SEÇİLMİŞ MAKROEKONOMİK GÖSTERGELERİN KAYIT DIŞI EKONOMİ ÜZERİNE ETKİSİ: BALKAN ÜLKELERİ VE TÜRKİYE ÖRNEĞİ

Ulusal ekonomilerin temel makroekonomik hedefleri sürdürülebilir ekonomik büyümeyi sağlamak, kalkınmayı hızlandırmak ve toplumun refah düzeyini yükseltmektir. Ancak bu hedeflere ulaşma sürecinde kayıt dışı ekonomi, resmi istatistiklere yansımayan ve vergilendirilemeyen faaliyetler nedeniyle kamu maliyesi ve ekonomik istikrar üzerinde ciddi bir tehdit oluşturmaktadır. Kayıt dışılık, devletin vergi gelirlerini azaltarak kamu hizmetlerinin kalitesini düşürmekte, piyasa rekabet dengesini bozmakta ve makroekonomik politikaların etkinliğini kısıtlamaktadır. Gelişmekte olan ve geçiş ekonomisi niteliği taşıyan coğrafyalarda bu problem daha da derinleşmektedir. Literatürde kayıt dışı ekonominin belirleyicilerine dair çeşitli ampirik çalışmalar bulunsa da, Balkan ülkeleri ile Türkiye'yi kapsayan ortak ve güncel panel veriye dayalı bütüncül analizlerin eksikliği dikkat çekmektedir. Bu doğrultuda söz konusu araştırma, makroekonomik istikrarsızlık göstergelerinin kayıt dışı ekonomi üzerindeki toplu etkisini bölge özelinde ortaya koyma ihtiyacından doğmuştur.

Bu araştırmanın temel amacı, 1990-2018 döneme ait yıllık verilerden yararlanarak Türkiye ve sekiz Balkan ülkesinde (Yunanistan, Slovenya, Bulgaristan, Arnavutluk, Bosna-Hersek, Hırvatistan, Macaristan, Kuzey Makedonya) seçilmiş makroekonomik göstergelerin kayıt dışı ekonomi üzerindeki etkisini ampirik olarak incelemektir. İncelemede bağımlı değişken olarak dinamik genel denge modeli tahminlerine dayalı kayıt dışı ekonomi oranı kullanılırken; ekonomik büyüme, gayrisafi sabit sermaye oluşumu, nüfus artışı, işsizlik, enflasyon, mal ve hizmet vergileri ile Gini katsayısıyla ölçülen gelir eşitsizliği bağımsız değişkenler olarak modele dahil edilmiştir. Veriler Dünya Bankası ve SWIID veri tabanlarından derlenmiştir. Ekonometrik çözümlemelerde öncelikle yatay kesit bağımlılığı Pesaran CD testi ile, parametre homojenliği ise Swamy S testi ile sınanmıştır. Birim kök analizlerinde MADF testi uygulanmış; model seçiminde Robust Hausman testi ve varsayım sapmalarına karşı (otokorelasyon, değişen varyans ve yatay kesit bağımlılığı) Driscoll-Kraay dirençli rastsal etkiler tahmincisi tercih edilmiştir.

Ekonometrik analizlerden elde edilen bulgular, makroekonomik göstergelerin kayıt dışı ekonomi üzerinde istatistiksel olarak anlamlı ve kuramsal beklentilerle uyumlu etkiler yarattığını göstermektedir. Model tahmin sonuçlarına göre, milli gelirde yaşanan bir birimlik artış kayıt dışı ekonomiyi 5,53 birim azaltarak ekonomik büyümenin kayıt dışılığı gerileten en güçlü faktör olduğunu ortaya koymuştur. Buna karşılık, işsizlik oranındaki bir birimlik artış kayıt dışı ekonomiyi 0,164 birim; enflasyondaki bir birimlik artış 0,007 birim; gelir eşitsizliğindeki (Gini) bir birimlik artış ise 0,361 birim artırmaktadır. Gayrisafi sabit sermaye oluşumundaki bir birimlik artışın kayıt dışılığı 0,266 birim artırdığı saptanırken, nüfus artışı ile kayıt dışılık arasında anlamlı bir ilişki bulunamamıştır. Dikkat çekici bir diğer bulgu ise mal ve hizmetler üzerindeki vergilerdeki bir birimlik artışın kayıt dışı ekonomiyi 1,18 birim azaltmasıdır. Modelin açıklayıcılık gücü yüksek olup (%54 R2), F testi bütünüyle anlamlı bulunmuştur.

Elde edilen sonuçlar, kayıt dışı ekonomiyle mücadelenin yalnızca tek bir iktisat politikası aracıyla yürütülemeyeceğini, aksine bütüncül bir makroekonomik yaklaşım gerektirdiğini kanıtlamaktadır. Milli gelir artışının kayıt dışılığı azaltması Elgin ve Öztunalı (2014) literatürüyle paralellik gösterirken; işsizlik ve enflasyonun kayıt dışılığı tırmandırması Massoud (2017) ve Saraç (2017) bulgularını desteklemektedir. Vergilerin kayıt dışılığı azaltıcı etkisi ise Elgin (2012) tarafından belirtilen, yüksek vergi oranlarının her zaman kayıt dışılığı artırmayabileceği ve kurumsal denetim mekanizmalarıyla birleştiğinde kayıtlı sektörü teşvik edebileceği teziyle örtüşmektedir. Bu araştırma, Balkan ülkeleri ve Türkiye paneli üzerinden sunduğu ampirik kanıtlarla gelişmekte olan ülke literatürüne önemli bir katkı sağlamaktadır. Gelecek araştırmalar ve lisansüstü tez çalışmaları için, makroekonomik politikaların yanı sıra kurumsal kalite ve vergi ahlakı gibi nitel boyutların da ekonometrik modellere eklenmesi yönünde somut bir zemin hazırlamaktadır.