Nicel araştırma makalesi incelemesi

Malezya'da Ekoturizm Gelişiminin Sosyo-Ekonomik Etkilerine Yönelik Bir Yapısal Eşitlik Modeli (YEM)

Ekoturizm, gelişmekte olan ülkelerde hem doğal çevrenin korunmasını hem de kırsal toplulukların sosyo-ekonomik refahının artırılmasını hedefleyen sürdürülebilir bir kalkınma aracı olarak ele alınmaktadır.

Makalenin anahtar kelimeleri

Yazar: Md. Abud Darda & Md. Anowar Hossain Bhuiyan
Yayın: PLoS ONE
Tarih: 2022-08-29
DOI: 10.1371/journal.pone.0273294

Makalenin Kapsamı ve Akademik İçeriği

Gelişmekte olan ekonomilerde ekoturizm, doğal kaynakların korunması ile kırsal toplulukların sosyo-ekonomik kalkınmasının eş zamanlı sağlanmasında stratejik bir araç olarak kabul edilmektedir. Buna karşın, ekoturizm uygulamalarının yerel halk üzerindeki net etkileri konusunda yazında çok boyutlu bir tartışma sürmektedir. Bir yandan istihdam artışı, gelir çeşitlenmesi, altyapı gelişimi ve aile yanında konaklama işletmeciliği gibi somut ekonomik kazanımlar vurgulanırken; diğer yandan kontrolsüz ziyaretçi akışının doğal çevre üzerindeki baskısı, geleneksel yaşam tarzlarının dönüşümü ve dini/kültürel değerlerde yaşanan bozulmalar olumsuz dışsal etki olarak öne çıkmaktadır. Malezya'nın görece sosyo-ekonomik açıdan geride kalan Terengganu eyaletinde yer alan Kenyir Gölü ve Sekayu Dinlenme Ormanı, devletin kalkınma planlarında öncelikli ekoturizm bölgesi ilan edilmiştir. Ancak yerel halkın bu gelişime yönelik algılarının ve deneyimlediği olumlu-olumsuz etki boyutlarının ampirik olarak modellenmesi ihtiyacı, mevcut alanın temel araştırma sorununu oluşturmaktadır.

Bu doğrultuda araştırmanın temel amacı, Terengganu eyaletinde ekoturizm merkezlerine yakın köylerde yaşayan yerel halkın algılarını ölçmek ve sosyo-ekonomik etkileri Yapısal Eşitlik Modeli (YEM) ile doğrulamaktır. Çalışmada nicel araştırma deseni benimsenmiş ve Kenyir Gölü ile Sekayu Dinlenme Ormanı çevresindeki köylerden kolayda örnekleme yöntemiyle seçilen 310 yerel sakinden yapılandırılmış anket formu aracılığıyla veri toplanmıştır. Toplanan veriler öncelikle polychoric korelasyon matrisi üzerinden FACTOR 8.10 yazılımı kullanılarak açımlayıcı faktör analizine tabi tutulmuş ve örtük yapılar belirlenmiştir. Ardından LISREL 8.80 programı yardımıyla yol analizi yapılmış ve doğrulayıcı Yapısal Eşitlik Modeli ile kuramsal hipotezler test edilmiştir. Anket formu beşli Likert ölçeğinde hazırlanmış olup, katılımcıların demografik özellikleri ile ekoturizmin sosyo-ekonomik etkilerine ilişkin ifadeleri içermektedir.

Yapılan analizler sonuçunda ekoturizm algısının olumlu ve olumsuz sosyo-ekonomik etki olmak üzere iki ana örtük boyuttan oluştuğu tespit edilmiştir. Doğrulayıcı Yapısal Eşitlik Modeli bulguları, olumlu sosyo-ekonomik etki boyutu ile yerel halk için istihdam olanaklarının yaratılması, aile yanında konaklama imkânlarının artması ve yerel topluluğun turizm planlama ile karar süreçlerine katılımı arasında doğrudan ve pozitif yönlü anlamlı ilişkiler olduğunu göstermiştir. Öte yandan, olumsuz sosyo-ekonomik etki boyutu ile ekoturizme yönelik genel olumsuz tutum ve doğal kaynakların bozulması arasında güçlü pozitif ilişkiler saptanmıştır. Ayrıca olumsuz sosyo-ekonomik etki boyutu ile ekoturizmin dini geleneklere saygısızlık ettiği veya dini değerleri bozduğu algısı arasında ise negatif yönlü anlamlı bir ilişki elde edilmiştir. Mal fiyatlarındaki artış ve kültürel geleneklere saygı değişkenleri ise faktör yüklerinin düşük kalması sebebiyle modelden çıkarılmıştır.

Araştırmanın tartışma ve sonuç bölümünde elde edilen bulgular, ulusal ve uluslararası ekoturizm literatürüyle ilişkilendirilmiştir. Yerel topluluğun istihdam ve konaklama işletmeciliği gibi ekonomik faydaları olumlu algıladığına dair tespitler, Etiyopya, Hindistan ve Malezya'da yürütülen önceki ampirik çalışmaların sonuçlarını desteklemektedir. Buna karşın, doğal çevre tahribatı ve sosyal dokudaki olumsuz değişimlerin yerel desteği zayıflattığına dair bulgular, ekoturizmin taşıma kapasitesi ve koruma dengesi gözetilmeden yürütülemeyeceğini göstermektedir. Sonuç olarak yazar, sürdürülebilir bir ekoturizm yönetimi için olumsuz çevresel etkilerin en aza indirilmesi ve yerel halkın karar alma mekanizmalarına aktif katılımının sağlanması gerektiğini vurgulamaktadır. Bu çalışma, alan literatürüne nicel bir doğrulama modeli sunarak Türk araştırmacıların ekoturizm etki değerlendirmeleri ve kırsal kalkınma tezlerinde kullanabilecekleri ampirik ve yöntemsel bir referans sağlamaktadır.

Araştırmanın amacı

Bu çalışmanın temel amacı, Malezya'nın Terengganu eyaletindeki Kenyir Gölü ve Sekayu Dinlenme Ormanı çevresinde yaşayan yerel toplulukların ekoturizm gelişimine yönelik algılarını incelemek ve olumlu ile olumsuz sosyo-ekonomik etki boyutlarını doğrusal yapısal eşitlik modeli yardımıyla ortaya koymaktır(Darda & Bhuiyan, 2022).

İnceleme ve modelleme yöntemi

Bu araştırmada, ekoturizm gelişiminin yerel halk üzerindeki sosyo-ekonomik etkilerini incelemek amacıyla keşfedici faktör analizi (KFA) ve doğrusal yapısal eşitlik modellemesinden (YEM) yararlanan ampirik ve nicel bir yaklaşım benimsenmiştir(Darda & Bhuiyan, 2022).

Kuramsal ve kavramsal çerçeve

Çalışma, yerel halkın turizm gelişimine yönelik tutum ve algılarını açıklayan Sosyal Değişim Kuramı ve Sürdürülebilir Turizm Çerçevesine dayanarak şekillendirilmiştir. Topluluğun elde ettiği sosyo-ekonomik kazanımlar ile katlandığı çevresel ve kültürel maliyetler arasındaki denge, ekoturizme verilen desteğin temel belirleyicisi olarak kuramsallaştırılmıştır.

Makalenin ele aldığı literatür

Çalışma, Malezya ve gelişmekte olan ülkelerdeki ekoturizm ve kırsal kalkınma literatürüne dayanmaktadır. İstihdam yaratılması, aile yanında konaklama (homestay) işletmeciliği ve gelir artışı gibi olumlu ekonomik etkileri inceleyen araştırmaların yanı sıra; çevre kirliliği, doğal kaynak tahribatı ve dini/kültürel değerlerde meydana gelen değişimleri ele alan çalışmalar bütüncül bir yaklaşımla değerlendirilmiştir.

Araştırma Tasarımı

Evren veya inceleme alanı: Malezya'nın Terengganu eyaletindeki ekoturizm bölgeleri olan Kenyir Gölü ve Sekayu Dinlenme Ormanı çevresinde yaşayan yerel halk ve yerel topluluklar araştırmanın hedef evrenini oluşturmaktadır.
Örneklem veya araştırma materyali: Araştırmada, olasılıklı olmayan kolayda örnekleme yöntemi kullanılarak seçilen ve anket çalışmasına gönüllü katılım sağlayan 310 yerel sakin (160'ı Kenyir, 150'si Sekayu bölgesinden) örneklemi temsil etmektedir.
Veri toplama süreci: Veriler, Temmuz 2019 (Sekayu Dinlenme Ormanı, Kampung Sekayu) ve Eylül 2019 (Kenyir Gölü, Kampung Basung ve Kampung Pasir Dula) dönemlerinde eğitilmiş anketörler aracılığıyla yürütülen ve sosyo-ekonomik etkileri ölçen 5'li Likert tipinde yapılandırılmış anket formlarıyla toplanmıştır.
Veri analiz yöntemi: Elde edilen veriler, gizil faktör yapılarını ortaya çıkarmak için FACTOR 8.10 yazılımı kullanılarak Polikorik korelasyon matrisi üzerinden Keşfedici Faktör Analizi'ne tabi tutulmuş; ardından LISREL 8.80 yazılımıyla yol analizi gerçekleştirilerek Yapısal Eşitlik Modellemesi (YEM) üzerinden uyum indeksleri test edilmiştir.

Ekoturizm GelişimiOlumlu Sosyo-Ekonomik EtkiOlumsuz Sosyo-Ekonomik Etkiİstihdam OlanaklarıEv Pansiyonculuğu (Homestay)Toplumsal KatılımDoğal Kaynakların TahribatıDini Geleneklerin Bozulması

Araştırmanın Bulguları

Yapısal Eşitlik Modellemesi sonuçlarına göre, ekoturizm gelişiminin olumlu sosyo-ekonomik etkileri ile yerel istihdam olanaklarının artması arasında doğrudan ve pozitif yönlü anlamlı bir ilişki bulunmaktadır(Darda & Bhuiyan, 2022).

Ekoturizmin olumlu algılanan sosyo-ekonomik etkileri, kırsal bölgelerde ev pansiyonculuğu (homestay) konaklama imkânlarının yaygınlaşmasıyla doğrudan ve güçlü bir şekilde pozitif yönde ilişkilidir(Darda & Bhuiyan, 2022).

Yerel halkın turizm planlama ve gelişim süreçlerine aktif katılım sağlaması, ekoturizmin topluluk üzerindeki olumlu sosyo-ekonomik etkilerini artıran önemli bir doğrudan yapısal bileşendir(Darda & Bhuiyan, 2022).

Ekoturizm faaliyetlerinin plansız yürütülmesinden kaynaklanan çevre ve doğal kaynakların tahrip edilmesi algısı, yerel halkın ekoturizme yönelik genel olumsuz tutumunu doğrudan artırmaktadır(Darda & Bhuiyan, 2022).

Ekoturizmin yerel dini geleneklerin ve inanç yapılarının zayıflamasına yol açtığı yönündeki algı, ekoturizmin olumsuz sosyo-ekonomik etkileri arasında yer almakta ve doğrudan olumsuz tutumla ilişkilendirilmektedir(Darda & Bhuiyan, 2022).

Bulguların Tartışılması ve Araştırmanın Sonucu

Bulguların Yazarlar Tarafından Yorumlanışı

Araştırma bulguları, Malezya'nın Terengganu bölgesindeki ekoturizm faaliyetlerinin yerel halk tarafından öncelikle istihdam yaratma, ev pansiyonculuğunu (homestay) teşvik etme ve karar süreçlerine katılım sağlama boyutlarıyla son derece olumlu algılandığını göstermektedir. Yazarlar bu durumu, görece sosyo-ekonomik geri kalmışlık yaşayan bölgede ekoturizmin alternatif bir gelir kapısı ve yerel girişimciliği destekleyen bir model olarak konumlanmasına bağlamaktadır. Literatürde kırsal kalkınma ve toplumsal refahı artırmada ekoturizmin üstlendiği bu roller, yerel halkın turizm faaliyetlerine olan uzun vadeli desteğini sürdürmesinin anahtarı olarak değerlendirilmektedir.

Öte yandan çalışma, turizmin plansız ve kontrolsüz büyümesinin doğal kaynaklarda meydana getirdiği tahribatın ve çevre kirliliğinin yerel sakinler arasında ciddi bir huzursuzluk ve olumsuz algı yarattığını doğrulamaktadır. Yazarlar, doğal çevreye bağımlı olan ekoturizm faaliyetlerinin kendi varlık sebebini yok etmemesi için sıkı çevre koruma önlemlerinin ve sürdürülebilir taşıma kapasitesi sınırlarının belirlenmesinin kaçınılmaz olduğunu savunmaktadır. Bu olumsuz algıların varlığı, ekolojik koruma ile ekonomik büyüme arasında hassas bir dengenin kurulmasının sürdürülebilir turizm planlaması için ne denli hayati olduğunu bir kez daha kanıtlar niteliktedir.

Sosyokültürel açıdan bakıldığında, ekoturizmin bölgedeki dini ve geleneksel değerlerin zayıflamasına ya da bozulmasına yönelik algılarla kısmen de olsa ilişkili bulunması dikkat çekici bir diğer bulgudur. Muhafazakar bir inanç yapısına sahip olan Terengganu toplumu için turizmin getirdiği kültürel etkileşimin, geleneksel yaşam biçimini tehdit etme potansiyeli taşıdığı yazarlarca ifade edilmektedir. Bu bağlamda, turistik destinasyon yönetiminin yalnızca ekonomik çıktıları değil, aynı zamanda yerel halkın manevi ve kültürel hassasiyetlerini gözeten ve saygı duyan bir yaklaşımla tasarlanması gerektiği sonuçuna varılmaktadır.

Yapısal eşitlik modellemesi yoluyla elde edilen bu bütüncül çerçeve, ekoturizmin yerel halk üzerindeki net etkisinin sadece ekonomik kâr maksimizasyonundan ibaret olmadığını, ekolojik koruma ve kültürel uyumun da denkleme dahil edilmesi gerektiğini kanıtlamaktadır. Yazarlar, sürdürülebilir kalkınmanın ancak olumsuz etkilerin minimize edilmesi ve olumlu etkilerin teşvik edilmesiyle mümkün olacağını vurgulamaktadır. Bu durum, politika yapıcıların ve turizm planlamacılarının yerel paydaşları pasif izleyiciler olmaktan çıkarıp aktif karar vericiler haline getirecek katılımcı yönetim modellerini hayata geçirmelerini zorunlu kılmaktadır.

Bulguların Önceki Araştırmalarla Karşılaştırılması

Ekoturizmin yerel halka sağladığı istihdam ve gelir artışı gibi doğrudan ekonomik faydaların, turizm gelişimini desteklemedeki en temel belirleyici olduğu yönündeki bulgu, Teshome ve diğerleri (2015) tarafından Etiyopya'da gerçekleştirilen ve ekonomik kazançların yerel iş birliğini artırdığını gösteren çalışma sonuçlarıyla paralellik göstermektedir(Darda & Bhuiyan, 2022).

Araştırmanın ekoturizm yoluyla hane halkı refahının artması ve geçim kaynaklarının çeşitlenmesi yönündeki çıktısı, Kumar ve diğerleri (2019) tarafından Hindistan Uttarakhand'daki Jim Corbett Ulusal Parkı üzerine yapılan ve orman ekosistemi hizmetlerinin yerel halkın geçim güvenliğini desteklediğini ortaya koyan çalışma bulgularıyla uyuşmaktadır(Darda & Bhuiyan, 2022).

Sonuç Bölümünün Sunduğu Çıkarımlar

Ekoturizm gelişiminin sürdürülebilirliği ve yerel toplulukların refah düzeyinin maksimize edilmesi, istihdam ve pansiyonculuk gibi olumlu sosyo-ekonomik etkilerin hızlandırılmasına ve doğal kaynak tahribatı ile dini/kültürel geleneklerin bozulması gibi olumsuz etkilerin en aza indirilmesine bağlıdır. Ayrıca, yerel halkın planlama ve yönetim karar alma süreçlerine etkin katılımının sağlanması, ekoturizm projesine yönelik toplumsal desteği korumak ve geliştirmek açısından kritik bir öneme sahiptir(Darda & Bhuiyan, 2022).

Literatür Taraması İçin Sunduğu Çerçeve

Çalışma, ekoturizm literatüründe yerel halkın algılarını ve sosyo-ekonomik etki boyutlarını ampirik olarak ölçen nicel bir köprü işlevi görmektedir. Gelişmekte olan ülkelerde ve özellikle Güneydoğu Asya bağlamında ekoturizmin yalnız ekonomik çıktılarla değerlendirilemeyeceğini, olumlu ve olumsuz algıların eş zamanlı biçimde Yapısal Eşitlik Modellemesi (YEM) ile analiz edilmesi gerektiğini gösterir. Bu doğrultuda çalışma, kırsal destinasyon yönetimi literatürüne gelişmiş istatistiksel tekniklerle doğrulanmış bir etki analizi çerçevesi kazandırmaktadır.

Çalışma, önceki literatürde yer alan ekoturizmin istihdam yaratma, ev pansiyonculuğunu geliştirme ve toplumsal refahı artırma işlevlerine ilişkin bulguları doğrulamakta ve genişletmektedir. Önceki araştırmaların çoğunluğu olumlu ya da olumsuz etkileri tek yönlü ele alırken, bu araştırma iki boyutlu bir latent yapı kurgulayarak olumlu ekonomik fırsatlar ile çevresel tahribat ve dini geleneklerdeki zayıflama gibi olumsuz çıktıları aynı model içerisinde simülasyon ve yol analizi ile sınamış, literatürdeki yöntemsel kısıtları aşmıştır.

Gelecekte yürütülecek sistematik literatür taramaları ve derleme çalışmaları için bu yayın, ekoturizm gelişiminin yerel halk üzerindeki çelişkili etkilerini bütüncül bir biçimde sentezleme olanağı sunar. Kırsal kalkınma alanında çalışan araştırmacılar, ekoturizm projelerinin başarısının sadece doğrudan gelir artışına değil, ekolojik koruma ve yerel değerlere saygı gösterilmesine de bağlı olduğunu gösteren bu amprik kanıtı teorik tartışmalarına doğrudan dahil edebilirler.

Kaynakça

Teshome, E., Worku, A., Astery, M. (2015). Community-based ecotourism as a tool for biodiversity conservation in Wunania-Kosoye natural attraction site, Ethiopia. Ethiopian Renaissance Journal of Social Sciences and the Humanities, 2, 28-42.
Kumar, H., Pandey, B. W., Anand, S. (2019). Analyzing the Impacts of forest Ecosystem Services on Livelihood Security and Sustainability: A Case Study of Jim Corbett National Park in Uttarakhand. International Journal of Geoheritage and Parks, 7, 45-55.

Tez ve Makale Araştırmalarında Kullanım

Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.

Tez veya makalede kullanım · literatüre-review

Gelişmekte olan ülkelerdeki ekoturizm uygulamaları yerel halk için istihdam imkânları yaratarak ve ev pansiyonculuğunu teşvik ederek sosyo-ekonomik refaha katkı sunmaktadır.

Gelişmekte olan bölge ve kırsal destinasyonlarda ekoturizmin sağladığı pozitif ekonomik etkileri ve toplumsal girişimcilik desteklerini açıklarken bu makalenin Yapısal Eşitlik Modellemesi bulgularına atıf yapılabilir(Darda & Bhuiyan, 2022).

Korunan Alanlarda Ekoturizmin Sosyo-Kültürel ve Ekolojik Etkilerinin Yerel Halk Algısı Üzerinden Yapısal Eşitlik Modeli ile İncelenmesi

Araştırma sorusu: Türkiye'deki bir milli park çevresinde yaşayan yerel halkın algıladığı çevresel tahribat ve kültürel değişim, ekoturizm gelişimine verdikleri desteği nasıl etkilemektedir?
Yöntem taslağı: Nicel araştırma deseni benimsenecektir. Milli park sınırındaki köylerden kolayda örnekleme yöntemiyle seçilecek ve güç analizi ile belirlenecek minimum 300 yerel sakine ölçek uygulanacaktır. Veriler Polychoric korelasyon tabanlı Yapısal Eşitlik Modellemesi (YEM) ile analiz edilecektir.

Makaleyle bağlantısı: Makalede kurgulanan ve olumsuz ekolojik etkilerin genel olumsuz tutumu doğrudan yönlendirdiğini gösteren YEM modeli ve bulguları bu araştırmanın doğrudan çıkış noktasını oluşturmaktadır(Darda & Bhuiyan, 2022).

Tez veya makalede kullanım · Kavramsal çerçeve

Ekoturizmin yerel topluluklar üzerindeki etkileri yalnız pozitif ekonomik çıktılardan oluşmaz; doğal çevre tahribatı ve kültürel/dini değerlerin zayıflaması gibi negatif boyutları da barındırır.

Ekoturizm etki değerlendirme modellerinde çift boyutlu (olumlu ve olumsuz latent değişkenler) kavramsal çerçeveler kurgulanırken bu çalışmanın teorik modeli temel gösterge olarak kullanılabilir(Darda & Bhuiyan, 2022).

Kırsal Ekoturizm Destinasyonlarında Ev Pansiyonculuğu (Homestay) İletmelerinin Yerel Kalkınma ve İstihdam Üzerindeki Rolü

Araştırma sorusu: Kırsal ekoturizm alanlarında ev pansiyonculuğu faaliyetleri yerel hanehalkı geliri ve kadın istihdamı üzerinde nasıl bir değişim yaratmaktadır?
Yöntem taslağı: Karma araştırma yöntemi tasarlanacaktır. Ev pansiyonu işleticileriyle derinlemesine görüşmeler (nitel veri doygunluğuna ulaşılana dek) yapılacak, ardından bölgedeki yerel halka anket uygulanarak nicel veriler betimsel ve korelasyonel analizlerle incelenecektir.

Makaleyle bağlantısı: Makalenin pozitif etki faktöründe en yüksek yüklemeye sahip olan ev pansiyonculuğu ve istihdam yaratma bulgusu, bu araştırmanın odağını gerekçelendirmektedir(Darda & Bhuiyan, 2022).

Tez veya makalede kullanım · Tartışma

Ekoturizm projelerine yerel halkın desteğinin sürdürülmesi, olumsuz çevresel etkilerin minimize edilmesine ve dini-geleneksel değerlere saygı gösterilmesine bağlıdır.

Kendi ampirik araştırmasının tartışma bölümünde olumsuz çevre ve kültür algısının turizm desteğini nasıl etkilediğini kıyaslamak isteyen araştırmacılar bu yayının bulgularını destekleyici kanıt olarak sunabilir(Darda & Bhuiyan, 2022).

Ekoturizm Destinasyonlarında Dini ve Geleneksel Yaşam Biçimlerinin Korunmasına Yönelik Topluluk Katılımlı Yönetim Stratejileri

Araştırma sorusu: Ekoturizmin yoğunlaştığı muhafazakar kırsal bölgelerde yerel halkın dini geleneklerinin korunması ve olumsuz sosyal etkilerin azaltılması için hangi yönetişim mekanizmaları etkilidir?
Yöntem taslağı: Nitel durum çalışması (case study) deseni uygulanacaktır. Bölge önderleri, yerel halk ve turizm işletmecilerinden oluşan odak gruplarla yarı yapılandırılmış görüşmeler yapılacak, veriler içerik analizi ve tematik kodlama ile çözümlenecektir.

Makaleyle bağlantısı: Yazarların sonuç kısmında belirttiği ekoturizmin dini gelenekler üzerindeki olumsuz algısının en aza indirilmesi ve gelecek araştırmalarda çözüm yollarının aranması yönündeki açık çağrısından türetilmiştir(Darda & Bhuiyan, 2022).