Nicel araştırma makalesi incelemesi

Şam, Suriye'deki Temel Kamu Hastaneleri Ziyaretçileri Arasında Glokom Farkındalığı ve Bilgi Düzeyi: Kesitsel Bir Çalışma

Q: Araştırmanın temel sonucu nedir?

Araştırmacılar, Şam'daki kamu hastanesi ziyaretçileri arasında glokom farkındalığı ve bilgi düzeyinin son derece düşük olduğu sonuçuna varmışlardır. Eğitim düzeyinin bilgi puanı üzerindeki en güçlü açıklayıcı değişken olduğunu belirten yazarlar, kalıcı görme kayıplarını ve geç tanıyı önlemek adına sosyal medya, hastane broşürleri ve Dünya Glokom Haftası etkinlikleri vasıtasıyla organize toplumsal farkındalık kampanyalarının ivedilikle hayata geçirilmesi gerektiğini vurgulamaktadırlar.

Glokom, küresel ölçekte kalıcı görme kaybı ve körlüğün en yaygın ikinci nedeni olan kronik bir optik nöropatidir. Erken evrelerde sıklıkla semptomsuz seyretmesi nedeniyle hastaların önemli bir bölümü tıbbi yardıma geç başvurmakta ve önlenebilir görme kayıpları yaşamaktadır.

Makalenin anahtar kelimeleri

Yazar: Jameel Soqia et al.
Yayın: BMC Ophthalmology
Tarih: 2023-01-10
DOI: 10.1186/s12886-022-02766-4

Makalenin Kapsamı ve Akademik İçeriği

Glokom, optik sınır liflerinde meydana gelen kademeli hasar ve görme alanı kaybı ile karakterize, küresel boyutta körlüğün en önde gelen nedenlerinden biri olan kronik bir göz hastalığıdır. Erken aşamalarda belirgin semptom vermemesi, hastaların tanı sürecini geciktirmekte ve tedavi edilebilir evrelerin kaçırılmasına yol açmaktadır. Sağlık okuryazarlığı ve toplumsal farkındalık, hastaların zamanında göz hekimine başvurma davranışlarını şekillendiren temel faktörlerdir. Dünya genelinde ve özellikle Orta Doğu coğrafyasında yürütülen çalışmalar toplumsal farkındalık düzeylerinin yetersiz olduğunu gösterse de Suriye özelinde bu durumu ampirik olarak ortaya koyan veri bulunmamaktaydı. Bu durum, bölgedeki koruyucu halk sağlığı müdahalelerinin ve eğitim stratejilerinin planlanmasını zorlaştırıyordu.

Bu eksikliği gidermek amacıyla tasarlanan araştırmada, Mayıs 2022 tarihinde Suriye'nin Şam kentinde bulunan El-Muvasat Üniversite Hastanesini ziyaret eden 20 yaş üzeri 500 katılımcı ile kesitsel bir saha çalışması gerçekleştirilmiştir. Yüz yüze görüşme tekniğiyle uygulanan ankette, katılımcıların demografik özellikleri, glokom farkındalık durumları ve hastalığın klinik özelliklerine dair bilgi düzeyleri değerlendirilmiştir. Bilgi düzeyini ölçen 11 soruluk ölçekten alınan puanlara göre katılımcılar zayıf (0-3 puan), orta (4-7 puan) ve iyi (8-11 puan) olmak üzere üç kategoride sınıflandırılmıştır. Verilerin analizinde Ki-kare testi, bağımsız örneklem t-testi, tek yönlü ANOVA ve Pearson korelasyon analizlerinden yararlanılmış; örneklem büyüklüğü Cochran formülüyle doğrulanmıştır.

Elde edilen bulgular, katılımcıların yalnızca %33,6'sının glokom hastalığını duyduğunu, %66,4'ünün ise hastalığı hiç duymadığını göstermektedir. Genel bilgi testi ortalama puanı 11 üzerinden 1,62 gibi son derece düşük bir seviyede kalmış, katılımcıların sadece %8'i iyi düzeyde bilgiye sahip olarak değerlendirilmiştir. Eğitim düzeyi ile bilgi puanı arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki saptanmış; üniversite ve enstitü mezunlarının bilgi düzeyleri, ilkokul ve lise mezunlarına göre belirgin şekilde yüksek çıkmıştır. Bilgi kaynağı olarak hastaneler ve göz hekimleri en yüksek ortalama bilgi puanını (M=5,45) sağlarken, sosyal medya ve internet kaynaklı bilgi edinen grubun ortalama puanı (M=1,23) en düşük seviyede kalmıştır. Yaş ve cinsiyet değişkenlerinin bilgi düzeyi üzerinde anlamlı bir etkisi tespit edilmemiştir.

Çalışmanın tartışma ve sonuç bölümlerinde yazar, Suriye'deki glokom farkındalığı ve bilgi düzeyinin uluslararası literatürle paralellik gösterecek şekilde yetersiz olduğunu, ancak Ürdün ve Suudi Arabistan gibi bölge ülkelerine kıyasla daha düşük kaldığını belirtmektedir. Sosyal ilişkilerin en yaygın bilgi kaynağı olmasına karşın, doğru tıbbi bilginin en güvenilir şekilde sağlık personelinden edinildiği vurgulanmıştır. Dünya Glokom Haftası kapsamında yürütülecek toplumsal bilinçlendirme kampanyaları, sosyal medyada doğrulanmış içeriğin sunulması ve kronik hastalığı olan bireylerin düzenli göz taramalarına yönlendirilmesi gibi halk sağlığı müdahaleleri önerilmektedir. Bu araştırma, gelişmekte olan ve kriz sonrası süreçlerden geçen ülkelerde koruyucu sağlık hizmetlerinin planlanması ve literatür taramalarında bölgesel farkındalık verilerinin kıyaslanması için somut bir referans oluşturmaktadır.

Araştırmanın amacı

Suriye'nin Şam kentindeki El-Muvasat Üniversite Hastanesi ziyaretçilerinin glokom hakkındaki farkındalık ve bilgi düzeylerini belirlemek, sosyodemografik değişkenlerle ilişkisini çözümlemek ve toplumsal farkındalığı artırmaya yönelik öneriler sunmaktır(Soqia et al., 2023, s. 2).

İnceleme ve modelleme yöntemi

Çalışma, hastane tabanlı kesitsel (cross-sectional) nicel araştırma desenine sahip olup Suriye'nin Şam kentindeki kamu hastanesi ziyaretçilerinin glokom konusundaki farkındalık ve bilgi düzeylerini yüz yüze anket tekniğiyle ölçmeyi hedeflemektedir(Soqia et al., 2023, s. 2).

Kuramsal ve kavramsal çerçeve

Çalışma, halk sağlığı ve koruyucu hekimlik ilkeleri çerçevesinde, kronik hastalık yönetiminde sağlık okuryazarlığı ve sağlık davranışı modellerine dayanmaktadır. Erken tanının önlenebilir körlüğü engellemedeki kritik rolü kuramsal temeli oluşturmaktadır.

Makalenin ele aldığı literatür

Literatürde Nijerya, Gana ve Hindistan gibi gelişmekte olan ülkelerde ve Orta Doğu bölgesinde (Ürdün, Suudi Arabistan) yapılmış glokom farkındalık çalışmaları ele alınmıştır. Önceki araştırmaların toplumdaki bilgi eksikliğine dikkat çekmesine karşın, Suriye bağlamında yürütülmüş ilk ampirik çalışma olması bakımından mevcut literatürdeki önemli bir coğrafi boşluğu doldurmaktadır.

Araştırma Tasarımı

Evren veya inceleme alanı: Suriye'nin Şam kentinde bulunan El-Muvasat Üniversite Hastanesini ziyaret eden 20 yaş üzeri yetişkin bireyler ve hasta yakınları evreni oluşturmaktadır.
Örneklem veya araştırma materyali: Rastgele örnekleme yöntemiyle seçilmiş 20 yaş üstü 500 hastane ziyaretçisi (220 erkek, 280 kadın) çalışmanın örneklemini oluşturmaktadır. Örneklem büyüklüğü Cochran formülü ile belirlenmiştir.
Veri toplama süreci: Veriler, Mayıs 2022'de bir haftalık süre boyunca El-Mouwasat Üniversite Hastanesi poliklinik ve bekleme salonlarında yüz yüze görüşme yöntemiyle ve Google Forms altyapısı kullanılarak yapılandırılmış anket formu aracılığıyla toplanmıştır. Cronbach Alfa güvenilirlik katsayısı 0,789'dur.
Veri analiz yöntemi: Elde edilen veriler SPSS v23 yazılımında Ki-kare testi, bağımsız örneklem t-testi, tek yönlü ANOVA (Tukey post-hoc testi) ve Pearson korelasyon analizleri kullanılarak değerlendirilmiştir. Anlamlılık düzeyi p < 0,05 olarak kabul edilmiştir.

Glokom FarkındalığıGlokom Bilgi DüzeyiEğitim DüzeyiBilgi KaynaklarıSosyodemografik DeğişkenlerKronik Hastalıklar

Araştırmanın Bulguları

Katılımcıların yalnızca %33,6'sı (n=168) glokom hastalığını daha önce duyduğunu ifade ederken, %66,4'ü (n=332) glokom hakkında hiçbir farkındalığa sahip olmadığını belirtmiştir(Soqia et al., 2023, s. 3).

Glokom genel bilgi testinde katılımcıların ortalama puanı 11 üzerinden 1,62 olarak gerçekleşmiş; örneklemin yalnızca %8'i (n=40) iyi düzeyde, %15'i (n=75) orta düzeyde ve %77'si (n=385) zayıf düzeyde bilgiye sahip çıkmıştır(Soqia et al., 2023, s. 3).

Eğitim seviyesi ile glokom bilgi düzeyi arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki saptanmış (p < 0,001); üniversite ve enstitü mezunlarının bilgi puanları ilkokul ve ortaokul mezunlarına göre belirgin şekilde yüksek bulunmuştur(Soqia et al., 2023, s. 3).

Bilgi edinme kaynakları arasında hastane, göz doktorları ve sağlık personeli en yüksek ortalama bilgi puanını (M=5,45) sağlarken, sosyal medya ve internet kanalları en düşük ortalama bilgi puanına (M=1,23) yol açmıştır(Soqia et al., 2023, s. 5).

Bulguların Tartışılması ve Araştırmanın Sonucu

Bulguların Yazarlar Tarafından Yorumlanışı

Suriye'nin Şam kentinde gerçekleştirilen bu araştırmada hastane ziyaretçilerinin glokom farkındalığı ve hastalık hakkındaki bilgi düzeylerinin oldukça yetersiz kaldığı ortaya koyulmuştur. Katılımcıların büyük bir çoğunluğunun glokom kavramını dahi duymamış olması, göz sağlığı konusundaki toplumsal bilincin zayıflığını ve erken tanı şansının ciddi risk altında olduğunu göstermektedir.

Yazarlar bu yetersizliğin temel nedenlerini sosyodemografik yapıyla ilişkilendirmekte ve özellikle eğitim düzeyinin bilgi seviyesi üzerindeki belirleyici rolüne dikkat çekmektedir. Yüksek eğitimli bireylerin kitle iletişim araçlarına ve tıbbi bilgi kaynaklarına erişim imkânlarının daha gelişmiş olması, bu grubun bilgi testlerinde daha yüksek puanlar almasını açıklamaktadır. Ayrıca bilgi kaynağı olarak doktorlar ve sağlık personelinin en güvenilir sonuçu vermesi, hastane içi bilgilendirmelerin önemini teyit etmektedir.

Tartışma bölümünde elde edilen bulgular Orta Doğu ve Afrika literatürüyle karşılaştırılmıştır. Çalışmadaki %33,6'lık farkındalık oranı Nijerya'daki bulgularla benzerlik gösterirken, Ürdün ve Suudi Arabistan'da yapılan çalışmalarda rapor edilen yüksek farkındalık düzeylerinin gerisinde kalmıştır. Yazarlar, eğitim değişkeninin farkındalık üzerindeki güçlü etkisinin Türkiye'de yapılan önceki araştırmalarla da tam bir uyum içerisinde olduğunu belirtmektedir.

Sonuç olarak glokomun erken evrelerde belirti vermeyen asemptomatik seyri göz önüne alındığında, düşük bilgi düzeyinin düzenli göz taramalarına katılımı olumsuz etkilediği ifade edilmektedir. Yazarlar, diyabet ve hipertansiyon hastalarının takip süreçlerine göz basıncı ölçümlerinin dahil edilmesini ve toplum genelinde kitlesel eğitim kampanyalarının düzenlenmesini önermektedir.

Bulguların Önceki Araştırmalarla Karşılaştırılması

Araştırmacılar elde ettikleri %33,6'lık farkındalık oranını Orta Doğu bölgesindeki diğer çalışmalarla karşılaştırmış; Ürdün ve Suudi Arabistan'da yürütülen araştırmalarda glokom farkındalık oranlarının Şam'daki bu çalışmaya kıyasla belirgin derecede daha yüksek bildirildiğini saptamışlardır(Soqia et al., 2023, s. 5).

Sonuç Bölümünün Sunduğu Çıkarımlar

Araştırmacılar, Şam'daki kamu hastanesi ziyaretçileri arasında glokom farkındalığı ve bilgi düzeyinin son derece düşük olduğu sonuçuna varmışlardır. Eğitim düzeyinin bilgi puanı üzerindeki en güçlü açıklayıcı değişken olduğunu belirten yazarlar, kalıcı görme kayıplarını ve geç tanıyı önlemek adına sosyal medya, hastane broşürleri ve Dünya Glokom Haftası etkinlikleri vasıtasıyla organize toplumsal farkındalık kampanyalarının ivedilikle hayata geçirilmesi gerektiğini vurgulamaktadırlar(Soqia et al., 2023, s. 7).

Literatür Taraması İçin Sunduğu Çerçeve

Bu çalışma, Orta Doğu bölgesinde ve özel olarak çatışma sonrası yeniden yapılanma sürecindeki Suriye'de glokom farkındalığı ile bilgi düzeyini ampirik olarak haritalandıran ilk hastane tabanlı kesitsel araştırmadır. Literatürde glokom gibi asemptomatik seyreden ve geri dönüşsüz görme kaybına yol açan kronik hastalıklarda toplumsal bilgi eksikliğinin geç tanıya neden olduğu bilinmektedir. Makale, Şam'daki kamu hastanesi ziyaretçilerinde farkındalığın yalnızca %33,6 olduğunu ve genel bilgi ortalamasının 11 üzerinden 1,62'de kaldığını nitel ve nicel verilerle ortaya koyarak, tıp ve halk sağlığı literatüründe gelişmekte olan ülkelerdeki bilgi açığını belgelendirme işlevini üstlenmektedir.

Çalışma, Nijerya, Gana, Hindistan, Ürdün ve Suudi Arabistan gibi farklı coğrafyalarda gerçekleştirilen glokom farkındalık araştırmalarıyla metodolojik ve teorik bağ kurmaktadır. Yazarlar, elde ettikleri farkındalık oranını Afrika literatüründeki verilerle (Nijerya %36, Abokobi %39,3) benzer bulurken, Ürdün ve Suudi Arabistan'daki yüksek farkındalık düzeylerinden ayrıştığını göstermektedir. Ayrıca eğitim seviyesinin glokom bilgisini belirleyen en temel sosyodemografik değişken olduğu yönündeki bulgu, Türkiye ve Afrika'daki önceki çalışmaların kuramsal çerçevesini doğrulayıp genişletmektedir.

Literatür taraması yapacak araştırmacılar için bu eser, gelişmekte olan ve kriz sonrasındaki toplumlarda halk sağlığı okuryazarlığının sınırlılıklarını gösteren somut bir referans kaynağıdır. Araştırma, bilgi kaynağı olarak hekimlerin ve sağlık personelinin yüksek güvenilirlik sunduğunu (M=5,45), buna karşın internet ve sosyal medyanın bilgi puanı açısından en düşük seviyede kaldığını (M=1,23) kanıtlayarak, sağlık iletişimi ve toplum eğitimi odaklı derlemelerde kaynak gösterilme potansiyeli taşımaktadır. Ayrıca hastane poliklinik türü ile bilgi düzeyi arasındaki ilişkiyi ampirik olarak belgelendirmektedir.

Kaynakça

Hassan, D. W. A., Alsibai, B. A., Alhouri, A. N., Alhajeh, R. Y., Suleiman, A. A., & Al Bdour, M. D. (2020). Awareness and knowledge about glaucoma among patients attending outpatient clinics of Jordan University Hospital. Saudi Journal of Ophthalmology, 34(4), 284-289. https://doi.org/10.4103/1319-4534.310416

Tez ve Makale Araştırmalarında Kullanım

Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.

Tez veya makalede kullanım · literatüre-review

Gelişmekte olan ülkelerde ve kriz bölgelerinde toplumun glokom farkındalığı kritik derecede düşük seviyelerdedir.

Tezlerin literatür taraması bölümünde, kronik göz hastalıklarına yönelik halk sağlığı okuryazarlığının yetersizliğini vurgulamak ve toplumsal farkındalık çalışmalarının gerekliliğini gerekçelendirmek amacıyla kullanılır(Soqia et al., 2023, s. 5).

Diyabet ve Hipertansiyon Hastalarında Glokom Farkındalığı ve Düzenli Göz Taraması Davranışlarının İncelenmesi

Araştırma sorusu: Diyabet ve hipertansiyon tanısı olan bireylerin glokom hastalığı riskine ilişkin farkındalıkları ile düzenli göz içi basıncı ölçüm sıklıkları arasındaki ilişki nedir?
Yöntem taslağı: Kamu hastanelerinin dahiliye, kardiyoloji ve endokrinoloji polikliniklerine başvuran hastalarla kesitsel anket çalışması tasarlanacaktır. Örneklem büyüklüğü güç analiziyle belirlenecek, veriler ki-kare ve lojistik regresyon analizleriyle değerlendirilecektir.

Makaleyle bağlantısı: Makalede diyabet ve hipertansiyon hastalarının hastane polikliniklerini sıklıkla ziyaret etmelerine rağmen glokom komplikasyonları konusunda yeterli bilgiye sahip olmadıkları ve düzenli tarama yaptırma oranlarının çok düşük kaldığı tespiti yapılmıştır(Soqia et al., 2023, s. 5).

Tez veya makalede kullanım · Tartışma

Eğitim düzeyi, bireylerin glokom ve benzeri kronik hastalıklara ilişkin bilgi seviyesini belirleyen en güçlü sosyodemografik değişkendir.

Tartışma bölümünde elde edilen demografik bulguları yorumlarken, eğitim seviyesinin sağlık okuryazarlığı ve tıbbi bilgiye erişim üzerindeki belirleyici rolünü desteklemek üzere uluslararası bir kanıt olarak sunulur(Soqia et al., 2023, s. 6).

Sosyal Medya Destekli Tıbbi Bilgilendirme Müdahalelerinin Toplumun Glokom Bilgi Düzeyine Etkisi

Araştırma sorusu: Sosyal medya platformlarında paylaşılan görsel ve videolu bilgilendirme içerikleri, yetişkin bireylerin glokom bilgi düzeyini ve asemptomatik seyir hakkındaki farkındalıklarını artırmada etkili midir?
Yöntem taslağı: Yetişkin bireylerden oluşan müdahale ve kontrol grupları ile ön test-son test kontrol gruplu yarı deneysel bir araştırma tasarımı uygulanacaktır. Örneklem büyüklüğü güç analizi ile saptanacak, veri analizinde bağımsız örneklem t-testi ve ANOVA kullanılacaktır.

Makaleyle bağlantısı: Makalenin bulgularında internet ve sosyal medyanın bilgi puanı açısından en düşük performansı gösterdiği (M=1,23), ancak yazarların tartışma kısmında sosyal medyanın doğru tıbbi içeriklerle yapılandırılarak etkin bir farkındalık aracına dönüştürülebileceği önerisi yer almaktadır(Soqia et al., 2023, s. 7).

Tez veya makalede kullanım · introduction

Göz sağlığı bilgilendirmelerinde sağlık personeli ve hekim tavsiyeleri dijital medya kaynaklarına göre belirgin şekilde daha güvenilir bilgi sağlamaktadır.

Giriş ve problem durumu kurgulanırken, halk sağlığı müdahalelerinde doğru bilgi aktarım kanallarının seçimi ve hekim odaklı hasta bilgilendirme stratejilerinin önemi açıklanırken referans gösterilir(Soqia et al., 2023, s. 7).

Birinci Derece Akrabalarında Glokom Öyküsü Bulunan Bireylerin Risk Algısı ve Tarama Katılım Durumu

Araştırma sorusu: Ailesinde glokom hastası bulunan bireylerin hastalığın genetik yatkınlığı hakkındaki bilgi seviyeleri ve periyodik göz muayenesi yaptırma eğilimleri nasıldır?
Yöntem taslağı: Göz polikliniklerine başvuran glokom hastalarının aile yakınlarını kapsayan tanımlayıcı ve ilişki arayıcı bir araştırma yürütülecektir. Örneklem büyüklüğü güç analizi ile belirlenecek, veriler Pearson korelasyon ve ki-kare testleriyle incelenecektir.

Makaleyle bağlantısı: Makale tartışmasında glokomun genetik yönüne ve akraba evliliklerinin yoğun olduğu bölgelerde hastaların aile bireylerini bilgilendirmesinin erken tanı için kritik bir başlangıç noktası oluşturduğu vurgulanmıştır(Soqia et al., 2023, s. 5).