Savaşların ve Doğal Afetlerin Yeni Çıkan ve Yeniden Tehdit Oluşturan Bulaşıcı Hastalıklar Üzerindeki Etkisi

Küresel halk sağlığı dinamiklerinde yeni ortaya çıkan enfeksiyon hastalıkları (EID) ve yeniden tehdit oluşturan bulaşıcı hastalıklar (REID), biyolojik ve toplumsal faktörlerin karmaşık etkileşimi sonuçu yayılım göstermektedir. Doğal yaşam alanlarının tahribatı, iklim değişikliği ve insan-hayvan temasının artması zoonotik patojenlerin insan popülasyonlarına geçişini kolaylaştırmaktadır. Savaşlar, siyasi istikrarsızlıklar ve doğal afetler gibi olağanüstü durumlar, toplumların kırılganlığını artırarak enfeksiyon ajanlarının kontrolünü zorlaştırmaktadır. Dünya Bankası verilerine göre iki milyardan fazla insanın yoksulluk ve kırılganlık koşullarında yaşaması, kriz anlarında bulaşıcı hastalık salgınlarının yıkıcı etkilerini daha belirgin hale getirmektedir. Bu makale, krizlerin halk sağlığı üzerindeki ampirik ve kuramsal yansımalarını incelemektedir.

Çalışmanın amacı, savaş ve doğal afetlerin patojen yayılımı üzerindeki doğrudan ve dolaylı mekanizmalarını tarihsel ve güncel salgın örnekleri üzerinden sistematik bir yaklaşımla çözümlemektir. Derleme niteliğindeki bu araştırmada; literatürdeki ampirik gözlemler, uluslararası halk sağlığı kurumlarının raporları ve küresel salgın veri tabanları nitel bir senteze tabi tutulmuştur. İncelemede, krizlerin vektör popülasyonları üzerindeki ekolojik etkileri, laboratuvar ve sürveyans sistemlerindeki aksamalar, aşılanma oranlarındaki düşüşler ve ilaç direnci gelişimi gibi çok boyutlu etkenler detaylıca analiz edilmiştir. Araştırma tasarımı, çatışma ve afet bölgelerinde ortaya çıkan tüberküloz, sıtma, leishmaniasis, kolera ve ebola gibi spesifik hastalık epidemilerini vaka bazlı tablolarla destekleyerek sunmaktadır.

Bulgular, savaşların ve doğal afetlerin bulaşıcı hastalık riskini hem doğrudan hem de dolaylı yollarla katlayarak artırdığını göstermektedir. Savaşlar sırasında sağlık altyapısının yıkılması, su ve sanitasyon hizmetlerinin çökmesi ve kitlesel nüfus hareketleri salgınların temel sürükleyicisi olmaktadır. Örneğin Suriye krizinin ardından Türkiye ve Lübnan gibi komşu ülkelerde kutanöz leishmaniasis ve tüberküloz vakalarında belirgin artışlar kaydedilmiştir. Benzer şekilde sel, deprem ve kuraklık gibi doğal afetler sonrasında vektör üreme alanlarının genişlemesi ve kemirgen popülasyonlarının insan yerleşimlerine yaklaşması sıtma, leptospiroz ve zika virusu gibi salgınlara yol açmaktadır. Ayrıca kriz durumlarında antiviral ve antibiyotik tedavilerinin yarıda kalması, Acinetobacter baumannii ve dirençli tüberküloz gibi antimikrobiyal dirençli patojenlerin yayılımını hızlandırmaktadır.

Tartışma ve sonuç bölümünde yazar, krizlerin etkilerinin ülkelerin gelişmişlik düzeyine ve mevcut kırılganlık yapılarına bağlı olarak değişiklik gösterdiğini vurgulamaktadır. Az gelişmiş ülkeler yetersiz altyapı nedeniyle daha yüksek risk taşırken, gelişmiş ülkelerde de yaşlılar ve azınlıklar gibi kırılgan gruplar krizlerden orantısız şekilde etkilenmektedir. Makale, gelecekteki krizlere hazırlık amacıyla sektörler arası koordinasyonu, esnek sürveyans sistemlerini, mobil laboratuvar kapasitesini ve serbest dolaşan hayvan kontrolünü içeren 'Jenerik Ulusal Eylem Planı' geliştirilmesini önermektedir. Bu derleme, Türk araştırmacılar için afet ve kriz dönemlerinde halk sağlığı yönetimi, epidemiyolojik sürveyans ve bulaşıcı hastalık kontrolü konularında hazırlanacak tez ve makaleler için kapsamlı bir literatür zemini sunmaktadır.

İncelemeler, savaşlar ve doğal afetlerin enfeksiyon hastalıklarının epidemiyolojisini doğrudan vektör ve rezervuar popülasyonlarını artırarak, dolaylı olarak ise nüfus hareketleri ve sağlık sistemlerinin çöküşü üzerinden değiştirdiğini göstermektedir.

Yazarlar bu durumu, çatışma ve felaket koşullarının aşılama, sürveyans ve vektör kontrolü gibi temel halk sağlığı programlarını kesintiye uğratması ve sığınmacı kamplarındaki aşırı kalabalık yaşam şartlarının bulaş riskini katlamasıyla açıklamaktadır.

Tartışma bölümünde elde edilen tespitler, önceki literatürde yer alan savaş ilişkili tularemi, tüberküloz ve sıtma salgınları ile sel ve deprem sonrası gelişen leptospiroz ve leishmaniasis olgu artışlarıyla tam bir paralellik göstermektedir.

Sonuç olarak, kriz dönemlerinde bulaşıcı hastalık salgınlarını önlemek ve kontrol altına almak amacıyla risk değerlendirmesi, sektörler arası koordinasyon ve erken uyarı sistemlerini kapsayan ulusal eylem planlarının derhal hayata geçirilmesi gerekmektedir.

Yazarlar, Kosovo'daki savaş ve siyasi kriz sonrasında ortaya çıkan tularemi salgınını inceleyen çalışma ile uyumlu şekilde, çevresel tahribat, kitlesel nüfus hareketleri ve sanitasyon altyapısının çöküşünün tularemi gibi zoonotik enfeksiyonların yeniden yayılımını tetiklediğini vurgulamaktadır (Topluoğlu et al., 2023).

Yazarlar, Brezilya Rio de Janeiro'daki şiddetli yağışlar ve kalıcı sel felaketleri sonrasında leptospiroz insidansında gözlenen artışa dair bulguları referans alarak, hidrometeorolojik afetlerin vektör ve rezervuar teması üzerindeki doğrudan tetikleyici etkisini doğrulamaktadır (Topluoğlu et al., 2023).

Bu çalışma, literatürde savaşların ve doğal afetlerin halk sağlığı üzerindeki çok boyutlu etkilerini derleyen kapsamlı bir sentez işlevi görmektedir. Yeni ortaya çıkan (EID) ve yeniden önem kazanan (REID) bulaşıcı hastalıkların yayılımını tekil krizler bazında incelemek yerine, hem savaşların hem de farklı doğal afet türlerinin (deprem, sel, kuraklık) ortak ve farklılaşan risk dinamiklerini bütüncül bir çerçevede ele almaktadır. Çalışma, krizlerin sağlık altyapısını tahrip etme, nüfus hareketlerini tetikleme ve sanitasyon hizmetlerini çökertme gibi dolaylı etkilerini, küresel vaka verileri ve tarihsel salgın örnekleriyle (Marburg, sıtma, tüberküloz, kolera, leishmaniasis, tularemi) ilişkilendirerek epidemiyolojik bir haritalama sunmaktadır. Böylece kriz yönetimi ve halk sağlığı politikalarının entegrasyonuna kuramsal ve pratik bir zemin hazırlamaktadır.

Çalışma, Morse (1995), Morens ve ark. (2004) gibi yeni çıkan enfeksiyonların ekolojik ve beşeri faktörlerini kuramsallaştıran öncü çalışmaların üzerine inşa edilmiştir. Yazar, bu temel kuramsal çerçeveyi güncel bölgesel krizlere (Suriye iç savaşı, Ukrayna-Rusya savaşı, Türkiye ve Suriye depremleri) uygulayarak genişletmektedir. Gayer ve ark. (2007) tarafından ortaya konan 'çatışma ve bulaşıcı hastalıklar' ilişkisini, doğal afetlerin (özellikle sel ve depremler) yarattığı ekolojik ve altyapısal tahribatlarla sentezleyerek literatürdeki kopukluğu gidermektedir. Önceki çalışmalarda sıklıkla tekil salgınlar veya sınırlı coğrafi bölgeler ele alınırken, bu derleme küresel ölçekte meydana gelen çeşitli afetlerin ortak etki mekanizmalarını (vektör habitatlarının değişimi, antimikrobiyal direnç artışı, laboratuvar yetersizlikleri) karşılaştırmalı bir biçimde değerlendirerek literatüre eklemlenmektedir.

Makale, kriz dönemlerinde bulaşıcı hastalıklardan korunma ve salgın kontrolü konularında mevcut literatürü yapılandırılmış bir biçimde sentezleyerek önemli bir boşluğu doldurmaktadır. Özellikle göç eden nüfusun (örneğin Suriyeli sığınmacıların Türkiye'ye göçü veya Ukraynalı sığınmacıların Avrupa'ya hareketi) gittikleri ülkelerde tüberküloz, leishmaniasis ve çocuk felci gibi hastalıkların epidemiyolojik paternlerini nasıl değiştirdiğini nicel verilerle ortaya koyarak göç sağlığı literatürüne güncel katkı sağlamaktadır. Ayrıca, laboratuvar kapasitelerinin tahrip olmasının ve antimikrobiyal direnç gelişiminin (Acinetobacter baumannii, MRSA vb.) savaş cerrahisi ve afet sonrası sahra hastanelerindeki yansımalarını inceleyerek klinik mikrobiyoloji ve afet tıbbı alanlarını halk sağlığı perspektifiyle birleştiren yenilikçi bir sentez sunmaktadır.