Müdahale Haritalama Protokolü Kullanılarak DEHB'li Çocukların Ultra-Ortodoks Yahudi Anneleri İçin Psikolojik Sağlığı Geliştirme Müdahalesinin Geliştirilmesi

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), dünya genelinde çocuk ve ergen nüfusunda yaygın olarak görülen ve aile biriminin işlevselliğini derinden etkileyen kronik bir nörogelişimsel durumdur. Çocuğun sergilediği davranışsal yansımalar ve uyum güçlükleri, birincil bakım veren rolünü üstlenen annelerin üstünde belirgin bir fiziksel, psikolojik ve sosyal yük oluşturmaktadır. Ultra-ortodoks Yahudi toplumu gibi kültürel açıdan muhafazakar, dış dünyaya kapalı ve dini otorite ilkelerine sıkı sıkıya bağlı topluluklarda, toplumsal cinsiyet rolleri ve DEHB'ye yönelik damgalanma olgusu bu yükü daha da ağırlaştırmaktadır. Kamusal ruh sağlığı hizmetlerinden yararlanmaktan kaçınan ve kültüre duyarlı müdahale programlarına erişimde kısıtlılık yaşayan bu anneler, psikolojik sağlık ve yaşam kalitesi kaybı açısından yüksek risk altındadır. Bu durum, topluluğun özgün yapısını dikkate alan, damgalanmayı azaltan ve annelerin öz-bakım ile başa çıkma becerilerini destekleyen kuram temelli müdahale tasarımlarına duyulan akademik ve pratik ihtiyacı belirginleştirmektedir.

Bu çalışmanın temel amacı, DEHB tanılı çocuklara sahip ultra-ortodoks Yahudi annelerin psikolojik sağlıklarını geliştirmek amacıyla Müdahale Haritalama (Intervention Mapping) protokolü kullanılarak kuram temelli ve kültürel açıdan uygun bir psikoeğitimsel müdahale programının geliştirilme sürecini ortaya koymaktır. Araştırma, nitel odak grup görüşmelerini ve nicel İçerik Geçerliliği İndeksi (CVI) değerlendirmelerini içeren karma yöntem deseniyle yürütülmüştür. Çalışma kapsamında anneler, babalar, iş uğraş terapistleri ve eğitimcilerden oluşan dört homojen odak grupta toplam 25 paydaşla görüşülmüştür. Toplanan nitel veriler Davranış Değişim Çarkı (COM-B) ve Teorik Alanlar Çerçevesi (TDF) temel alınarak tümdengelimsel içerik analiziyle incelenmiş, ardından Davranış Değişikliği Teknikleri Taksonomisi (BCTTv1), Sosyal Öğrenme Kuramı ve Ebeveynlik Uğraşıları ve Amaçları (POP) modeli entegre edilerek altı haftalık grupla psikoeğitim protokolü tasarlanmış ve hedeflenen annelerin geri bildirimleriyle içerik geçerliliği nicel olarak ölçülmüştür.

Araştırma bulguları, annelerin sağlık davranışlarını etkileyen temel belirleyicilerin bilgi eksikliği, damgalanma, okullarla iletişim engelleri ve öz-bakım yetersizliği alanlarında yoğunlaştığını göstermiştir. Bu doğrultuda hazırlanan müdahale programı üç ana modülde yapılandırılmıştır: DEHB'nin biyolojik kökenleri ve farkındalığı, okul ortamında çocuğun DEHB yönetimi ve annenin öz-bakımının meşrulaştırılması. Akran desteği, aktif öğrenme, yeniden yükleme ve hedef belirleme gibi stratejilerle desteklenen protokolün taslağı anneler tarafından değerlendirilmiş ve yüksek düzeyde ortalama içerik geçerliliği indeks puanları elde edilmiştir (ilgili olma CVI = 0,86; etkililik CVI = 0,85; elverişlilik CVI = 0,87). Nitel geri bildirimler doğrultusunda, annelerin yoğun programlarına uyum sağlamak amacıyla modül hedefleri yeniden düzenlenmiş ve grubun tıbbi tedavinin yerini almayıp profesyonel bir bilgi ve sosyal destek kaynağı olduğu vurgusu netleştirilmiştir.

Çalışmanın elde ettiği sonuçlar, Müdahale Haritalama protokolünün kapalı ve muhafazakar azınlık topluluklarına yönelik kanıta ve kurama dayalı ruh sağlığı müdahaleleri geliştirmede son derece etkili bir çerçeve sunduğunu doğrulamaktadır. Çalışma, genel popülasyon literatüründeki ebeveyn müdahalelerini azınlık gruplarının sosyo-kültürel gerçeklikleriyle harmanlayarak literatürdeki önemli bir boşluğu doldurmaktadır. Elde edilen bulgular, azınlık gruplarında sağlık davranışı değişimini hedefleyen araştırmalarda paydaş katılımının ve bir arada tasarım (co-design) süreçlerinin müdahalenin kabul edilebilirliğini artırdığını göstermektedir. Bu çalışma, DEHB ve ebeveyn ruh sağlığı alanında çalışan araştırmacılar ile klinik uygulayıcılar için hem yöntemsel bir rehber niteliği taşımakta hem de gelecekte yürütülecek uygulanabilirlik ve etkililik çalışmaları için sağlam bir kuramsal ve ampirik zemin hazırlamaktadır.

Çalışma bulguları, ultra-ortodoks Yahudi toplumunda DEHB tanılı çocuk yetiştiren annelerin ciddi bir damgalanma baskısı, bilgi yetersizliği ve okul sistemleriyle iletişim kısıtlılıkları yaşadığını; bu durumun da annelerin psikolojik sağlıkları ve yaşam kaliteleri üzerinde olumsuz bir etki yarattığını göstermektedir.

Yazarlar bu durumu, topluluğun muhafazakar yapısı, dış dünyayla kısıtlı etkileşimi, internet kullanımındaki filtreler ve dini-sosyal cinsiyet rollerinden kaynaklanan özgün engellerle açıklamaktadır. Anneler hem evin geçimini sağlama hem de çocukların dini ve akademik beklentilerini karşılama yükü altında kendi öz bakımlarını ikincil plana atmaktadır.

Elde edilen sonuçlar, engelli çocuğu olan annelerin ruh sağlığını destekleyen psikoeğitimsel müdahale literatürüyle (Bourke-Taylor ve ark., 2021) ve Antonovsky'nin Anlamlılık Hissi kuramıyla doğrudan örtüşmektedir. Müdahalenin grup formatı ve okul zemininde kurgulanması, akran desteği ve kurumsal iş birliği sağlayarak annelerin baş etme kapasitesini artırmaktadır.

Sonuç olarak çalışma, Müdahale Haritalama protokolü ve ortak tasarım yöntemlerinin azınlık ve muhafazakar topluluklarda kuram temelli, kültürel açıdan elverişli müdahaleler geliştirmedeki stratejik gücünü kanıtlamaktadır. Müdahalenin yaygınlaştırılması ve uzun vadeli etkililiğinin sınanması için deneysel pilot araştırmalara ihtiyaç duyulmaktadır.

Yazarlar, engelli çocuk sahibi annelerin ruh sağlığını ve baş etme stratejilerini geliştiren psikoeğitim programlarının başarısını gösteren Bourke-Taylor ve arkadaşlarının (2021) bulgularıyla uyumlu şekilde, ultra-ortodoks Yahudi topluluğundaki anneler için de bilgi artırıcı ve kültürel duyarlılığa sahip müdahalelerin benzer pozitif etkiler yaratacağını vurgulamaktadır (Budman & Maeir, 2024, s. 14).

Tartışma bölümünde annelerin okul sistemiyle etkili iletişim kurma ve savunuculuk becerilerini geliştirme amaçları Antonovsky'nin (1990) ve Eriksson ile Lindström'ün (2005) Anlamlılık Hissi (Sense of Coherence) kavramıyla ilişkilendirilmiş; durumları kavranabilir, yönetilebilir ve anlamlı kılmanın zorlu deneyimlerle baş etmedeki rolü literatürle bağdaştırılmıştır (Budman & Maeir, 2024, s. 18).

Bu makale, psikolojik sağlığı geliştirme müdahalelerinin tasarlanmasında sistematik bir yöntem olan Müdahale Haritalama (Intervention Mapping) protokolünün kültürel olarak izole edilmiş ve muhafazakar bir azınlık grubu olan Ultra-Ortodoks Yahudi (UOJ) topluluğuna nasıl uyarlanabileceğini gösteren ampirik ve metodolojik bir kılavuz işlevi görmektedir. Genel literatürde çocuklarında DEHB tanısı olan annelerin karşılaştığı psikososyal yükler sıklıkla ele alınsa da, bu yüklerin katı dini normlar, toplumsal cinsiyet rollerer ve kurumsal sınırlılıklar altında nasıl şekillendiği derinlemesine incelenmemiştir. Çalışma, teorik davranış değişimi modellerini kültürel kodlarla entegre ederek hem metodolojik hem de ampirik bir boşluğu doldurmaktadır.

Çalışma, engelli veya nörogelişimsel bozukluğu olan çocukların annelerinin ruh sağlığını iyileştirmeye odaklanan psikoeğitimsel müdahale çalışmalarını temel almaktadır. Ancak geleneksel müdahalelerin çoğunlukla genel popülasyona göre tasarlanmış olması ve UOJ gibi dış dünyaya kapalı toplulukların ihtiyaçlarını gözetmemesi nedeniyle literatürdeki mevcut yaklaşımları genişletmektedir. Yazarlar, Antonovsky'nin Anlamlılık Hissi kuramını ve Ebeveynlik Rolleri ve Amaçları çerçevesini sürece dahil ederek, klasik klinik yaklaşımları topluluk temelli ve kültürel olarak kabul edilebilir bir zemine taşımış ve önceki ampirik çalışmalarda bildirilen stigmatizasyon engellerini aşacak stratejiler geliştirmiştir.

Bu araştırma, azınlık topluluklarında halk sağlığı ve psikolojik destek müdahalelerinin planlanması üzerine yapılacak bir literatür taramasına metodolojik titizlik ve kültürel adaptasyon stratejileri açısından çok değerli bir katkı sunmaktadır. Klasik müdahale programlarının dirençle karşılaştığı kapalı dini enklavlarda, paydaş katılımı ve odak grup görüşmelerinin önemini uygulamalı olarak göstermektedir. Ayrıca, annelerin öz bakım gereksinimleri ile çocuk odaklı ebeveynlik görevleri arasındaki kültürel gerilimi deşifre ederek, ebeveyn sağlığı çalışmalarına toplumsal cinsiyet rolleri ve dini beklentiler perspektifinden yeni bir boyut kazandırmaktadır.