Nicel araştırma makalesi incelemesi

UEFA Şampiyonlar Ligi Eleme Aşamasında Performans ve Rekabetçi Dengenin Ölçümünde Bibliyometrik İndeksler

Spor ekonomisinde takımların ve liglerin başarısı ile rekabet seviyesinin değerlendirilmesi geleneksel olarak toplam puan veya basit galibiyet oranlarına dayanmaktadır.

Makalenin anahtar kelimeleri

Yazar: Łászló Csató & Dóra Gréta Petróczy
Yayın: Central European Journal of Operations Research
Tarih: 2024-01-08
DOI: 10.1007/s10100-023-00896-8

Makalenin Kapsamı ve Akademik İçeriği

Spor ekonomisi literatüründe turnuva ve liglerdeki rekabet seviyesi ile sonuç belirsizliği sıklıkla kısa, orta ve uzun dönemli boyutlarıyla ele alınmaktadır. Eleme usulü gerçekleştirilen uluslararası turnuvalarda takımların istikrarlı biçimde üst turlara tırmanması ile şampiyonluk gibi tepe başarılara ulaşması arasındaki dengenin nicelleştirilmesi metodolojik bir sorun teşkil etmektedir. Bilimsel yayın değerlendirme süreçlerinde kullanılan bibliyometrik indeksler ise nitelik ve nicelik arasındaki bu çelişkiyi çözmede aksiyomatik temellere dayalı güçlü araçlar sunmaktadır. Bu çalışma, alanlar arası bir yaklaşımla bibliyometrik indeksleri spor ekonomisine taşıyarak UEFA Şampiyonlar Ligi eleme turlarındaki uzun dönemli rekabetçi dengeyi ve kulüp ile ülke düzeyindeki performans dinamiklerini kapsamlı biçimde inceleme ihtiyacını karşılamayı hedeflemektedir.

Araştırmada 2003/04 ile 2022/23 sezonları arasındaki 20 yıllık dönemde UEFA Şampiyonlar Ligi eleme turlarına katılan kulüplerin ve temsil ettikleri ulusal federasyonların verileri incelenmiştir. Metodolojik yaklaşım olarak Perry ve Reny tarafından geliştirilen Öklid indeksi ile Levene ve arkadaşlarının tanımladığı dikdörtgen indeksi kullanılmıştır. Beşer yıllık kayan zaman pencereleri uygulanarak takımların derecelerine farklı ağırlıklandırma şemaları verilmiş ve oluşan pazar payları üzerinden Herfindahl-Hirschman indeksi hesaplanmıştır. Aksiyomatik analizde Öklid indeksinin derinlik ilgililiği ve bağımsızlık özellikleriyle tepe başarıları ödüllendirdiği, dikdörtgen indeksinin ise monotonluk ve serisel eşdeğerlik kurallarıyla çekirdek performansı öne çıkardığı metodolojik olarak ortaya konmuştur.

Ampirik analiz sonuçları, kulüp ve ülke performanslarının kullanılan bibliyometrik indeks veya ağırlıklandırma yönteminden bağımsız olarak oldukça sağlam eğilimler sergilediğini göstermektedir. Kulüp düzeyinde Real Madrid, Barcelona ve Bayern Munich 20 yıllık kesitte en yüksek performansı gösteren ekipler olarak öne çıkarken, İngiliz kulüplerinin ülke içi rekabet nedeniyle Şampiyonlar Ligi katılımlarında daha yüksek dalgalanma yaşadığı tespit edilmiştir. Ülke düzeyindeki incelemede İspanyol kulüplerinin dönemin ortasında sağladığı üstünlüğün son yıllarda dengelendiği, beş büyük lig dışındaki ülkelerin ise eleme aşamasındaki temsil oranlarının ve rekabet güçlerinin gerilediği belirlenmiştir. Kulüpler düzeyinde rekabetçi denge belirgin bir eğilim göstermezken, federasyonlar düzeyinde yoğunlaşmanın arttığı saptanmıştır.

Elde edilen bulgular, ulusal futbol federasyonlarının performanslarının bireysel kulüp sonuçlarına kıyasla çok daha istikrarlı bir yapı sergilediğini kanıtlamaktadır. Bu durum, UEFA'nın grup aşaması seribaşı kuralında kullandığı bireysel kulüp katsayıları uygulamasının mantıksal eksiklikler barındırdığına ve kulüplerin lig içi başarılarını içeren ülke katsayılarına dayalı yeni bir seribaşı sisteminin daha adil olacağına işaret etmektedir. Çalışma, literatürdeki karmaşık istatistiksel modellerin aksine sezgisel olarak anlaşılabilir ve uygulanabilir tekil indeksler sunarak spor yöneticilerine ve araştırmacılarına teorik açıdan sağlam, pratik açıdan ise kullanışlı bir değerlendirme çerçevesi kazandırmaktadır.

Araştırmanın amacı

Bu çalışma, spor ekonomisindeki uzun dönemli sonuç belirsizliğini ve rekabetçi dengeyi ölçmek amacıyla bibliyometrik indekslerin kullanımını önermeyi ve 2003-2023 yılları arasındaki UEFA Şampiyonlar Ligi verileri üzerinden bu yaklaşımın ampirik işlevselliğini ve sağlamlığını kanıtlamayı amaçlamaktadır(Csató & Petróczy, 2024).

İnceleme ve modelleme yöntemi

Çalışmada, spor turnuvalarında uzun dönemli sonuç belirsizliğini ve performans düzeylerini ölçmek amacıyla bilimometride kullanılan Öklid indeksi ve dikdörtgen indeksi matematiksel ve aksiyomatik olarak modellenmiş, bu yaklaşım 2003-2023 yılları arasındaki UEFA Şampiyonlar Ligi verilerine ampirik olarak uygulanmıştır(Csató & Petróczy, 2024).

Kuramsal ve kavramsal çerçeve

Çalışma, Rottenberg tarafından ortaya konulan sonuç belirsizliği hipotezi ile bibliyometrik aksiyomatik teoriye dayanmaktadır. Spor yarışmalarında uzun dönemli rekabetçi dengeyi ölçmek üzere Perry ve Reny tarafından geliştirilen Öklid indeksi ile Fenner ve arkadaşları tarafından tanımlanan dikdörtgen indeksi metodolojik temel olarak benimsenmiştir. Öklid indeksi monotonluk, bağımsızlık, derinlik ilgililiği, ölçek değişmezliği ve yönsel tutarlılık aksiyomlarını sağlarken üstün başarıları ödüllendirmekte; dikdörtgen indeksi ise çekirdek performansa odaklanarak sürpriz zirve sonuçlarının etkisini dengelemektedir.

Makalenin ele aldığı literatür

Çalışma, literatürde spor ekonomisi ile bilimsel ölçüm alanlarını birleştiren sınırlı sayıdaki akademik birikime katkı sağlamaktadır. Spor sıralama yöntemlerini dergilere uygulayan Koczy ve Strobel ile Lehmann ve Wohlrabe'nin çalışmalarının aksine, aksi yönde bir yaklaşımla bibliyometrik araçlar spora uyarlanmıştır. Ayrıca eleme turnuvalarında rekabetçi dengeyi inceleyen del Corral ile Considine ve Gallagher'ın çalışmalarına ve UEFA Şampiyonlar Ligi'ndeki yoğunlaşmayı ele alan Milanovic, Koning, Schokkaert ve Swinnen ile Ramchandani ve arkadaşlarının literatürüne doğrudan atıfta bulunarak tartışmayı derinleştirmektedir.

Araştırma Tasarımı

Evren veya inceleme alanı: UEFA Şampiyonlar Ligi eleme aşamasındaki maçlar, katılan kulüpler ve ilgili ulusal futbol federasyonları evrenini oluşturmaktadır.
Örneklem veya araştırma materyali: 2003/04 ile 2022/23 sezonları arasındaki 20 sezonda UEFA Şampiyonlar Ligi eleme aşamasına yükselen 32 kulüp ve bu kulüplerin bağlı olduğu ulusal futbol federasyonları inceleme örneklemini oluşturmaktadır.
Veri toplama süreci: 2003/04-2022/23 sezonları arasında UEFA Şampiyonlar Ligi son 16 turu ve sonraki eleme aşamalarında gerçekleşen maç sonuçları, kulüp dereceleri ve ülke katılımları resmi UEFA arşiv verilerinden derlenmiştir.
Veri analiz yöntemi: Kulüpler ve ülkeler için beşer yıllık kayan zaman pencerelerinde puan vektörleri oluşturulmuş, Öklid ve dikdörtgen indeksleri ile sıralama performansı hesaplanmış ve Herfindahl-Hirschman İndeksi (HHI) ile rekabetçi denge analizi yapılmıştır.

Rekabetçi Denge (Competitive Balance)Bibliyometrik İndeksler (Bibliometric Indices)Öklid İndeksi (Euclidean Index)Dikdörtgen İndeksi (Rectangle Index)Herfindahl-Hirschman İndeksi (HHI)Sonuç Belirsizliği (Uncertainty of Outcome)

Araştırmanın Bulguları

Ulusal futbol federasyonlarının performansı bireysel kulüplerin performansına kıyasla zaman içinde daha düşük değişkenlik göstererek belirgin biçimde daha kararlı bir yapı sunmaktadır(Csató & Petróczy, 2024).

2003-2023 döneminin ortalarında İspanyol kulüpleri İngiliz ve İtalyan rakiplerine karşı üstünlük kurmuş, ancak bu hakimiyet dönemin son yıllarında İngiliz kulüpleri lehine tersine dönmüştür(Csató & Petróczy, 2024).

UEFA Şampiyonlar Ligi eleme aşamasında kulüp düzeyindeki rekabetçi denge iki on yıl boyunca yatay bir seyir izlerken, ülke bazında ve ilk beş lig ile diğer ligler arasındaki dengede son dönemde gerileme yaşanmıştır(Csató & Petróczy, 2024).

Öklid indeksi yüksek aşama başarılarına ve kaliteye öncelik verirken, dikdörtgen indeksi tutarlı çekirdek performansı ödüllendirerek spor ekonomisindeki performans ölçümüne aksiyomatik bir alternatif sağlamaktadır(Csató & Petróczy, 2024).

Bulguların Tartışılması ve Araştırmanın Sonucu

Bulguların Yazarlar Tarafından Yorumlanışı

UEFA Şampiyonlar Ligi eleme aşamasına ilişkin bulgular, kulüp düzeyindeki rekabetçi dengenin son yirmi yılda genel olarak kararlı kaldığını, buna karşın ülkeler arası dengede ve en güçlü beş lig dışındaki kulüplerin temsilinde son dönemde belirgin bir düşüş yaşandığını göstermektedir. Ayrıca ulusal federasyonların performans kararlılığı bireysel kulüplerin dönemler arası performans dalgalanmalarından daha yüksek çıkmıştır.

Yazarlar bu tabloyu, turnuva formatının ve statü kurallarının güçlü futbol ülkelerine sağladığı çoklu katılım kontenjanlarıyla açıklamaktadır. Kulüpler düzeyinde yaşanan performans dalgalanmaları ulusal düzeyde birleştiğinde sönümlenmekte, böylece ülkelerin sıralamadaki yerleri kulüplerinkine kıyasla daha dirençli kalmaktadır. Dengesizlik artışı ise özellikle finansal kaynak yoğunlaşmasının ülkeler düzeyine yansıması olarak değerlendirilmektedir.

Bu sonuçlar literatürdeki mevcut tartışmalar açısından iki yönlü bir nitelik taşımaktadır. Kulüp düzeyindeki rekabetçi dengenin göreli kararlılığı Schokkaert ve Swinnen (2016) çalışmasının bulgularıyla tam bir uyum sergilemektedir. Diğer taraftan bu durum, küreselleşen ve serbestleşen futbol işgücü piyasalarının kulüpler arasındaki eşitsizliği sürekli artıracağını savunan Milanovic (2005) yaklaşımındaki beklentilerle kısmen çelişmektedir.

Çalışma, 2003-2023 dönemindeki 20 sezonluk UEFA Şampiyonlar Ligi eleme aşaması verileriyle sınırlı olup, gruptan çıkamayan takımları kapsamamaktadır. Buna rağmen sunulan bibliyometrik yöntem, spor ekonomisinde karmaşık kuramsal modeller yerine uygulanması ve anlaşılması kolay tekil metrikler sunarak UEFA'nın seribaşı dağıtım politikalarına somut ve politika odaklı yenilikçi alternatifler getirmektedir.

Bulguların Önceki Araştırmalarla Karşılaştırılması

Çalışma, son iki on yılda Şampiyonlar Ligi eleme aşamasındaki kulüp düzeyindeki rekabetçi dengenin göreli kararlılığını göstererek Schokkaert ve Swinnen (2016) tarafından ortaya konulan sonuçları doğrudan desteklemekte ve bu durumu güçlü liglerden çok sayıda takımın katılımına izin veren eleme kurallarıyla açıklamaktadır(Csató & Petróczy, 2024).

Elde edilen veriler, Avrupa futbolundaki serbest işgücü piyasası serbestleşmesinin kulüpler arasındaki sonuç eşitsizliğini kaçınılmaz olarak artıracağını öngören Milanovic (2005) çalışmasındaki teorik beklentilerle kısmen çelişmekte ve düzenleyici katılım formatının bu eşitsizliği dengeleyici bir rol oynayabileceğini göstermektedir(Csató & Petróczy, 2024).

Sonuç Bölümünün Sunduğu Çıkarımlar

Yazarlar, spor turnuvalarında uzun dönemli rekabetçi dengenin ve performansın ölçülmesinde bibliyometrik indekslerin (Öklid ve dikdörtgen indeksleri) istatistiksel açıdan sağlam ve anlaşılır bir çerçeve sunduğu sonuçuna varmaktadır. UEFA Şampiyonlar Ligi eleme aşaması verilerine göre ulusal federasyon performanslarının bireysel kulüp sonuçlarına kıyasla daha kararlı olması sebebiyle, gruplardaki seribaşı sisteminin kulüp katsayıları yerine yerel lig dereceleriyle düzeltilmiş ülke katsayılarına dayandırılması gerektiğini önermektedirler(Csató & Petróczy, 2024).

Literatür Taraması İçin Sunduğu Çerçeve

Çalışma, ekonometrik ve aktüeryal indekslerin spor ekonomisine aktarılması bağlamında özgün bir yöntemsel köprü işlevi görmektedir. Geleneksel spor ekonomisi literatüründe eleme usulü turnuvalarda uzun dönemli sonuç belirsizliği ve rekabetçi denge çoğunlukla karmaşık istatistiksel modeller veya basit puan toplamlarıyla ölçülmektedir. Bu çalışma, bilimsel yayınların etkisini ölçmede kullanılan Öklid ve dikdörtgen indekslerini spor turnuvalarına uyarlayarak, performansın niceliği ile niteliği arasındaki dengeyi tekil ve anlaşılır bir metrikle ifade etme olanağı sunmaktadır. Ayrıca rekabetçi denge analizini yalnızca kulüpler düzeyinde bırakmayıp ulusal federasyonlar ve ülke içi dinamikler seviyesine taşıyarak spor yönetimi literatürüne yöntemsel ve politik odaklı bir katkı sağlamaktadır.

Çalışma, önceki literatürle hem yöntemsel uyum hem de teorik tartışma düzeyinde doğrudan ilişki kurmaktadır. Klasik literatürde Rottenberg (1956) ve Szymanski (2003) tarafından temelleri atılan sonuç belirsizliği hipotezi etrafında şekillenen tartışmalara, bibliyometrik ölçüm tekniklerini (Perry ve Reny, 2016; Levene ve ark., 2019) entegre ederek yeni bir bakış açısı getirmektedir. Turnuva performansının zaman içindeki kararlılığını inceleyen Schokkaert ve Swinnen (2016) çalışmasının sonuçlarını desteklemekte; Şampiyonlar Ligi'nde kulüp düzeyindeki rekabetçi dengenin göreli olarak korunduğunu doğrulamaktadır. Diğer taraftan, küreselleşmenin ve serbest işgücü piyasasının kulüpler arasındaki eşitsizliği kaçınılmaz biçimde artıracağını savunan Milanovic (2005) yaklaşımıyla ampirik bulguları üzerinden farklılaşmakta ve statü kurallarının dengesizliği sınırlayıcı rolünü vurgulamaktadır.

Çalışmanın literatür taraması sunan araştırmacılara sağladığı temel katkı, disiplinlerarası metrik aktarımının spor ekonomisindeki ölçüm sorunlarına getirdiği pratik çözümdür. Literatür taraması yapan bir araştırmacı, bu eser sayesinde eleme usulü turnuvalardaki performansın nicelik-nitelik çelişkisini nasıl çözebileceğini ve çoklu sezon verilerini tekil bir indeksle nasıl özetleyebileceğini görmüş olur. Ayrıca UEFA'nın mevcut seribaşı ve kontenjan sistemlerinin kulüp katsayıları yerine ülke katsayılarına dayandırılması gerektiğine dair sunulan ampirik kanıtlar, spor politikası ve turnuva tasarımı üzerine yapılacak taramalarda kuramsal ve uygulamalı bir referans noktası oluşturmaktadır.

Kaynakça

Schokkaert, J., & Swinnen, J. (2016). Uncertainty of outcome is higher in the Champions League than in the European Cup. Journal of Sports Economics, 17(2), 115-147.
Milanovic, B. (2005). Globalization and goals: does soccer show the way? Review of International Political Economy, 12(5), 829-850.

Tez ve Makale Araştırmalarında Kullanım

Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.

Tez veya makalede kullanım · literatüre-review

Spor ekonomisinde eleme usulü turnuvaların uzun dönemli sonuç belirsizliği ve rekabetçi dengesi, nicelik ve nitelik dengesini göz gözeten bibliyometrik indeksler aracılığıyla istatistiksel açıdan sağlam biçimde ölçülebilir.

Tezin literatür taraması bölümünde, spor turnuvalarındaki performansın ve dengenin geleneksel istatistiksel modeller dışında alternatif bilimsel metriklerle nasıl modellenebileceğini açıklamak için bu iddia kullanılabilir(Csató & Petróczy, 2024).

EuroLeague Basketbol Turnuvasında Rekabetçi Dengenin ve Kulüp-Ülke Performanslarının Bibliyometrik Metriklerle Analizi

Araştırma sorusu: EuroLeague turnuvasında son 15 sezonda uygulanan format değişiklikleri kulüp ve ülke düzeyindeki uzun dönemli sonuç belirsizliğini ve rekabetçi dengeyi nasıl etkilemiştir?
Yöntem taslağı: 2008-2023 sezonları arasındaki tüm EuroLeague maç ve derece verileri toplanır. Öklid ve dikdörtgen indeksleri kullanılarak kulüp ve ülke bazlı performans skorları hesaplanır; 5 yıllık hareketli pencerelerde HHI indeksleri türetilir.

Makaleyle bağlantısı: Makalenin UEFA Şampiyonlar Ligi için geliştirdiği Öklid ve dikdörtgen indeksi metodolojisi, kapalı/yarı-açık lig yapısına sahip EuroLeague turnuvasına doğrudan uyarlanabilir(Csató & Petróczy, 2024).

Tez veya makalede kullanım · Tartışma

UEFA Şampiyonlar Ligi'nde son yirmi yılda kulüp düzeyindeki rekabetçi denge istikrarlı kalırken, ulusal federasyonlar düzeyinde ve en güçlü beş lig ile diğer ligler arasındaki dengede gerileme yaşanmıştır.

Tezin tartışma bölümünde, Avrupa futbolundaki finansal ve kurumsal yoğunlaşmanın kulüplerden ziyade ülkeler arası eşitsizlik biçiminde belirdiğini savunmak ve literatürdeki eşitsizlik tartışmalarıyla karşılaştırmak için yararlanılabilir(Csató & Petróczy, 2024).

UEFA Kadınlar Şampiyonlar Ligi'nde Ülke ve Kulüp Düzeyinde Başarı Kararlılığının Öklid İndeksiyle İncelenmesi

Araştırma sorusu: UEFA Kadınlar Şampiyonlar Ligi eleme turlarında ulusal federasyonların performans kararlılığı bireysel kadın futbol kulüplerinin istikrarından daha yüksek midir?
Yöntem taslağı: 2010-2023 yılları arasındaki Kadınlar Şampiyonlar Ligi eleme aşaması verileri derlenir. Ağırlıklandırma matrisleri (W1-W4) uygulanarak Öklid indeksi ve HHI katsayıları hesaplanır.

Makaleyle bağlantısı: Makalede erkekler Şampiyonlar Ligi için ulaşılan ulusal federasyon performanslarının kulüplere kıyasla daha kararlı olduğu bulgusu, kadın futbolunun gelişen yapısında sınanabilir(Csató & Petróczy, 2024).

Tez veya makalede kullanım · Sonuç

Ulusal federasyonların dönemler arası performansları bireysel kulüp sonuçlarına kıyasla daha kararlı olduğundan, uluslararası turnuvalardaki seribaşı sistemlerinin kulüp katsayıları yerine yerel lig başarılarıyla düzeltilmiş ülke katsayılarına dayandırılması daha adildir.

Tezin sonuç ve politika önerileri bölümünde, spor yönetimi federasyonlarına yönelik seribaşı ve kura statüsü reformu önerileri geliştirirken ampirik ve politika odaklı bir gerekçe sunmak amacıyla kullanılabilir(Csató & Petróczy, 2024).

Yerel Lig İçi Rekabet İle Uluslararası Başarı Arasındaki İlişkinin Analizi: Süper Lig ve Avrupa Kupaları Örneği

Araştırma sorusu: Yerel ligdeki rekabetçi denge seviyesi ile o ligin kulüplerinin Avrupa kupalarındaki uluslararası performansı arasında anlamlı bir ilişki var mıdır?
Yöntem taslağı: Türkiye Süper Ligi ve benzer ölçekli 5 Avrupa liginin son 20 yıldaki yerel HHI indeksleri ile kulüplerinin Avrupa kupalarındaki Öklid performans indeksleri karşılaştırmalı zaman serisi analiziyle değerlendirilir.

Makaleyle bağlantısı: Makalenin yerel lig içi rekabet seviyesi ile uluslararası başarı arasında doğrudan bir korelasyon bulunmadığı yönündeki tartışması ve bulgusu bu araştırmanın teorik zeminini oluşturur(Csató & Petróczy, 2024).