Nicel araştırma makalesi incelemesi

Z Kuşağı ve Finansal Okuryazarlık: Kuşaksal Yetkinliklerin Karşılaştırmalı Bir Analizi

Finansal okuryazarlık, bireylerin karmaşık finansal sistemler içinde bilinçli kararlar alabilmesi ve uzun vadeli ekonomik istikrarı sağlaması açısından kritik bir yaşam becerisi olarak kabul edilmektedir. Bu çalışma, genç nüfusun finansal karar alma süreçlerini ve bu süreçlerin önceki kuşaklarla karşılaştırmalı görünümünü incelemektedir.

Makalenin anahtar kelimeleri

Yazar: Monika Mucskova, Peter Micak, Karel Nemecek
Yayın: Liberec Economic Forum 2025
Tarih: 2025-09-01
DOI: 10.15240/tul/009/lef-2025-12

Makalenin Kapsamı ve Akademik İçeriği

Finansal okuryazarlık, bireylerin modern ve karmaşık ekonomik sistemlerde hayatta kalabilmesi, tasarruf ve yatırım kararlarını sağlıklı bir biçimde verebilmesi için temel bir beceri olarak görülmektedir. Araştırmalar, özellikle dijital çağda büyüyen ve finansal hayata erken yaşlarda adım atan Z kuşağının finansal bilgi ve yetkinliklerinin düzeyini tartışmaya açmaktadır. Bu doğrultuda, çalışmanın arka planını oluşturan literatür, genç yetişkinlerin finansal konularda yeterli düzeyde donanıma sahip olup olmadığı sorusunu merkeze almaktadır. Çek Cumhuriyeti'nin post-sosyalist tarihi ve piyasa ekonomisine geçiş süreci, kuşaklar arası finansal güven ve bilgi birikimi açısından özgün bir arka plan oluşturmaktadır.

Bu bağlamda yürütülen araştırma, Çek Cumhuriyeti'ndeki Z kuşağının finansal okuryazarlık durumunu incelemeyi ve elde edilen skorları yaşlı kuşakların skorlarıyla mukayese etmeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın veri tabanını, Avrupa Komisyonu tarafından görevlendirilen ve GESIS tarafından işlenen Flash Eurobarometer 525 anketi oluşturmaktadır. Toplam 984 Çek katılımcının verileri üzerinden yürütülen bu çalışmada, finansal okuryazarlık finansal bilgi, finansal davranış ve bunlardan türetilen genel finansal okuryazarlık skoru olmak üzere üç ana bileşen aracılığıyla değerlendirilmiştir. Kuşak grupları arasında ortalama farkların tespiti için Kruskal-Wallis testi ve ikili karşılaştırmalarda Mann-Whitney U testi uygulanmıştır.

Elde edilen ampirik bulgular, Z kuşağının finansal bilgi ve genel finansal okuryazarlık skorları bakımından X kuşağı ve Bebek Boomers kuşağından istatistiksel olarak anlamlı düzeyde daha düşük puanlar aldığını ortaya koymaktadır. Buna karşın, Z kuşağı ile Milenyum kuşağı arasında finansal bilgi ve okuryazarlık açısından istatistiksel olarak anlamlı bir fark bulunmamaktadır. En dikkat çekici noktalardan biri, finansal bilgi düzeyindeki bu yaşa bağlı farklılıklara rağmen, finansal davranış skorlarının incelenen tüm kuşaklar arasında oldukça benzer düzeylerde seyretmesidir. Bu durum, Z kuşağının teorik bilgi eksikliğine rağmen yaşlı gruplarla karşılaştırılabilir düzeyde finansal pratikler sergilediğine işaret etmektedir.

Çalışmanın sonuç bölümü, bu bulguların bireysel finans yönetimi kadar makroekonomik istikrar ve politika yapıcılar açısından da önemli çıkarımlar taşıdığını vurgulamaktadır. Yazar, Z kuşağının bilgi eksikliğini dijital araçlar, sosyal medya ve finfluencerlar aracılığıyla kapattığını ancak bu informal kaynakların güvenilirlik sorunları barındırdığını belirtmektedir. Araştırma, örneklem yapısı ve sosyoekonomik değişkenlerin kısıtları çerçevesinde değerlendirildiğinde, finansal hizmet sağlayıcıların genç kuşağın dijital alışkanlıklarına uygun ürün tasarımı ve iletişim stratejileri geliştirmesinin önemini ortaya koymaktadır.

Araştırmanın amacı

Bu makale, Çek Cumhuriyeti'ndeki Z kuşağının finansal okuryazarlık düzeyini analiz etmeyi ve elde edilen bulguları daha yaşlı popülasyon gruplarıyla karşılaştırmayı amaçlamaktadır(Mucskova et al., 2025, s. 747).

İnceleme ve modelleme yöntemi

Bu ampirik çalışmada, Flash Eurobarometer 525 verileri kullanılarak Çek Cumhuriyeti'ndeki kuşaklararası finansal okuryazarlık yetkinlikleri nicel yöntemlerle ve istatistiksel testler aracılığıyla karşılaştırılmıştır(Mucskova et al., 2025, s. 747).

Kuramsal ve kavramsal çerçeve

Çalışma, bireylerin finansal yeterliliklerini finansal bilgi ve finansal davranış bileşenlerinden oluşan iki boyutlu bir yapı üzerinde ele almaktadır. Kuramsal çerçeve, kuşak tanımlamaları için Dimock (2019) yaklaşımını temel almakta ve bireylerin ekonomik karar alma yetkinliklerini sosyalleşme, informal öğrenme ve dijital araç kullanımı perspektifinden incelemektedir.

Makalenin ele aldığı literatür

Makale, Hilgert ve diğerleri (2003) ile Lusardi ve Mitchell (2007, 2011, 2014, 2017) öncülüğünde gelişen finansal okuryazarlık literatürünü temel almakta; ayrıca Belás ve diğerleri (2016), Demertzis ve diğerleri (2024), ile Fur ve Outreville (2022) gibi araştırmacıların genç kuşakların finansal bilgi düzeyleri hakkındaki ampirik bulgularıyla diyalog kurmaktadır.

Araştırma Tasarımı

Evren veya inceleme alanı: Çek Cumhuriyeti'nde yaşayan ve Flash Eurobarometer 525 anketinin kapsamına giren 18 yaş ve üzeri yetişkin nüfus evren olarak belirlenmiştir.
Örneklem veya araştırma materyali: Araştırmanın örneklemini, dışlama kriterleri sonrasında analize dahil edilen toplam 984 Çek katılımcı oluşturmaktadır.
Veri toplama süreci: Veriler, Avrupa Komisyonu tarafından Mart ve Nisan 2023 tarihleri arasında gerçekleştirilen Flash Eurobarometer 525 anketinin ikincil veri setinden sağlanmıştır.
Veri analiz yöntemi: Verilerin çözümlemesinde tanımlayıcı istatistiklerin yanı sıra Kruskal-Wallis testi ve ikili karşılaştırmalar için Mann-Whitney U testleri SPSS 25 yazılımı yardımıyla uygulanmıştır.

Financial knowledge scoreFinancial behaviour scoreFinancial literacy scoreGeneration ZMillennialsGeneration XBaby Boomers

Araştırmanın Bulguları

Z kuşağı, finansal bilgi puanlarında ortalama 2.36 puan elde ederek incelenen dört kuşak içinde en düşük seviyeyi kaydetmiştir(Mucskova et al., 2025, s. 747).

Kruskal-Wallis testi sonuçlarına göre, kuşaklar arasında finansal bilgi puanları bakımından istatistiksel olarak anlamlı farklılıklar bulunmaktadır(Mucskova et al., 2025, s. 747).

Z kuşağı ile Y kuşağı (Millennials) arasında finansal bilgi ve toplam finansal okuryazarlık puanları açısından istatistiksel olarak anlamlı bir fark saptanmamıştır(Mucskova et al., 2025, s. 747).

Finansal davranış puanlarında kuşaklar arasında istatistiksel olarak anlamlı bir farklılık doğrulanmamış olup tüm gruplar benzer düzeyler sergilemiştir(Mucskova et al., 2025, s. 747).

Z kuşağının toplam finansal okuryazarlık skorları X kuşağı ve Baby Boomers gruplarından istatistiksel olarak anlamlı düzeyde daha düşük bulunmuştur(Mucskova et al., 2025, s. 747).

Bulguların Tartışılması ve Araştırmanın Sonucu

Bulguların Yazarlar Tarafından Yorumlanışı

Araştırma bulguları, Z kuşağının teorik finansal bilgi ve toplam finansal okuryazarlık puanları bakımından X kuşağı ve Baby Boomers gruplarından geride kaldığını, buna karşın Y kuşağı ile benzer düzeyler paylaştığını açıkça göstermektedir.

Yazarlar bu durumu, genç nesillerin finansal bilgiyi geleneksel örgün eğitim kurumları yerine sosyal medya ve dijital platformlardaki finfluencerlar gibi informal öğrenme kanalları aracılığıyla edinmesindeki yapısal değişimle açıklamaktadır.

Elde edilen bu sonuçlar, Belás ve diğerleri ile Demertzis ve diğerlerinin çalışmalarında vurgulanan genç yetişkinlerin finansal hazırlıksızlığına dair literatür bulgularını desteklemekte ve dijital çağın getirdiği yeni bilgi edinme alışkanlıklarına işaret etmektedir.

Sonuç olarak, finansal davranışların kuşaklar arasında benzerlik göstermesine rağmen teorik bilgi açığının sürmesi, Z kuşağının gelecekteki karmaşık finansal kararlar ve makroekonomik istikrar açısından yeni politika ve eğitim müdahalelerine ihtiyaç duyduğunu ortaya koymaktadır.

Bulguların Önceki Araştırmalarla Karşılaştırılması

Yazarlar, elde ettikleri bulguların Belás ve diğerleri (2016) ile Demertzis ve diğerleri (2024) gibi son dönem literatür bulgularıyla tutarlılık gösterdiğini ve genç yetişkinlerin finansal bilgi düzeylerinin nispeten mütevazı olduğunu teyit ettiğini belirtmektedir(Mucskova et al., 2025, s. 747).

Tartışma bölümünde Hayes ve Ben-Shmuel (2024) ile Mölders ve diğerlerinin (2025) görüşlerine dayanılarak, Z kuşağının finansal bilgiyi resmi eğitim yerine sosyal medya ve finfluencerlar gibi informal dijital kanallar aracılığıyla edindiği vurgulanmıştır(Mucskova et al., 2025, s. 747).

Sonuç Bölümünün Sunduğu Çıkarımlar

Araştırmanın sonuçları, dijital araçlara kolay erişimi olan Z kuşağının X kuşağı ve Baby Boomers gruplarına kıyasla daha düşük finansal bilgiye sahip olduğunu, ancak finansal davranışlarının yaşlı kuşaklarla benzerlik gösterdiğini ortaya koymaktadır(Mucskova et al., 2025, s. 747).

Literatür Taraması İçin Sunduğu Çerçeve

Bu akademik yayın, finansal okuryazarlık literatüründe özellikle genç yetişkin kuşakların finansal yetkinliklerini demografik ve kuşaksal bir perspektifle konumlandıran ampirik bir köprü görevi üstlenmektedir. Çalışma, geleneksel finansal bilgi testleri ile bireylerin günlük finansal davranışları arasındaki kopuşu veya uyumu saptayarak, teorik bilgi ile pratik uygulama arasındaki ilişkiyi sörgülayan araştırmalara güncel bir veri seti sunmaktadır. Özellikle post-sosyalist ekonomik geçiş sürecini yaşayan bir Orta Avrupa ülkesi olan Çek Cumhuriyeti örneği üzerinden ilerlemesi, finansal okuryazarlık çalışmalarının evrensel eğilimler ile ülkeye özgü tarihsel bağlamlar arasında nasıl şekillendiğini gösteren analitik bir işlev görmesini sağlamaktadır. Böylece makale, bireysel finansal yeterliliklerin ulusal ve kuşaksal dinamiklerle nasıl etkilendiğini ortaya koyan önemli bir referans kaynağı konumundadır.

Çalışma, Hilgert ve diğerlerinin hanehalkı finansal yönetimi üzerindeki öncü tespitleri ile Lusardi ve Mitchell tarafından geliştirilen standartlaştırılmış finansal okuryazarlık ölçüm çerçevelerini doğrudan temel almakta ve bu birikimi kuşaksal analiz boyutuyla genişletmektedir. Belás ve diğerleri ile Demertzis ve diğerlerinin genç yetişkinlerin finansal bilgi açıklarına dikkat çeken bulgularıyla uyumluluk gösterirken, Rudeloff ile Hayes ve Ben-Shmuel gibi araştırmacıların vurguladığı informal öğrenme kanalları ve finfluencer olgusuyla güçlü bir teorik bağ kurmaktadır. Önceki çalışmaların aksine, finansal bilginin düşük olmasına rağmen finansal davranışların kuşaklar arasında benzerlik göstermesi, Da Silva ve diğerlerinin bilişsel önyargılar ve aşırı özgüven üzerine geliştirdiği tartışmalarla doğrudan ilişkilendirilmektedir. Bu yönüyle makale, geçmiş literatürdeki yapısal bulguları teyit ederken, dijital çağın getirdiği yeni bilgi edinme alışkanlıklarının yarattığı çelişkileri önceki ampirik birikimin üzerine inşa etmektedir.

Literatür taramasına sağlanan en temel katkı, finansal okuryazarlığın yalnızca yaşla birlikte doğrusal olarak artan bir beceri olmadığını, dijital yerli olan Z kuşağının bilgi edinme kaynaklarındaki yapısal değişim nedeniyle önceki nesillerden farklı bir yetkinlik profili çizdiğini ampirik olarak kanıtlamasıdır. Araştırma, finansal bilgi ile finansal davranışın tek bir bileşik skor altında harmanlandığı analizlerde, kuşaklar arası farklılıkların kaynağının davranışsal benzerliklerden değil, teorik bilgi açığından kaynaklandığını net bir şekilde ortaya koymaktadır. Bu durum, araştırmacılara gelecekteki taramalarda finansal okuryazarlık göstergelerini çok boyutlu ele almaları gerektiği konusunda metodolojik bir içgörü sunmaktadır. Ayrıca, politika yapıcılar ve finansal kurumlar için genç nesillerin dijital alışkanlıklarına uyumlu yeni finansal eğitim stratejilerinin tasarlanması gerektiğini vurgulayarak teorik literatürü pratik bir düzleme bağlamaktadır.

Kaynakça

Belás, J., Nguyen, A., Smrčka, L., Kolembus, J., & Cipovová, E. (2016). Financial Literacy of Secondary School Students. Case Study from the Czech Republic and Slovakia. Economics & Sociology, 9(4), 191-206.
Hayes, A. S., & Ben-Shmuel, A. T. (2024). Under the finfluence: Financial influencers, economic meaning-making and the financialization of digital life. Economy and Society, 53(3), 478-503.

Tez ve Makale Araştırmalarında Kullanım

Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.

Tez veya makalede kullanım · literatüre-review

Z kuşağının finansal bilgi düzeyi geleneksel yaşlı kuşaklara göre anlamlı düzeyde düşüktür.

Genç yetişkinlerin finansal bilgi açıklarını ulusal ve uluslararası anket verileriyle temellendirmek amacıyla kullanılacaktır(Mucskova et al., 2025, s. 747).

Z Kuşağının Sosyal Medya Finansal İçerik Tüketimi ve Finansal Karar Kalitesi

Araştırma sorusu: Sosyal medya platformlarındaki finansal içeriklerin takip sıklığı, Z kuşağının teorik finansal bilgisi ve yatırım kararlarının kalitesi üzerinde nasıl bir etki yaratmaktadır?
Yöntem taslağı: Evrenini dijital platformları aktif kullanan üniversite öğrencileri oluşturur. Örneklem büyüklüğü istatistiksel güç analiziyle belirlenir. Veriler çevrimiçi anket formuyla toplanır, verilerin analizinde çoklu doğrusal regresyon analizi kullanılır.

Makaleyle bağlantısı: Makalenin Z kuşağının bilgi edinme kaynaklarındaki değişime ve finfluencer etkisine yönelik tartışma bulgularından doğrudan türetilmiştir(Mucskova et al., 2025, s. 747).

Tez veya makalede kullanım · Kavramsal çerçeve

Kuşaklar arasında finansal davranış puanları açısından anlamlı bir fark bulunmamaktadır.

Teorik bilginin düşük olmasına rağmen pratik harcama ve bütçeleme alışkanlıklarının kuşaklar arasında benzer seyrettiğini savunmak için kullanılacaktır(Mucskova et al., 2025, s. 747).

Kuşaklar Arası Finansal Davranış Benzerliklerinin Fintech Araçları Kullanımı Üzerinden İncelenmesi

Araştırma sorusu: Finansal bilgi skorları farklı olan kuşakların bütçe izleme uygulamalarını ve harcama kontrol davranışlarını benimseme düzeyleri arasında anlamlı bir farklılık var mıdır?
Yöntem taslağı: Çekya'daki farklı yaş gruplarından bireyleri içeren tabakalı örneklem tasarımı uygulanır. Örneklem sayısı güç analiziyle hesaplanır. Nicel anket yöntemiyle toplanan veriler Kruskal-Wallis ve Mann-Whitney U testleriyle analiz edilir.

Makaleyle bağlantısı: Makalede finansal bilginin düşük olmasına rağmen finansal davranışların kuşaklar arasında benzer çıkması bulgusundan ve fintech araçlarının bu durumu telafi edebileceği önerisinden türetilmiştir(Mucskova et al., 2025, s. 747).

Tez veya makalede kullanım · Tartışma

Z kuşağı ile Y kuşağı arasında finansal bilgi ve okuryazarlık skoru bakımından istatistiksel fark yoktur.

Dijital çağda büyüyen genç kuşakların finansal yetkinliklerinin ortak özellikler gösterdiğini tartışma bölümünde vurgulamak için kullanılacaktır(Mucskova et al., 2025, s. 747).

Post-Sosyalist Ekonomik Geçmişin Kuşaklar Arası Finansal Güven ve Okuryazarlık Üzerindeki Etkisi

Araştırma sorusu: Piyasa ekonomisine geçiş öncesi dönemi deneyimleyen yaşlı kuşaklar ile dijital çağda doğan genç kuşakların finansal kurumlara duydukları güven ile finansal bilgi düzeyleri arasında nasıl bir ilişki bulunmaktadır?
Yöntem taslağı: Nitel mülakat yöntemiyle yürütülecek bu araştırmada örneklem büyüklüğü veri doygunluğu ilkesiyle belirlenir. Görüşme verileri tematik içerik analizi yaklaşımıyla çözümlenir.

Makaleyle bağlantısı: Çalışmanın Çek Cumhuriyeti'nin post-sosyalist tarihi ve kupon özelleştirmesinin yarattığı kurumsal güvensizlik sınırlılığından ve gelecek araştırma çağrısından türetilmiştir(Mucskova et al., 2025, s. 747).