Türkiye'de Katılım ve Konvansiyonel Bankacılığın Etkinliği: Stokastik Sınır Yaklaşımı

Finansal sistemin temel yapı taşı olan bankacılık sektörü, kıt kaynakların verimli alanlara tahsis edilmesi ve ekonomik istikrarın korunması noktasında kritik bir sorumluluk üstlenmektedir. Türkiye'de son yıllarda hayata geçirilen yapısal reformlar ve sıkı denetim mekanizmaları, bankacılık sektörünü finansal sistemin en baskın ve dirençli unsuru haline getirmiştir. Bu gelişim sürecinde, dini hassasiyetleri nedeniyle geleneksel bankacılık sistemine dahil olmayan atıl fonları ekonomiye kazandırmayı amaçlayan katılım bankacılığı modeli de önemli bir büyüme ivmesi yakalamıştır. Ancak, geleneksel konvansiyonel bankalar ile katılım bankalarının operasyonel mantığı, fon toplama ve kullandırma yöntemleri ile hukuki yükümlülüklerindeki yapısal farklılıklar, bu iki modelin maliyet verimliliği açısından nasıl performans gösterdiğini analiz etmeyi zorunlu bir araştırma problemi haline getirmektedir.

Bu doğrultuda kurgulanan araştırmanın temel amacı, Türkiye'de 2011-2016 yılları arasında kesintisiz olarak faaliyet gösteren 23 konvansiyonel ticari banka ile 3 katılım bankasının maliyet etkinliğini Stokastik Sınır Analizi (SFA) yöntemiyle karşılaştırmaktır. Araştırmada yöntem olarak, veri zarflama analizi gibi parametrik olmayan yaklaşımların aksine veri setindeki gürültü ve dışsal şokları etkinsizlik teriminden ayırabilen tek adımlı translog maliyet sınırı tahmini kullanılmıştır. Bankaların fonksiyonlarını tanımlamak üzere 'aracılık yaklaşımı' tercih edilmiş olup; brüt krediler, bilanço dışı işlemler ve diğer menkul kıymetler çıktı değişkenleri olarak; personel giderleri, fon maliyetleri ve fiziksel sermaye maliyetleri ise girdi fiyatları olarak modele aktarılmıştır. Ayrıca, makroekonomik çevre koşullarını kontrol etmek amacıyla enflasyon oranı, reel faiz oranı ve büyüme oranları da sınır modeline entegre edilmiştir.

Ampirik analiz sonuçları, incelenen altı yıllık dönemde Türk bankacılık sektörünün ortalama maliyet etkinliğinin yüzde 74 seviyesinde gerçekleştiğini ortaya koymaktadır. Bu sonuç, sektördeki ortalama bir bankanın en iyi uygulamaya sahip öncü bankaya kıyasla kaynaklarının yaklaşık yüzde 26'sını verimsiz kullandığına veya israf ettiğine işaret etmektedir. Yıllık bazda incelendiğinde, maliyet etkinliğinin 2011-2013 yılları arasında olumlu borçlanma koşulları ve kredi hacmindeki genişlemeye bağlı olarak yükseldiği ve 2013 yılında yüzde 78,5 ile zirveye ulaştığı, fakat bu dönemden sonra artan fonlama maliyetleri nedeniyle gerilediği görülmektedir. Karşılaştırmalı analizler ise, 2011 ve 2012 yılları hariç tutulduğunda, konvansiyonel ticari bankaların katılım bankalarına kıyasla genel olarak istatistiksel açıdan daha yüksek maliyet etkinliğine sahip olduğunu doğrulamaktadır.

Çalışmanın tartışma ve sonuç bölümlerinde katılım bankalarının daha düşük maliyet etkinliğine sahip olması, bu kurumların ölçek ekonomilerinden yeterince yararlanamamasına, pazar paylarının küçüklüğüne ve her biri özel Şer'i onay gerektiren ortaklık veya kiralama esaslı karmaşık sözleşme yapılarının getirdiği yüksek idari maliyetlere bağlanmaktadır. Ayrıca, enflasyonist baskıların ve yüksek faiz oranlarının bankaların kaynak maliyetlerini artırarak verimliliklerini baltaladığı bulgulanmıştır. Bu çalışma, Türkiye'de katılım ve ticari bankaların etkinlik düzeylerini hem içsel hem de dışsal makroekonomik dinamiklerle birlikte tek adımlı bir SFA modelinde ele alması bakımından literatürde önemli bir boşluğu doldurmaktadır. Politika yapıcılara katılım bankacılığına özgü likidite yönetim araçlarının geliştirilmesi, ürün çeşitliliğinin artırılması ve karar süreçlerini hızlandıracak merkezi bir danışma kurulunun oluşturulması yönünde somut yasal öneriler sunmaktadır.