Z Kuşağı ve Finansal Okuryazarlık: Kuşaksal Yetkinliklerin Karşılaştırmalı Bir Analizi

Finansal okuryazarlık, bireylerin modern ve karmaşık ekonomik sistemlerde hayatta kalabilmesi, tasarruf ve yatırım kararlarını sağlıklı bir biçimde verebilmesi için temel bir beceri olarak görülmektedir. Araştırmalar, özellikle dijital çağda büyüyen ve finansal hayata erken yaşlarda adım atan Z kuşağının finansal bilgi ve yetkinliklerinin düzeyini tartışmaya açmaktadır. Bu doğrultuda, çalışmanın arka planını oluşturan literatür, genç yetişkinlerin finansal konularda yeterli düzeyde donanıma sahip olup olmadığı sorusunu merkeze almaktadır. Çek Cumhuriyeti'nin post-sosyalist tarihi ve piyasa ekonomisine geçiş süreci, kuşaklar arası finansal güven ve bilgi birikimi açısından özgün bir arka plan oluşturmaktadır.

Bu bağlamda yürütülen araştırma, Çek Cumhuriyeti'ndeki Z kuşağının finansal okuryazarlık durumunu incelemeyi ve elde edilen skorları yaşlı kuşakların skorlarıyla mukayese etmeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın veri tabanını, Avrupa Komisyonu tarafından görevlendirilen ve GESIS tarafından işlenen Flash Eurobarometer 525 anketi oluşturmaktadır. Toplam 984 Çek katılımcının verileri üzerinden yürütülen bu çalışmada, finansal okuryazarlık finansal bilgi, finansal davranış ve bunlardan türetilen genel finansal okuryazarlık skoru olmak üzere üç ana bileşen aracılığıyla değerlendirilmiştir. Kuşak grupları arasında ortalama farkların tespiti için Kruskal-Wallis testi ve ikili karşılaştırmalarda Mann-Whitney U testi uygulanmıştır.

Elde edilen ampirik bulgular, Z kuşağının finansal bilgi ve genel finansal okuryazarlık skorları bakımından X kuşağı ve Bebek Boomers kuşağından istatistiksel olarak anlamlı düzeyde daha düşük puanlar aldığını ortaya koymaktadır. Buna karşın, Z kuşağı ile Milenyum kuşağı arasında finansal bilgi ve okuryazarlık açısından istatistiksel olarak anlamlı bir fark bulunmamaktadır. En dikkat çekici noktalardan biri, finansal bilgi düzeyindeki bu yaşa bağlı farklılıklara rağmen, finansal davranış skorlarının incelenen tüm kuşaklar arasında oldukça benzer düzeylerde seyretmesidir. Bu durum, Z kuşağının teorik bilgi eksikliğine rağmen yaşlı gruplarla karşılaştırılabilir düzeyde finansal pratikler sergilediğine işaret etmektedir.

Çalışmanın sonuç bölümü, bu bulguların bireysel finans yönetimi kadar makroekonomik istikrar ve politika yapıcılar açısından da önemli çıkarımlar taşıdığını vurgulamaktadır. Yazar, Z kuşağının bilgi eksikliğini dijital araçlar, sosyal medya ve finfluencerlar aracılığıyla kapattığını ancak bu informal kaynakların güvenilirlik sorunları barındırdığını belirtmektedir. Araştırma, örneklem yapısı ve sosyoekonomik değişkenlerin kısıtları çerçevesinde değerlendirildiğinde, finansal hizmet sağlayıcıların genç kuşağın dijital alışkanlıklarına uygun ürün tasarımı ve iletişim stratejileri geliştirmesinin önemini ortaya koymaktadır.

Araştırma bulguları, Z kuşağının teorik finansal bilgi ve toplam finansal okuryazarlık puanları bakımından X kuşağı ve Baby Boomers gruplarından geride kaldığını, buna karşın Y kuşağı ile benzer düzeyler paylaştığını açıkça göstermektedir.

Yazarlar bu durumu, genç nesillerin finansal bilgiyi geleneksel örgün eğitim kurumları yerine sosyal medya ve dijital platformlardaki finfluencerlar gibi informal öğrenme kanalları aracılığıyla edinmesindeki yapısal değişimle açıklamaktadır.

Elde edilen bu sonuçlar, Belás ve diğerleri ile Demertzis ve diğerlerinin çalışmalarında vurgulanan genç yetişkinlerin finansal hazırlıksızlığına dair literatür bulgularını desteklemekte ve dijital çağın getirdiği yeni bilgi edinme alışkanlıklarına işaret etmektedir.

Sonuç olarak, finansal davranışların kuşaklar arasında benzerlik göstermesine rağmen teorik bilgi açığının sürmesi, Z kuşağının gelecekteki karmaşık finansal kararlar ve makroekonomik istikrar açısından yeni politika ve eğitim müdahalelerine ihtiyaç duyduğunu ortaya koymaktadır.

Yazarlar, elde ettikleri bulguların Belás ve diğerleri (2016) ile Demertzis ve diğerleri (2024) gibi son dönem literatür bulgularıyla tutarlılık gösterdiğini ve genç yetişkinlerin finansal bilgi düzeylerinin nispeten mütevazı olduğunu teyit ettiğini belirtmektedir (Mucskova et al., 2025, s. 747).

Tartışma bölümünde Hayes ve Ben-Shmuel (2024) ile Mölders ve diğerlerinin (2025) görüşlerine dayanılarak, Z kuşağının finansal bilgiyi resmi eğitim yerine sosyal medya ve finfluencerlar gibi informal dijital kanallar aracılığıyla edindiği vurgulanmıştır (Mucskova et al., 2025, s. 747).

Bu akademik yayın, finansal okuryazarlık literatüründe özellikle genç yetişkin kuşakların finansal yetkinliklerini demografik ve kuşaksal bir perspektifle konumlandıran ampirik bir köprü görevi üstlenmektedir. Çalışma, geleneksel finansal bilgi testleri ile bireylerin günlük finansal davranışları arasındaki kopuşu veya uyumu saptayarak, teorik bilgi ile pratik uygulama arasındaki ilişkiyi sörgülayan araştırmalara güncel bir veri seti sunmaktadır. Özellikle post-sosyalist ekonomik geçiş sürecini yaşayan bir Orta Avrupa ülkesi olan Çek Cumhuriyeti örneği üzerinden ilerlemesi, finansal okuryazarlık çalışmalarının evrensel eğilimler ile ülkeye özgü tarihsel bağlamlar arasında nasıl şekillendiğini gösteren analitik bir işlev görmesini sağlamaktadır. Böylece makale, bireysel finansal yeterliliklerin ulusal ve kuşaksal dinamiklerle nasıl etkilendiğini ortaya koyan önemli bir referans kaynağı konumundadır.

Çalışma, Hilgert ve diğerlerinin hanehalkı finansal yönetimi üzerindeki öncü tespitleri ile Lusardi ve Mitchell tarafından geliştirilen standartlaştırılmış finansal okuryazarlık ölçüm çerçevelerini doğrudan temel almakta ve bu birikimi kuşaksal analiz boyutuyla genişletmektedir. Belás ve diğerleri ile Demertzis ve diğerlerinin genç yetişkinlerin finansal bilgi açıklarına dikkat çeken bulgularıyla uyumluluk gösterirken, Rudeloff ile Hayes ve Ben-Shmuel gibi araştırmacıların vurguladığı informal öğrenme kanalları ve finfluencer olgusuyla güçlü bir teorik bağ kurmaktadır. Önceki çalışmaların aksine, finansal bilginin düşük olmasına rağmen finansal davranışların kuşaklar arasında benzerlik göstermesi, Da Silva ve diğerlerinin bilişsel önyargılar ve aşırı özgüven üzerine geliştirdiği tartışmalarla doğrudan ilişkilendirilmektedir. Bu yönüyle makale, geçmiş literatürdeki yapısal bulguları teyit ederken, dijital çağın getirdiği yeni bilgi edinme alışkanlıklarının yarattığı çelişkileri önceki ampirik birikimin üzerine inşa etmektedir.

Literatür taramasına sağlanan en temel katkı, finansal okuryazarlığın yalnızca yaşla birlikte doğrusal olarak artan bir beceri olmadığını, dijital yerli olan Z kuşağının bilgi edinme kaynaklarındaki yapısal değişim nedeniyle önceki nesillerden farklı bir yetkinlik profili çizdiğini ampirik olarak kanıtlamasıdır. Araştırma, finansal bilgi ile finansal davranışın tek bir bileşik skor altında harmanlandığı analizlerde, kuşaklar arası farklılıkların kaynağının davranışsal benzerliklerden değil, teorik bilgi açığından kaynaklandığını net bir şekilde ortaya koymaktadır. Bu durum, araştırmacılara gelecekteki taramalarda finansal okuryazarlık göstergelerini çok boyutlu ele almaları gerektiği konusunda metodolojik bir içgörü sunmaktadır. Ayrıca, politika yapıcılar ve finansal kurumlar için genç nesillerin dijital alışkanlıklarına uyumlu yeni finansal eğitim stratejilerinin tasarlanması gerektiğini vurgulayarak teorik literatürü pratik bir düzleme bağlamaktadır.