Türkiye’nin İhracatının Yapısı ve Teşvik Politikaları

Dünya ekonomisinde ülkelerin refah düzeyleri ve büyüme hızları, ürettikleri ürünlerin niteliği ve çeşitliliği ile yakından ilişkilidir. Gelişmiş ülkeler ile gelişmekte olan ülkeler arasındaki temel makas, yüksek gelirli ekonomilerin üretim süreçlerinde çok çeşitli yetenekleri bir araya getirerek karmaşık ürünler ortaya koyabilmesinden kaynaklanmaktadır. Türkiye gibi orta gelir seviyesinde bulunan ülkelerin yüksek gelir düzeyine erişmesi, ihracat kompozisyonunu katma değeri yüksek karmaşık ürünlere doğru dönüştürmesinden geçmektedir. Ancak Türkiye'nin küresel ticaret ağlarında ekonomik karmaşıklık sıralamasında arzulanan atılımı gerçekleştirememesi ve son yirmi yılda benzer sıralamalarda kalmesi, üretim yapısındaki dönüşümün önündeki engellerin ve teşvik politikalarının etkinliğinin incelenmesini zorunlu kılmaktadır.

Bu çalışmada, karmaşıklık ve çeşitlilik kavramları temel alınarak Türkiye'nin 1995 ve 2015 yılları arasındaki ihracat kompozisyonundaki yapısal değişim ve bu değişimin uygulanan teşvik politikalarıyla olan ilintisi incelenmiştir. Araştırmada yöntem olarak, Hidalgo ve Hausmann tarafından geliştirilen yansımalar metodu ve ürün uzayı analizi kullanılmıştır. Birleşmiş Milletler Comtrade veri tabanından elde edilen ve SITC Rev.4 sınıflamasına tabi olan 775 ürün, benzer yetenekler gerektiren 35 topluluğa ayrılarak analiz edilmiştir. Çalışmada, her ürün için hesaplanan ürün karmaşıklık endeksi ile ülkelerin rekabet güçlerini yansıtan açıklamalı karşılaştırmalı üstünlük endeksleri hesaplanmış, böylece yirmi yıllık dönemdeki yapısal dönüşümün seyri nicel olarak ortaya konulmuştur.

Araştırma bulguları, Türkiye'nin son yirmi yılda ihracat kompozisyonunda giysi ve tekstil gibi düşük karmaşıklıktaki sektörlerden makine gibi orta-yüksek karmaşıklıktaki sektörlere doğru kayda değer bir sıçrama gerçekleştirdiğini göstermektedir. 1995 yılında en büyük paya sahip olan giysi sektörü liderliğini 2015 yılında makine sektörüne devretmiştir. Ancak bu dönüşüme rağmen, Türkiye'nin en çok rekabet üstünlüğü kazandığı 14 ürünün genel olarak düşük karmaşıklığa sahip, üretimi sıradan yetenekler gerektiren ürünler olduğu saptanmıştır. Ayrıca, en yüksek karmaşıklık derecesine sahip kimyasallar, sağlık ürünleri ve elektronik gibi kritik topluluklarda Türkiye'nin küresel ihracat çeşitliliği son derece sınırlı kalmış ve bu alanlarda yeterli yapısal çeşitlenme sağlanamamıştır.

Çalışmanın tartışma ve sonuç kısmında, Türkiye'nin karmaşık ve yüksek katma değerli ürünlere doğru yapısal dönüşümü gerçekleştirememesinde, 1995 yılı sonrasında uygulanan teşvik politikalarının rolü vurgulanmaktadır. Türkiye'nin Dünya Ticaret Örgütü üyeliği ve Avrupa Birliği Gümrük Birliği anlaşması sonrasında seçici sektörel teşvik politikalarını terk ederek bölgesel ve yatay teşviklere yönelmesi, yüksek teknoloji gerektiren öncelikli sektörlerin desteklenmesini engellemiştir. Yazar, 2012 yılında yürürlüğe giren yeni teşvik sistemi ile sektörel seçiciliğe geri dönülmeye çalışılsa da, uluslararası taahhütler ve ticari korumacılık önlemlerinin eksikliği nedeniyle bu politikaların karmaşık ürün üretiminde radikal bir dönüşüm yaratmasının zor olduğunu iddia etmekte ve literatürdeki kalkınmacı devlet tezlerini desteklemektedir.

Yapılan analizler, Türkiye'nin 1995 ve 2015 yılları arasında ihracatında giyim sektöründen makine sektörüne doğru belirgin bir yapısal sıçrama gerçekleştirdiğini göstermektedir. Bu süreçte makineler topluluğundaki pay yüzde 22.6 seviyesine ulaşarak liderliğe oturmuştur. Yazar, bu değişimi imalat sanayinin geleneksel düşük teknolojili ürünlerden orta-yüksek teknolojili ürünlere doğru evrildiğinin önemli bir kanıtı olarak sunmaktadır.

Bununla birlikte, ihracat hacmindeki artışa rağmen, çok yüksek ve yüksek karmaşıklık düzeyine sahip kimya, sağlık ve elektronik gibi öncelikli sektörlerde Türkiye'nin küresel rekabet gücü ve ürün çeşitliliği son derece düşük seviyelerde kalmıştır. Yazar bu durumu, ülkenin gelişmiş ekonomilerin sahip olduğu karmaşık kabiliyet ve bilgi birikimi setlerini (lego parçalarını) tam olarak bir araya getirememesiyle açıklamaktadır.

Yazar, Türkiye'nin yüksek teknolojili alanlarda dönüşüm sağlayamamasının temel nedenini 1995 sonrasında seçici sektörel teşvik politikalarının terk edilmesine bağlamaktadır. Dünya Ticaret Örgütü üyeliği ve AB Gümrük Birliği anlaşması gibi uluslararası taahhütler, devletin stratejik sektörleri doğrudan destekleme ve yerli üretimi koruma olanaklarını kısıtlayarak bölgesel bazlı, sektörel seçicilikten uzak teşvik modellerini zorunlu kılmıştır.

Tartışma kısmında, 2012 yılında yürürlüğe konan yeni teşvik sisteminin sektörel seçiciliğe geri dönüşü hedeflese de uluslararası anlaşmalara uyum zorunluluğu ve ticari koruma önlemlerinin eksikliği nedeniyle beklenen verimlilik ve istihdam artışını sağlamakta yetersiz kalacağı vurgulanmaktadır. Bu bulgular literatürde Ersel ve Filiztekin (2008) ile Yanıkkaya ve Karaboğa (2017) tarafından ortaya konan ampirik sonuçlarla uyumluluk göstermektedir.

Yazar, Türkiye'de uygulanan yatırım teşviklerinin etkinliğini sörgülarken Ersel ve Filiztekin (2008) ile Yanıkkaya ve Karaboğa'nın (2017) ampirik bulgularına atıfta bulunmaktadır. Bu çalışmalarla paralel olarak, verilen devlet teşviklerinin firmaların toplam faktör verimliliği ve istihdam artışı üzerinde anlamlı bir etki yaratmadığı, teşviklerin yapısal dönüşümden ziyade mevcut düşük verimli yapıyı telafi edici bir araç olarak işlev gördüğü vurgulanmaktadır (Özgüzer, 2020).

Bu çalışma, uluslararası iktisat literatüründe Hausmann, Hidalgo ve Rodrik gibi araştırmacılar tarafından geliştirilen ekonomik karmaşıklık ve ürün uzayı teorik çerçevesini Türkiye'nin ampirik dış ticaret verilerine uygulamaktadır. Literatürde, gelişmekte olan ülkelerin yüksek gelir düzeyine ulaşabilmesi için sadece ihracat hacmini artırmasının yeterli olmadığı, aynı zamanda ihraç edilen ürünlerin niteliğinin ve karmaşıklığının da dönüştürülmesi gerektiği savunulmaktadır. Çalışma, Türkiye'nin 1995 ve 2015 yılları arasındaki yirmi yıllık dönemini ele alarak, bu teorik tartışmayı somut dış ticaret verileriyle ampirik bir zemine taşımakta ve sanayi politikalarının bu dönüşümdeki rolünü eleştirel bir biçimde analiz etmektedir.

Çalışma, önceki literatürde yer alan Balassa'nın Açıklanmış Karşılaştırmalı Üstünlükler (AKÜ) endeksi ile Hidalgo ve Hausmann (2009) tarafından geliştirilen yansımalar yöntemini ve ürün uzayı yaklaşımını temel almaktadır. Yazar, Türkiye'nin ihracat dinamiklerini incelerken bu yöntemleri entegre ederek, geleneksel dış ticaret analizlerinin ötesine geçmektedir. Önceki çalışmaların aksine, sadece sektörel ihracat paylarını hesaplamakla kalmayıp, ürünlerin üretiminde ihtiyaç duyulan yetenek ve bilgi birikimi yoğunluğunu (karmaşıklığı) da ölçmektedir. Ayrıca, Türkiye'deki yatırım teşviklerinin etkinliğini sörgülayan Ersel ve Filiztekin (2008) ile Yanıkkaya ve Karaboğa (2017) gibi ampirik çalışmaların bulgularıyla kendi yapısal dönüşüm analizini ilişkilendirerek kuramsal bir köprü kurmaktadır.

Bu araştırma, Türkiye'nin kalkınma ve dış ticaret politikalarını inceleyen literatür taramalarına çok boyutlu bir katkı sunmaktadır. Türkiye'nin geleneksel olarak güçlü olduğu tekstil ve giyim gibi düşük teknolojili sektörlerden makine gibi orta-yüksek teknolojili sektörlere geçişini belgelerken, bu geçişin arka planındaki niteliksel yetersizlikleri (karmaşıklık noksanlığını) gözler önüne sermektedir. İhracatta yaşanan sektörel kaymanın derinlemesine bir yapısal dönüşüm yaratamadığını ortaya koyması, sanayi politikası ve devlet yardımları literatürüne yeni bir bakış açısı getirmektedir. Çalışma, uluslararası ticaret kurallarının (DTÖ ve AB Gümrük Birliği) gelişmekte olan bir ülkenin seçici sanayi politikası uygulama kapasitesini nasıl sınırlandırdığını göstererek ekonomi politik literatürüne katkı sağlamaktadır.