Körfez İşbirliği Konseyi Ülkelerinde Doğrudan Yabancı Yatırımları Çeken ve Caydıran Unsurlar: Makroekonomik ve Çevresel Faktörlerin Rolü

Körfez İşbirliği Konseyi (KİK) ülkeleri, hidrokarbon kaynaklarına dayalı tek tipli ekonomik yapılarını dönüştürmek ve sürdürülebilir kalkınma hedeflerine ulaşmak amacıyla uluslararası doğrudan yatırımları çekmeye büyük önem vermektedir. Petrol fiyatlarındaki yüksek volatilite, bölge ekonomilerini dış şoklara açık hale getirmekte ve ekonomik çeşitlendirmenin finansmanında yabancı sermayenin, ileri teknolojinin ve yönetimsel bilgi birikiminin rolünü kritik kılmaktadır. Ancak literatürde DYY belirleyicileri üzerine yürütülen araştırmalar çoğunlukla gelişmiş veya gelişmekte olan büyük ekonomilere odaklanmış, KİK bölgesindeki makroekonomik, demografik ve iklimsel faktörlerin bütüncül etkilerini ihmal etmiştir. Bu çalışma, söz konusu alansal ve kuramsal boşluğu doldurarak çevresel değişkenleri ve sürdürülebilirlik göstergelerini bölgesel yatırım modellerine dahil eden kapsamlı bir bağlam sunmaktadır.

Araştırmanın temel amacı, 1990-2019 yılları arasındaki 30 yıllık süreçte altı KİK ülkesinde (Bahreyn, Kuveyt, Umman, Katar, Suudi Arabistan ve BAE) doğrudan yabancı yatırım akışlarını yönlendiren makroekonomik ve çevresel dinamikleri ampirik olarak ortaya koymaktır. Çalışmada zaman serisi verilerinin durağanlık derecelerini belirlemek amacıyla ADF ve LLC panel birim kök testleri uygulanmış, değişkenlerin farklı bütünleşme derecelerine sahip olması nedeniyle panel ARDL (Gecikmesi Dağıtılmış Panel Otoregresif) eşbütünleşme yöntemi tercih edilmiştir. Modelde bağımlı değişken olarak GSYH içindeki net DYY payı alınırken; GSYH büyümesi, enflasyon oranı, işsizlik oranı, kişi başına düşen CO2 emisyonu, nüfus artışı, yağış değişimi, ortalama sıcaklık ve kentleşme oranı açıklayıcı değişkenler olarak analize dahil edilmiş ve değişkenler arasındaki yönlü ilişkiler Granger nedensellik testiyle incelenmiştir.

Elde edilen ampirik bulgular, uzun dönemde bağımsız değişkenlerin büyük çoğunluğunun KİK ülkelerine yönelik DYY akışları üzerinde istatistiksel olarak anlamlı bir etkiye sahip olduğunu göstermektedir. GSYH büyümesi, enflasyon oranı ve kentleşme oranı uzun dönemde yatırımları pozitif ve yüksek düzeyde anlamlı (p < 0.01) şekilde etkilerken, işsizlik oranının da beklenenin aksine DYY üzerinde pozitif ve anlamlı bir etkisi tespit edilmiştir. İklimsel ve çevresel göstergelerden kişi başına düşen CO2 emisyonunun artması DYY girişlerini uzun dönemde olumsuz etkilemekte ve yüksek düzeyde anlamlı bir caydırıcı unsur olarak öne çıkmaktadır; buna karşın sıcaklık, yağış ve nüfus değişkenlerinin olumlu yöndeki etkileri istatistiksel anlamlılığa ulaşamamıştır. Kısa dönem ARDL tahminlerinde ise hiçbir değişkenin yatırımlar üzerinde anlamlı bir etki yaratmadığı belirlenmiştir.

Çalışmanın tartışma ve sonuç bölümünde elde edilen ampirik sonuçlar önceki uluslararası literatürle karşılaştırılmış ve bölgesel politika yapıcılar için somut öneriler geliştirilmiştir. CO2 emisyonlarının yatırımları caydırıcı etkisi, temiz üretim teknolojilerinin ve çevre dostu alt yapıların yatırım çekmede ne kadar kritik olduğunu göstererek kirlilik halo hipotezini destekler niteliktedir. Kentleşme ve altyapı yatırımlarının yabancı sermayeyi teşvik edici gücü vurgulanırken, işsizlik ile yatırımlar arasındaki pozitif ilişki bölgenin nitelikli yabancı işgücü bağımlılığı ve yerli işgücü maliyet yapısıyla açıklanmaktadır. Araştırma, KİK ülkelerinin yatırım iklimini iyileştirmek için çevresel sürdürülebilirlik standartlarını benimsemeleri, altyapı ve kentleşme hamlelerini sürdürmeleri ve makroekonomik istikrarı korumaları gerektiğini ampirik delillerle ortaya koymaktadır.

Ampirik analiz sonuçları, Körfez İşbirliği Konseyi ülkelerinde uzun dönemde GSYH büyümesi, enflasyon, işsizlik ve şehirleşme oranlarının doğrudan yabancı yatırım girişlerini pozitif ve istatistiksel olarak anlamlı düzeyde etkilediğini, karbondioksit emisyonlarının ise yatırımları olumsuz etkilediğini göstermektedir. Kısa dönemde ise incelenen bağımsız değişkenlerin yatırımlar üzerinde istatistiksel olarak anlamlı bir etkisi saptanmamıştır.

Yazarlar, işsizlik oranındaki artışın yatırımları pozitif etkilemesini bölgedeki ucuz yabancı işgücü bağımlılığı ve düşük işgücü maliyetleriyle açıklamaktadır. Karbondioksit emisyonlarındaki artışın yatırımları caydırması ise çevresel düzenleme eksikliklerinin ve yüksek kirliliğin uluslararası yatırımcılar nezdinde risk algısını artırmasından kaynaklanmaktadır. Şehirleşme ve altyapı dönüşümü ise uluslararası sermaye için elverişli bir iş ortamı sunmaktadır.

Bulgular literatürle karşılaştırıldığında, GSYH büyümesi ve enflasyonun pozitif etkisi Sookram ve diğerleri (2022) ile Eissa ve Elgammal (2020) çalışmalarını destekler niteliktedir. İşsizliğin pozitif etkisi Salem ve Baum (2016) bulgularıyla örtüşürken; şehirleşmenin pozitif etkisi Dutta ve diğerlerinin (2017) aksine KİK bölgesinin kendine özgü hızlı kentsel ve teknolojik altyapı dönüşümünü yansıtmaktadır.

Çalışma, petrol bağımlısı KİK ülkelerinde yabancı sermaye akışlarını şekillendiren faktörleri geleneksel makroekonomik değişkenlerin yanı sıra ilk kez iklim ve çevre değişkenlerini dahil ederek bütüncül bir yaklaşımla ele almaktadır. Elde edilen çıkarımlar, bölge hükümetlerinin sürdürülebilir büyüme ve ekonomik çeşitlendirme hedeflerine ulaşmasında politika yapıcılar için stratejik bir yol haritası sunmaktadır.

Yazarlar, işsizlik ile doğrudan yabancı yatırımlar arasındaki pozitif ve anlamlı uzun dönemli ilişkinin Salem ve Baum (2016) tarafından Orta Doğu ve Kuzey Afrika ülkeleri üzerine yapılan çalışma bulgularıyla örtüştüğünü belirtmektedir. Bu durum, yüksek işsizlik oranlarının işgücü maliyetlerini düşürerek yabancı yatırımcılar için cazip bir ortam oluşturduğu şeklinde açıklanmaktadır (Alharthi et al., 2024).

Çalışmada elde edilen GSYH büyümesi ile DYY arasındaki pozitif ve güçlü ilişki, Sookram ve diğerleri (2022) tarafından Karayip ülkeleri üzerinde yürütülen araştırma sonuçlarıyla paralellik göstermektedir. Yazarlar, ekonomik büyümedeki artışın uluslararası sermaye akışlarını çekmede kritik bir makroekonomik itici güç olduğunu vurgulamaktadır (Alharthi et al., 2024).

Dutta ve diğerleri (2017) tarafından 107 ülke kapsamında gerçekleştirilen geniş panelli araştırmada şehirleşme oranı ile DYY arasında olumsuz bir ilişki saptanmışken, bu çalışmada KİK ülkeleri özelinde şehirleşmenin yatırımları pozitif etkilediği sonuçuna ulaşılmıştır. Yazarlar bu farkı bölgedeki hızlı altyapı ve kentsel dönüşüm hamleleriyle açıklamaktadır (Alharthi et al., 2024).

Bu çalışma, petrole bağımlı gelişmekte olan Körfez İşbirliği Konseyi (KİK) ekonomilerinde doğrudan yabancı yatırım (DYY) girişlerini şekillendiren unsurları bütüncül bir yaklaşımla analiz ederek literatürde önemli bir işlev üstlenmektedir. Geleneksel DYY literatürü ağırlıklı olarak makroekonomik ve kurumsal faktörlere odaklanırken, bu araştırma iklimsel değişim parametrelerini ve çevresel sürdürülebilirlik göstergelerini ekonometrik modele dahil ederek ampirik alanı genişletmektedir. Özellikle ARDL eşbütünleşme deseniyle 30 yıllık uzun dönemli veri setini inceleyerek emtia fiyatlarına duyarlı sermaye hareketlerinin belirleyicilerini teorik ve ampirik açıdan yeniden konumlandırmaktadır.

Çalışma, Mundell'in sermaye hareketliliği kuramı, Porter'ın çevresel yenilikçilik hipotezi ve kirlilik sığınağı yaklaşımları üzerinde yükselen ampirik literatürle doğrudan ilişki kurmaktadır. Önceki araştırmaların gelişmekte olan ülkeler veya BRICS gibi gruplar üzerinde ürettiği çelişkili bulguları, KİK bölgesinin özgün sosyo-ekonomik yapısı çerçevesinde sınamaktadır. Özellikle işsizlik oranı ile DYY arasındaki pozitif ilişki ve CO2 emisyonlarının yatırımları caydırıcı etkisi hususunda literatürdeki ayrışan ampirik kanıtları KİK ülkelerindeki yabancı işgücü bağımlılığı ve kentsel dönüşüm dinamikleri üzerinden açıklayarak önceki çalışmalardan ayrışmaktadır.

Literatür taraması yapan araştırmacılar için bu çalışma, petrole bağımlı ekonomilerde doğrudan yabancı yatırımların tek yönlü makroekonomik değişkenlerle açıklanamayacağını, çevresel kalitenin ve kentsel altyapı büyümesinin küresel sermaye kararlarında belirleyici hale geldiğini gösteren metodolojik ve ampirik bir referans sunmaktadır. Çevre ekonomisi ile uluslararası finans alanlarını kesiştiren analiz çerçevesi, literatür taramalarında iklim parametrelerinin makro finansal modellere entegrasyonuna yönelik güçlü teorik ve yöntemsel temeller sağlamaktadır.