klinik stajları sırasında gözlemledikleri hiyerarşik ve kültürel etkileşimler, onların kültürel duyarlılık sergileme kararlarını nasıl şekillendirmektedir?
- Yöntem taslağı
- Durum çalışması deseni kullanılacaktır. Klinik stajyerlerden oluşan bir örneklem grubuyla, veri doygunluğuna ulaşıncaya dek derinlemesine yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilecektir. Elde edilen nitel veriler, tümevarımsal tematik analiz yöntemi kullanılarak çözümlenecek ve gizli müfredatın kültürel engelleri haritalandırılacaktır.
Makaleyle bağlantısı: PROPER çalışmasında nominal grup süreciyle belirlenen dört ana temadan biri olan kültürel duyarlılığın (exercising cultural sensitivity) klinik ortamlarda gizli müfredat dinamikleri tarafından nasıl engellendiğini ve öğrencilerin bu engelleri nasıl anlamlandırdığını derinlemesine anlama ihtiyacına dayanmaktadır(Guraya et al., 2024).