Nicel araştırma makalesi incelemesi

Üniversite Yönetişiminin Eğitim Hizmet Kalitesine Etkisi: Etiyopya Kamu Üniversitelerinden Bulgular

Q: Araştırmanın temel sonucu nedir?

Yazarlar, Etiyopya kamu üniversitelerinde üniversite yönetişimi ilkelerinin uygulanmasının henüz kurumsallaşma aşamasında olduğunu ve üniversitelerin fiziksel genişlemesinin gerisinde kaldığını vurgulamaktadır. Eğitim hizmet kalitesinin artırılması için akademisyenlerin ve yöneticilerin akademik özgürlüğü, şeffaflığı ve özerk karar alma mekanizmalarını aktif şekilde hayata geçirmeleri, yetkilerin merkezi yönetimde toplanması yerine fakülte ve bölümlere esneklik tanınması gerektiğini ifade etmektedirler.

Yükseköğretim kurumlarında yönetişim yapılarının dönüşümü, küreselleşme, bilginin artan ekonomik değeri ve kamu finansmanındaki kısıtlar doğrultusunda uluslararası ve bölgesel ölçekte temel bir politika gündemi haline gelmiştir.

Makalenin anahtar kelimeleri

Yazar: Bekele Atanaw et al.
Yayın: Frontiers in Education
Tarih: 2025-01-15
DOI: 10.3389/feduc.2024.1447357

Makalenin Kapsamı ve Akademik İçeriği

Yükseköğretim sistemleri küreselleşme, teknolojik gelişmeler, bilginin artan ekonomik değeri ve azalan kamu kaynakları neticesinde son yıllarda köklü bir dönüşüm sürecinden geçmektedir. Bu dönüşüm ortamında üniversite yönetişimi; öğretim, araştırma ve toplumsal hizmet kalitesini doğrudan etkileyen en kritik unsurlardan biri olarak öne çıkmaktadır. Özellikle gelişmekte olan ülkelerde üniversitelerin nicel olarak hızla genişlemesi, nitelikli hizmet sunumu konusundaki kaygıları artırmıştır. Etiyopya kamu yükseköğretim sisteminde de benzer bir genişleme yaşanmış, ancak yönetişim ilkelerinin eğitim hizmet kalitesine ampirik yansımalarını inceleyen araştırmaların sınırlı kaldığı görülmüştür. Bu durum, üniversite yönetişim boyutlarının eğitim hizmeti kalitesi üzerindeki etkilerinin kapsamlı biçimde çözümlenmesi gereksinimini doğurmuştur.

Araştırmada, Etiyopya'daki kamu üniversitelerinde yönetişim ilkelerinin eğitim hizmet kalitesine etkisini belirlemek amacıyla nicel ampirik bir araştırma deseni benimsenmiştir. Araştırma evrenini temsil etmek üzere araştırmacılar tarafından bölgesel dağılım ve üniversite kategorileri dikkate alınarak çok aşamalı örnekleme yöntemiyle altı kamu üniversitesi seçilmiştir. Yamane formülü kullanılarak belirlenen örneklem büyüklüğü çerçevesinde, bölüm başkanları, dekanlar ve direktörleri içeren 378 akademisyen ve yöneticiden 5'li Likert ölçeğine dayalı kapalı uçlu anket aracılığıyla veri toplanmıştır. Toplanan veriler SPSS 20 yazılımında betimsel istatistikler, Pearson korelasyon analizi ve çoklu doğrusal regresyon analizi teknikleriyle incelenmiş, ölçeğin güvenilirliği Cronbach Alpha katsayısı (0,8676) ile doğrulanmıştır.

Çözümlemeler sonuçunda, hesap verebilirlik ve akademik özgürlük boyutlarının eğitim hizmet kalitesiyle pozitif ve güçlü bir korelasyona sahip olduğu saptanmıştır. Çoklu doğrusal regresyon analizi bulguları ise akademik özgürlüğün eğitim hizmet kalitesini anlamlı ve pozitif yönde etkilediğini ortaya koymuştur. Buna karşılık, hesap verebilirlik ve sorumluluk değişkenlerinin eğitim hizmet kalitesi üzerinde negatif yönlü anlamlı bir etkiye sahip olduğu belirlenmiştir. Özerklik ve şeffaflık değişkenlerinin ise modelde hizmet kalitesi üzerinde istatistiksel olarak anlamlı bir doğrudan etkisi tespit edilememiştir. Betimsel istatistik ortalamaları genel olarak üniversitelerdeki yönetişim uygulamalarının henüz gelişim aşamasında olduğunu ve kurumsal genişlemenin gerisinde kaldığını göstermektedir.

Elde edilen bulgular, yükseköğretimde yönetişim ilkelerinin katı bürokratik denetimler yerine akademik özgürlüğü ve esnek karar alma mekanizmalarını destekleyecek biçimde kurgulanması gerektiğini göstermektedir. Yazarlar, hesap verebilirlik ve sorumluluk boyutlarının negatif etki üretmesini merkezileşmiş yönetim anlayışının akademisyenler üzerindeki baskısından kaynaklanabileceği şeklinde değerlendirmektedir. Bu sonuçlar, Vekalet Kuramı çerçevesinde denetim mekanizmalarının aşırı ağırlaşmasının vekil konumundaki akademisyenlerin özerkliğini kısıtlayarak hizmet kalitesini düşürebileceğine işaret eden literatürle örtüşmektedir. Araştırma, yükseköğretim politikası yapıcılarına ve üniversite yöneticilerine akademik özgürlüğü, şeffaflığı ve katılımcı karar alma süreçlerini güçlendirecek idari düzenlemeler yapmaları yönünde somut çıkarımlar sunmaktadır.

Araştırmanın amacı

Bu çalışma, Etiyopya kamu üniversitelerinde hesap verebilirlik, özerklik, akademik özgürlük, sorumluluk ve şeffaflıktan oluşan beş temel yönetişim ilkesinin eğitim hizmet kalitesi üzerindeki etkisini ve aralarındaki ilişkiyi incelemeyi amaçlamaktadır(Atanaw et al., 2025).

İnceleme ve modelleme yöntemi

Çalışma, üniversite yönetişim ilkelerinin eğitim hizmet kalitesi üzerindeki etkisini nicel araştırma deseni, korelasyonel ve çoklu doğrusal regresyon analizleri kullanarak inceleyen ampirik bir tasarıma sahiptir(Atanaw et al., 2025).

Kuramsal ve kavramsal çerçeve

Çalışma, özerk kurumlar ile devlet arasındaki ilişkileri açıklamak için Vekalet Kuramına (Agency Theory) dayanmaktadır. Vekalet kuramı çerçevesinde devlet asil (principal), üniversite yönetimi ise vekil (agent) konumundadır. Devletin üniversiteye devrettiği öğretim ve araştırma görevleri, tahsis ettiği kaynaklar ve denetim mekanizmaları arasındaki denge yönetişim yapılarını şekillendirmektedir. Ayrıca karar alma süreçlerine öğretim elemanlarının katılımını vurgulayan Paylaşımlı Yönetişim (Shared Governance) yaklaşımı da kuramsal arka planı desteklemektedir.

Makalenin ele aldığı literatür

Yazar, uluslararası alanda Pham (2012), Dobbins (2017), Kretek ve Kehm (2015) ile Stensaker ve Harvey (2010) tarafından yürütülen yükseköğretim reformu ve yönetişim çalışmalarına atıf yapmaktadır. Afrika bağlamında Bingab ve diğerleri (2018), Mzenzi (2022), Asiimwe ve Steyn (2013, 2014) ile Asongu ve Odhiambo (2020) çalışmalarına dayanarak yönetişimin karar alma süreçlerini ve hizmet tutarlılığını nasıl etkilediğini tartışmaktadır. Etiyopya özelinde ise Dea ve Zeleke (2017), Mekonnen ve diğerleri (2022), Melu (2022) ve Tamrat (2022) çalışmalarını ele alarak ülkedeki ampirik boşluğa işaret etmektedir.

Araştırma Tasarımı

Evren veya inceleme alanı: Etiyopya kamu üniversitelerinde görev yapan öğretim elemanları ve akademik yöneticiler (bölüm başkanları, dekanlar, fakülte başkanları ve direktörler) hedef evreni oluşturmaktadır.
Örneklem veya araştırma materyali: Yemane örneklem büyüklüğü formülü kullanılarak seçilen ve Etiyopya'daki altı kamu üniversitesinden (Dire Dawa, Arsi, Kotebe Eğitim, Wolaita Sodo, Bahir Dar ve Arbaminch Üniversiteleri) verileri toplanan 378 akademisyen ve akademik yöneticidir.
Veri toplama süreci: Kapalı uçlu ve 5'li Likert ölçeğine sahip yapılandırılmış anket aracı kullanılarak 1 Haziran 2023 ile 27 Ağustos 2023 tarihleri arasında yüz yüze veri toplanmıştır. Ölçeğin güvenilirliği Cronbach alfa katsayısı (alpha = 0,8676) ile doğrulanmıştır.
Veri analiz yöntemi: SPSS v20 yazılımı kullanılarak betimsel istatistikler (ortalama ve standart sapma), Pearson korelasyon analizi ve çoklu doğrusal regresyon analizi gerçekleştirilmiştir.

Üniversite YönetişimiEğitim Hizmet KalitesiHesap VerebilirlikÖzerklikAkademik ÖzgürlükSorumlulukŞeffaflık

Araştırmanın Bulguları

Korelasyon analizi sonuçlarına göre hesap verebilirlik ile öğretme ve öğrenme süreçleri arasında pozitif ve güçlü bir ilişki (r = 0,522) tespit edilmiştir(Atanaw et al., 2025).

Çoklu doğrusal regresyon analizi bulgularına göre akademik özgürlük değişkeni eğitim hizmet kalitesini pozitif yönde etkilemektedir (katsayı = 0,125; t = 3,84; p < 0,01)(Atanaw et al., 2025).

Regresyon modelinde hesap verebilirlik (-0,33; t = 7,57; p < 0,01) ve sorumluluk (-0,127; t = 3,20; p < 0,01) parametrelerinin eğitim hizmet kalitesi üzerinde negatif yönlü anlamlı bir etkiye sahip olduğu belirlenmiştir(Atanaw et al., 2025).

Özerklik ve şeffaflık ilkelerinin eğitim hizmet kalitesi üzerindeki doğrudan etkisi regresyon modelinde istatistiksel olarak anlamlı bulunmamıştır (özerklik p = 0,502; şeffaflık p = 0,855)(Atanaw et al., 2025).

Bulguların Tartışılması ve Araştırmanın Sonucu

Bulguların Yazarlar Tarafından Yorumlanışı

Etiyopya kamu üniversitelerinde yürütülen bu çalışma, yönetişim ilkelerinden akademik özgürlük ve hesap verebilirliğin eğitim hizmet kalitesiyle güçlü ilişki içinde olduğunu göstermektedir. Korelasyon analizleri, hesap verebilirlik ile öğretim süreçleri arasında belirgin bir bağ ortaya koyarken, regresyon modeli akademik özgürlüğün kaliteyi pozitif etkilediğini doğrulamaktadır.

Yazarlar, hesap verebilirlik ve sorumluluk değişkenlerinin regresyon katsayılarındaki negatif yönlü ilişkinin, kurum içi bürokratik baskı ve merkeziyetçi yetki dağılımından kaynaklandığını açıklamaktadır. Merkezi yönetimin kararları kendi elinde toplaması, akademisyenlerin hareket alanını daraltmakta ve bürokratik yükü artırmaktadır.

Elde edilen sonuçlar, yükseköğretimde hesap verebilirliğin hizmet sunumunu dönüştürdüğünü belirten Stensaker ve Harvey (2010) ile özerklik reformlarının bürokratik yapılarla çatışabileceğini savunan Christensen (2011) literatürüyle karşılaştırılmaktadır. Etiyopya bağlamındaki bulgular, kuramsal beklentilerin saha gerçekleriyle her zaman doğrudan örtüşmeyebileceğini göstermektedir.

Tartışma ve sonuç değerlendirmelerinde, yükseköğretim kurumlarında kalite standartlarının yükseltilebilmesi için esnek ve katılımcı bir yönetişim yapısının şart olduğu vurgulanmaktadır. Üniversite liderlerinin akademik özgürlüğü desteklemesi ve şeffaf karar alma süreçlerini işletmesi, eğitim kalitesini kalıcı biçimde artırma kapasitesine sahiptir.

Bulguların Önceki Araştırmalarla Karşılaştırılması

Yazarlar, son birkaç on yılda yükseköğretimde hesap verebilirliğe artan odaklanmanın kamusal yükseköğretim hizmet sunumunun etkinliğini dönüştürdüğü yönündeki Stensaker ve Harvey (2010) bulgusuyla uyumlu bir şekilde, hesap verebilirlik ile öğretim süreçleri arasında güçlü bir korelasyon (0,522) olduğunu göstermektedir(Atanaw et al., 2025).

Çalışmada özerkliğin regresyon modelinde anlamlı bir etki yaratmaması bulgusu, genel yönetişim reformlarının yükseköğretim sektörünün kendine özgü örgütlenme ve kültür gelenekleriyle her zaman uyumlu olamayacağını belirten Christensen (2011) tarafından ortaya konan kuramsal çekincelerle paralellik taşımaktadır(Atanaw et al., 2025).

Sonuç Bölümünün Sunduğu Çıkarımlar

Yazarlar, Etiyopya kamu üniversitelerinde üniversite yönetişimi ilkelerinin uygulanmasının henüz kurumsallaşma aşamasında olduğunu ve üniversitelerin fiziksel genişlemesinin gerisinde kaldığını vurgulamaktadır. Eğitim hizmet kalitesinin artırılması için akademisyenlerin ve yöneticilerin akademik özgürlüğü, şeffaflığı ve özerk karar alma mekanizmalarını aktif şekilde hayata geçirmeleri, yetkilerin merkezi yönetimde toplanması yerine fakülte ve bölümlere esneklik tanınması gerektiğini ifade etmektedirler(Atanaw et al., 2025).

Literatür Taraması İçin Sunduğu Çerçeve

Bu makale yükseköğretim yönetişimi yazınında, gelişmekte olan ülkelerdeki kamu üniversitelerinin hızlı genişleme süreçleri ile hizmet kalitesi arasındaki dinamikleri sörgülayan ampirik bir köprü işlevi görmektedir. Özellikle Sahra Altı Afrika ve Etiyopya bağlamında, küresel yönetişim ilkelerinin yerel bürokratik yapılarla karşılaştığında nasıl direnç noktaları oluşturduğunu nicel verilerle incelemektedir. Çalışma, sadece kuramsal bir yönetişim savunusu yapmak yerine, hesap verebilirlik ve sorumluluk gibi kavramların aşırı bürokratikleşme durumunda eğitim kalitesine nasıl negatif yansıyabileceğini ampirik olarak göstererek literatürdeki tek taraflı iyimser bakış açısını dengelemektedir.

Çalışma, Stensaker ve Harvey (2010) ile Christensen (2011) gibi araştırmacıların kurumsal özerklik ve hesap verebilirlik reformlarına ilişkin teorik çerçevelerine dayanmaktadır. Önceki çalışmaların çoğunlukla gelişmiş Batı ülkelerindeki pazar odaklı dönüşümleri ele almasına karşın, bu araştırma odağı kamu kaynaklarına bağımlı ve merkeziyetçi geleneklerin güçlü olduğu Etiyopya gibi gelişmekte olan bir coğrafyaya kaydırmaktadır. Yazar, Lera (2019) ve Mekonnen (2020) gibi yerel araştırmacıların kurumsal yetkilendirme yetersizliklerine dair eleştirilerini doğrulamakta ve bu ampirik boşluğu çoklu doğrusal regresyon analiziyle nicel bir boyuta taşımaktadır.

Yükseköğretim yönetişimi ve eğitim kalitesi ilişkisini inceleyen literatür taramaları için bu çalışma, yönetişim ilkelerinin doğrusal olmayan etkilerini sergilemesi bakımından özgün bir katkı sunmaktadır. Klasik yaklaşımların aksine, hesap verebilirliğin her zaman pozitif sonuç doğurmadığını, aksine denetim baskısı yaratarak eğitim kalitesini düşürebileceğini ortaya koymaktadır. Bu yönüyle, literatür taraması hazırlayan araştırmacılara, yönetişim değişkenlerini tekil ve doğrusal kalıplarla ele almak yerine, yönetsel esneklik ve akademik özgürlükle birlikte çok boyutlu analiz etmeleri gerektiği konusunda metodolojik ve teorik bir rehberlik sağlamaktadır.

Kaynakça

Stensaker, B., Harvey, L. (2010). Accountability in higher education. Routledge.
Christensen, T. (2011). University governance reforms: potential problems of more autonomy? Higher Education, 62, 503-517.

Tez ve Makale Araştırmalarında Kullanım

Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.

Tez veya makalede kullanım · literatüre-review

Gelişmekte olan ülkelerde üniversitelerin kurumsal yönetişim yapılarının zayıflığı eğitim kalitesini doğrudan etkilemektedir.

Bu makaledeki korelasyon ve regresyon analizleri, hesap verebilirlik ve akademik özgürlüğün eğitim kalitesi üzerindeki güçlü ve anlamlı etkisini desteklemek için doğrudan kaynak gösterilebilir(Atanaw et al., 2025).

Üniversite Özerkliği ve Akademik Özgürlük İlişkisinin Eğitim Niteliklerine Etkisi

Araştırma sorusu: Devlet üniversitelerinde akademik özgürlük algısı ile eğitim hizmet kalitesi arasındaki ilişkide kurumsal özerklik aracı bir role sahip midir?
Yöntem taslağı: Nicel araştırma tasarımı kapsamında Türkiye'deki farklı devlet üniversitelerinden rastgele örnekleme ile seçilecek akademisyenlere anket uygulanacak ve SPSS aracılığıyla aracılık (mediation) analizi yapılacaktır. Örneklem büyüklüğü güç analizi ile belirlenecektir.

Makaleyle bağlantısı: Makalenin akademik özgürlüğü pozitif bulurken özerkliği regresyonda anlamsız bulması, bu iki kavram arasındaki karmaşık ilişkinin Türkiye bağlamında aracılık analiziyle derinlemesine araştırılması ihtiyacını doğurmaktadır(Atanaw et al., 2025).

Tez veya makalede kullanım · Tartışma

Akademik özgürlüğün kısıtlanması, eğitim hizmet kalitesinin düşmesine neden olan temel faktörlerden biridir.

Makalenin tartışma bölümünde yer alan, akademik özgürlüğün eğitim kalitesini pozitif etkilediğine (katsayı = 0,125) dair bulgular, akademik özgürlüğün savunulduğu tartışmaları desteklemek için ampirik kanıt sunar(Atanaw et al., 2025).

Hesap Verebilirlik Baskısının Akademik Performans Üzerindeki Negatif Etkileri

Araştırma sorusu: Bürokratik hesap verebilirlik mekanizmaları akademisyenlerin öğretim motivasyonunu ve ders kalitesini nasıl etkilemektedir?
Yöntem taslağı: Karma yöntem (mixed-methods) tasarımı kullanılacaktır. Nicel boyutta yapılandırılmış anketler, nitel boyutta ise odak grup görüşmeleri yapılacaktır. Nitel örneklem veri doygunluğuna ulaşılana kadar genişletilecektir.

Makaleyle bağlantısı: Makalede hesap verebilirliğin regresyon katsayısının negatif çıkması (-0,33), bu durumun arkasındaki psikolojik ve bürokratik mekanizmaların karma yöntemle incelenmesi çağrısını desteklemektedir(Atanaw et al., 2025).

Tez veya makalede kullanım · Kavramsal çerçeve

Yükseköğretimde hesap verebilirlik mekanizmaları, aşırı bürokratik baskı yarattığında eğitim süreçlerini olumsuz etkileyebilir.

Regresyon modelinde hesap verebilirlik değişkeninin katsayısının negatif çıkması (-0,33), hesap verebilirliğin niteliğini ve kurumsal özerlikle dengelenmesi gerektiğini açıklarken kuramsal dayanak olarak kullanılır(Atanaw et al., 2025).

Yükseköğretimde Paylaşılan Yönetişim Modellerinin Eğitim Hizmet Kalitesine Etkisi

Araştırma sorusu: Fakülte ve bölümler düzeyinde şeffaf ve katılımcı karar alma süreçleri eğitim hizmet kalitesi algısını nasıl etkilemektedir?
Yöntem taslağı: Eğitim fakültelerinde görev yapan bölüm başkanları ve dekanları kapsayan çok merkezli bir anket çalışması yapılacaktır. Veriler çoklu regresyon modeliyle analiz edilerek şeffaflık boyutunun etkisi ölçülecektir.

Makaleyle bağlantısı: Makalede şeffaflık ilkesinin eğitim kalitesine doğrudan regresyon etkisinin anlamsız çıkması, bu etkinin fakülte düzeyindeki mikro karar süreçlerinde yeniden test edilmesi gerekliliğinden türetilmiştir(Atanaw et al., 2025).