Müdahale Haritalama Protokolü Kullanılarak DEHB'li Çocukların Ultra-Ortodoks Yahudi Anneleri İçin Psikolojik Sağlığı Geliştirme Müdahalesinin Geliştirilmesi

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), dünya genelinde çocuk ve ergen nüfusunda yaygın olarak görülen ve aile biriminin işlevselliğini derinden etkileyen kronik bir nörogelişimsel durumdur. Çocuğun sergilediği davranışsal yansımalar ve uyum güçlükleri, birincil bakım veren rolünü üstlenen annelerin üstünde belirgin bir fiziksel, psikolojik ve sosyal yük oluşturmaktadır. Ultra-ortodoks Yahudi toplumu gibi kültürel açıdan muhafazakar, dış dünyaya kapalı ve dini otorite ilkelerine sıkı sıkıya bağlı topluluklarda, toplumsal cinsiyet rolleri ve DEHB'ye yönelik damgalanma olgusu bu yükü daha da ağırlaştırmaktadır. Kamusal ruh sağlığı hizmetlerinden yararlanmaktan kaçınan ve kültüre duyarlı müdahale programlarına erişimde kısıtlılık yaşayan bu anneler, psikolojik sağlık ve yaşam kalitesi kaybı açısından yüksek risk altındadır. Bu durum, topluluğun özgün yapısını dikkate alan, damgalanmayı azaltan ve annelerin öz-bakım ile başa çıkma becerilerini destekleyen kuram temelli müdahale tasarımlarına duyulan akademik ve pratik ihtiyacı belirginleştirmektedir.

Bu çalışmanın temel amacı, DEHB tanılı çocuklara sahip ultra-ortodoks Yahudi annelerin psikolojik sağlıklarını geliştirmek amacıyla Müdahale Haritalama (Intervention Mapping) protokolü kullanılarak kuram temelli ve kültürel açıdan uygun bir psikoeğitimsel müdahale programının geliştirilme sürecini ortaya koymaktır. Araştırma, nitel odak grup görüşmelerini ve nicel İçerik Geçerliliği İndeksi (CVI) değerlendirmelerini içeren karma yöntem deseniyle yürütülmüştür. Çalışma kapsamında anneler, babalar, iş uğraş terapistleri ve eğitimcilerden oluşan dört homojen odak grupta toplam 25 paydaşla görüşülmüştür. Toplanan nitel veriler Davranış Değişim Çarkı (COM-B) ve Teorik Alanlar Çerçevesi (TDF) temel alınarak tümdengelimsel içerik analiziyle incelenmiş, ardından Davranış Değişikliği Teknikleri Taksonomisi (BCTTv1), Sosyal Öğrenme Kuramı ve Ebeveynlik Uğraşıları ve Amaçları (POP) modeli entegre edilerek altı haftalık grupla psikoeğitim protokolü tasarlanmış ve hedeflenen annelerin geri bildirimleriyle içerik geçerliliği nicel olarak ölçülmüştür.

Araştırma bulguları, annelerin sağlık davranışlarını etkileyen temel belirleyicilerin bilgi eksikliği, damgalanma, okullarla iletişim engelleri ve öz-bakım yetersizliği alanlarında yoğunlaştığını göstermiştir. Bu doğrultuda hazırlanan müdahale programı üç ana modülde yapılandırılmıştır: DEHB'nin biyolojik kökenleri ve farkındalığı, okul ortamında çocuğun DEHB yönetimi ve annenin öz-bakımının meşrulaştırılması. Akran desteği, aktif öğrenme, yeniden yükleme ve hedef belirleme gibi stratejilerle desteklenen protokolün taslağı anneler tarafından değerlendirilmiş ve yüksek düzeyde ortalama içerik geçerliliği indeks puanları elde edilmiştir (ilgili olma CVI = 0,86; etkililik CVI = 0,85; elverişlilik CVI = 0,87). Nitel geri bildirimler doğrultusunda, annelerin yoğun programlarına uyum sağlamak amacıyla modül hedefleri yeniden düzenlenmiş ve grubun tıbbi tedavinin yerini almayıp profesyonel bir bilgi ve sosyal destek kaynağı olduğu vurgusu netleştirilmiştir.

Çalışmanın elde ettiği sonuçlar, Müdahale Haritalama protokolünün kapalı ve muhafazakar azınlık topluluklarına yönelik kanıta ve kurama dayalı ruh sağlığı müdahaleleri geliştirmede son derece etkili bir çerçeve sunduğunu doğrulamaktadır. Çalışma, genel popülasyon literatüründeki ebeveyn müdahalelerini azınlık gruplarının sosyo-kültürel gerçeklikleriyle harmanlayarak literatürdeki önemli bir boşluğu doldurmaktadır. Elde edilen bulgular, azınlık gruplarında sağlık davranışı değişimini hedefleyen araştırmalarda paydaş katılımının ve bir arada tasarım (co-design) süreçlerinin müdahalenin kabul edilebilirliğini artırdığını göstermektedir. Bu çalışma, DEHB ve ebeveyn ruh sağlığı alanında çalışan araştırmacılar ile klinik uygulayıcılar için hem yöntemsel bir rehber niteliği taşımakta hem de gelecekte yürütülecek uygulanabilirlik ve etkililik çalışmaları için sağlam bir kuramsal ve ampirik zemin hazırlamaktadır.