Şam, Suriye'deki Temel Kamu Hastaneleri Ziyaretçileri Arasında Glokom Farkındalığı ve Bilgi Düzeyi: Kesitsel Bir Çalışma

Glokom, optik sınır liflerinde meydana gelen kademeli hasar ve görme alanı kaybı ile karakterize, küresel boyutta körlüğün en önde gelen nedenlerinden biri olan kronik bir göz hastalığıdır. Erken aşamalarda belirgin semptom vermemesi, hastaların tanı sürecini geciktirmekte ve tedavi edilebilir evrelerin kaçırılmasına yol açmaktadır. Sağlık okuryazarlığı ve toplumsal farkındalık, hastaların zamanında göz hekimine başvurma davranışlarını şekillendiren temel faktörlerdir. Dünya genelinde ve özellikle Orta Doğu coğrafyasında yürütülen çalışmalar toplumsal farkındalık düzeylerinin yetersiz olduğunu gösterse de Suriye özelinde bu durumu ampirik olarak ortaya koyan veri bulunmamaktaydı. Bu durum, bölgedeki koruyucu halk sağlığı müdahalelerinin ve eğitim stratejilerinin planlanmasını zorlaştırıyordu.

Bu eksikliği gidermek amacıyla tasarlanan araştırmada, Mayıs 2022 tarihinde Suriye'nin Şam kentinde bulunan El-Muvasat Üniversite Hastanesini ziyaret eden 20 yaş üzeri 500 katılımcı ile kesitsel bir saha çalışması gerçekleştirilmiştir. Yüz yüze görüşme tekniğiyle uygulanan ankette, katılımcıların demografik özellikleri, glokom farkındalık durumları ve hastalığın klinik özelliklerine dair bilgi düzeyleri değerlendirilmiştir. Bilgi düzeyini ölçen 11 soruluk ölçekten alınan puanlara göre katılımcılar zayıf (0-3 puan), orta (4-7 puan) ve iyi (8-11 puan) olmak üzere üç kategoride sınıflandırılmıştır. Verilerin analizinde Ki-kare testi, bağımsız örneklem t-testi, tek yönlü ANOVA ve Pearson korelasyon analizlerinden yararlanılmış; örneklem büyüklüğü Cochran formülüyle doğrulanmıştır.

Elde edilen bulgular, katılımcıların yalnızca %33,6'sının glokom hastalığını duyduğunu, %66,4'ünün ise hastalığı hiç duymadığını göstermektedir. Genel bilgi testi ortalama puanı 11 üzerinden 1,62 gibi son derece düşük bir seviyede kalmış, katılımcıların sadece %8'i iyi düzeyde bilgiye sahip olarak değerlendirilmiştir. Eğitim düzeyi ile bilgi puanı arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki saptanmış; üniversite ve enstitü mezunlarının bilgi düzeyleri, ilkokul ve lise mezunlarına göre belirgin şekilde yüksek çıkmıştır. Bilgi kaynağı olarak hastaneler ve göz hekimleri en yüksek ortalama bilgi puanını (M=5,45) sağlarken, sosyal medya ve internet kaynaklı bilgi edinen grubun ortalama puanı (M=1,23) en düşük seviyede kalmıştır. Yaş ve cinsiyet değişkenlerinin bilgi düzeyi üzerinde anlamlı bir etkisi tespit edilmemiştir.

Çalışmanın tartışma ve sonuç bölümlerinde yazar, Suriye'deki glokom farkındalığı ve bilgi düzeyinin uluslararası literatürle paralellik gösterecek şekilde yetersiz olduğunu, ancak Ürdün ve Suudi Arabistan gibi bölge ülkelerine kıyasla daha düşük kaldığını belirtmektedir. Sosyal ilişkilerin en yaygın bilgi kaynağı olmasına karşın, doğru tıbbi bilginin en güvenilir şekilde sağlık personelinden edinildiği vurgulanmıştır. Dünya Glokom Haftası kapsamında yürütülecek toplumsal bilinçlendirme kampanyaları, sosyal medyada doğrulanmış içeriğin sunulması ve kronik hastalığı olan bireylerin düzenli göz taramalarına yönlendirilmesi gibi halk sağlığı müdahaleleri önerilmektedir. Bu araştırma, gelişmekte olan ve kriz sonrası süreçlerden geçen ülkelerde koruyucu sağlık hizmetlerinin planlanması ve literatür taramalarında bölgesel farkındalık verilerinin kıyaslanması için somut bir referans oluşturmaktadır.

Suriye'nin Şam kentinde gerçekleştirilen bu araştırmada hastane ziyaretçilerinin glokom farkındalığı ve hastalık hakkındaki bilgi düzeylerinin oldukça yetersiz kaldığı ortaya koyulmuştur. Katılımcıların büyük bir çoğunluğunun glokom kavramını dahi duymamış olması, göz sağlığı konusundaki toplumsal bilincin zayıflığını ve erken tanı şansının ciddi risk altında olduğunu göstermektedir.

Yazarlar bu yetersizliğin temel nedenlerini sosyodemografik yapıyla ilişkilendirmekte ve özellikle eğitim düzeyinin bilgi seviyesi üzerindeki belirleyici rolüne dikkat çekmektedir. Yüksek eğitimli bireylerin kitle iletişim araçlarına ve tıbbi bilgi kaynaklarına erişim imkânlarının daha gelişmiş olması, bu grubun bilgi testlerinde daha yüksek puanlar almasını açıklamaktadır. Ayrıca bilgi kaynağı olarak doktorlar ve sağlık personelinin en güvenilir sonuçu vermesi, hastane içi bilgilendirmelerin önemini teyit etmektedir.

Tartışma bölümünde elde edilen bulgular Orta Doğu ve Afrika literatürüyle karşılaştırılmıştır. Çalışmadaki %33,6'lık farkındalık oranı Nijerya'daki bulgularla benzerlik gösterirken, Ürdün ve Suudi Arabistan'da yapılan çalışmalarda rapor edilen yüksek farkındalık düzeylerinin gerisinde kalmıştır. Yazarlar, eğitim değişkeninin farkındalık üzerindeki güçlü etkisinin Türkiye'de yapılan önceki araştırmalarla da tam bir uyum içerisinde olduğunu belirtmektedir.

Sonuç olarak glokomun erken evrelerde belirti vermeyen asemptomatik seyri göz önüne alındığında, düşük bilgi düzeyinin düzenli göz taramalarına katılımı olumsuz etkilediği ifade edilmektedir. Yazarlar, diyabet ve hipertansiyon hastalarının takip süreçlerine göz basıncı ölçümlerinin dahil edilmesini ve toplum genelinde kitlesel eğitim kampanyalarının düzenlenmesini önermektedir.

Araştırmacılar elde ettikleri %33,6'lık farkındalık oranını Orta Doğu bölgesindeki diğer çalışmalarla karşılaştırmış; Ürdün ve Suudi Arabistan'da yürütülen araştırmalarda glokom farkındalık oranlarının Şam'daki bu çalışmaya kıyasla belirgin derecede daha yüksek bildirildiğini saptamışlardır (Soqia et al., 2023, s. 5).

Bu çalışma, Orta Doğu bölgesinde ve özel olarak çatışma sonrası yeniden yapılanma sürecindeki Suriye'de glokom farkındalığı ile bilgi düzeyini ampirik olarak haritalandıran ilk hastane tabanlı kesitsel araştırmadır. Literatürde glokom gibi asemptomatik seyreden ve geri dönüşsüz görme kaybına yol açan kronik hastalıklarda toplumsal bilgi eksikliğinin geç tanıya neden olduğu bilinmektedir. Makale, Şam'daki kamu hastanesi ziyaretçilerinde farkındalığın yalnızca %33,6 olduğunu ve genel bilgi ortalamasının 11 üzerinden 1,62'de kaldığını nitel ve nicel verilerle ortaya koyarak, tıp ve halk sağlığı literatüründe gelişmekte olan ülkelerdeki bilgi açığını belgelendirme işlevini üstlenmektedir.

Çalışma, Nijerya, Gana, Hindistan, Ürdün ve Suudi Arabistan gibi farklı coğrafyalarda gerçekleştirilen glokom farkındalık araştırmalarıyla metodolojik ve teorik bağ kurmaktadır. Yazarlar, elde ettikleri farkındalık oranını Afrika literatüründeki verilerle (Nijerya %36, Abokobi %39,3) benzer bulurken, Ürdün ve Suudi Arabistan'daki yüksek farkındalık düzeylerinden ayrıştığını göstermektedir. Ayrıca eğitim seviyesinin glokom bilgisini belirleyen en temel sosyodemografik değişken olduğu yönündeki bulgu, Türkiye ve Afrika'daki önceki çalışmaların kuramsal çerçevesini doğrulayıp genişletmektedir.

Literatür taraması yapacak araştırmacılar için bu eser, gelişmekte olan ve kriz sonrasındaki toplumlarda halk sağlığı okuryazarlığının sınırlılıklarını gösteren somut bir referans kaynağıdır. Araştırma, bilgi kaynağı olarak hekimlerin ve sağlık personelinin yüksek güvenilirlik sunduğunu (M=5,45), buna karşın internet ve sosyal medyanın bilgi puanı açısından en düşük seviyede kaldığını (M=1,23) kanıtlayarak, sağlık iletişimi ve toplum eğitimi odaklı derlemelerde kaynak gösterilme potansiyeli taşımaktadır. Ayrıca hastane poliklinik türü ile bilgi düzeyi arasındaki ilişkiyi ampirik olarak belgelendirmektedir.