İklim Değişikliği Kaygısı ve Çevre Yanlısı Davranışlar: Cinsiyet Farklılıklarının Sosyo-Psikolojik Mekanizmalarla Çözümlenmesi

İklim değişikliği, küresel ölçekte fiziksel çevre kadar bireylerin ruh sağlığı ve psikolojik refahı üzerinde de derin etkiler yaratan sosyo-ekolojik bir kriz olarak tanımlanmaktadır. Alan yazında iklim değişikliğine bağlı duygusal tepkiler ve işlevsel bozukluklar iklim kaygısı başlığı altında incelenmekte, bireylerin çevresel koruma eylemlerine katılım düzeyleri ise çevre yanlısı davranışlar kapsamında değerlendirilmektedir. Ancak, cinsiyetin bu psikolojik ve davranışsal süreçlerdeki rolüne ilişkin ampirik literatür tutarsız sonuçlar sunmaktadır. Birçok araştırma kadınların erkeklere kıyasla daha yüksek iklim kaygısı duyduğunu ve çevre yanlısı eylemlere daha sık katıldığını öne sürerken, bazı çalışmalar anlamlı bir cinsiyet farkı bulamamış ya da aksi yönde bulgular raporlamıştır. Bu belirsizliğin temel nedenlerinden biri, mevcut çalışmaların ağırlıklı olarak kolayda örneklem yöntemlerine dayanması ve psikolojik mekanizmaları ihmal etmesidir.

Söz konusu sınırlılıkları aşmak amacıyla yürütülen bu ampirik araştırmada, Portekiz toplumunu temsil eden 3.300 yetişkin katılımcıdan (1.583 erkek, 1.717 kadın) tabakalı rastgele örnekleme yoluyla veri toplanmıştır. Çalışmada iklim değişikliği kaygısı, çevresel kimlik, iklim değişikliği algıları ile üç farklı çevre yanlısı davranış türü (koruma davranışları, vejetaryen beslenme ve alternatif ulaşım kullanımı) geçerliği kanıtlanmış ölçeklerle ölçülmüştür. Elde edilen verilerin analizinde bağımsız örneklem t-testleri, çoklu regresyon analizleri ve Hayes PROCESS makrosu (Model 8) kullanılarak bootstrap yöntemiyle koşullu dolaylı etkiler ve aracı-düzenleyici mekanizmalar sınanmıştır.

Bulgular, kadınların erkeklere kıyasla anlamlı derecede daha yüksek iklim değişikliği kaygısı yaşadıklarını ve bu farkın temel olarak bilişsel bozulma boyutundan kaynaklandığını göstermiştir. Ayrıca kadınların çevresel kimlik, iklim değişikliği algıları, enerji/su koruma davranışları, vejetaryen öğün tüketimi ve alternatif ulaşım tercihlerinde erkeklerden daha yüksek puanlar aldıkları saptanmıştır. Aracılık ve düzenleme analizleri, iklim değişikliği algılarının çevresel kimliğin çevre yanlısı davranışlar üzerindeki etkisine aracılık ettiğini ve bu aracılık rolünün cinsiyete göre düzenlendiğini ortaya koymuştur. Söz konusu dolaylı etki erkeklerde daha güçlü bulunurken, kadınlarda çevresel kimliğin davranışlar üzerindeki doğrudan etkisi daha yüksek tespit edilmiştir.

Çalışmanın tartışma ve sonuç bölümlerinde, elde edilen bulgular literatürdeki iklim kaygısı ve toplumsal cinsiyet çalışmalarıyla karşılaştırılıp değerlendirilmiştir. Araştırma, temsil gücü yüksek ulusal bir örneklem üzerinden cinsiyet farklılıklarının sosyo-psikolojik mekanizmalarını açıklığa kavuşturması bakımından alan yazına özgün bir katkı sağlamaktadır. İklim politikaları ve çevre eğitimlerinde toplumsal cinsiyet eşitliği yaklaşımının zorunluluğuna dikkat çeken çalışma, araştırmacılara iklim psikolojisi ve çevre sosyolojisi alanındaki tez ve makalelerde cinsiyet duyarlı müdahale modelleri ve kesişimsel analizler kurgulamak için sağlam ampirik kanıtlar sunmaktadır.

Araştırma bulguları, kadınların erkeklere kıyasla iklim değişikliği kaygısını daha yüksek düzeyde yaşadıklarını ve iklim krizine karşı tasarruf, ulaşım tercihi ve vejetaryen beslenme gibi çevre yanlısı davranışları daha sık sergilediklerini ortaya koymaktadır. Ayrıca kadınların çevresel kimlik bağları ve iklim değişikliği risk algıları erkeklere kıyasla daha gelişmiş bir yapı sergilemektedir.

Yazar bu durumu, kadınların ev içi emek ve bakım sorumlulukları sebebiyle hane halkı enerji kullanımına daha fazla temas etmesi, özel araç sahipliği oranlarının daha düşük olması ve toplumsal cinsiyet rollerinin getirdiği çevresel sorumluluk duygusuyla açıklamaktadır. Erkeklerde ise iklim değişikliği algısının çevresel kimliğin davranışa dönüşmesinde daha baskın bir aracı rol üstlendiği vurgulanmaktadır.

Söz konusu sonuçlar, Elert ve Lundin (2022) ile Heeren ve arkadaşlarının (2022) çalışmalarında vurgulanan cinsiyet farklılıklarını destekler niteliktedir. İklim kaygısının davranışsal tezahürleri literatürdeki karmaşık bulguları açıklamakta, representative örneklem seçimi sayesinde konuya ilişkin tutarsızlıkları gidermede önemli bir referans oluşturmaktadır.

Sonuç olarak yazar, iklim politikalarının ve çevre eğitimi programlarının cinsiyete duyarlı şekilde tasarlanması gerektiğini ifade etmektedir. Sürdürülebilirlik uygulamalarında kadın temsilinin güçlendirilmesi ve ruh sağlığı uzmanlarının iklim kaygısını ele alırken sosyo-psikolojik mekanizmaları dikkate alması temel öneri olarak sunulmaktadır.

Elde edilen bulgular, kadınların daha yüksek iklim değişikliği kaygısı hissettiklerini ve çevre yanlısı eylemlere erkeklerden daha fazla katıldıklarını gösteren Elert ve Lundin (2022) çalışmalarıyla uyumluluk sergilemekte ve bu cinsiyet farkının Portekiz temsil örneğinde doğruluğunu kanıtlamaktadır (Pinho, 2025).

İklim kaygısı ile çevresel kimlik ve iklim değişikliği algıları arasındaki pozitif yönlü ilişkiler, Clayton ve Karzsia (2020) tarafından geliştirilen ölçeğin teorik altyapısı ve literatürdeki psikolojik uyum bulguları ile tam bir paralellik taşımaktadır (Pinho, 2025).

Bu çalışma, alan yazında cinsiyet ile iklim değişikliği kaygısı ve çevre yanlısı davranışlar arasındaki ilişkiye dair var olan çelişkili bulguları temsil gücü yüksek ulusal bir örneklem üzerinden açıklığa kavuşturma işlevi görmektedir. Önceki araştırmaların büyük çoğunluğu kolayda örnekleme yöntemine ve dar kapsamlı demografik değişkenlere dayanırken, bu çalışma sosyo-psikolojik mekanizmaları (çevresel kimlik ve iklim değişikliği algıları) denkleme dahil ederek konuyu çok boyutlu bir yapıya taşımaktadır. Böylece iklim kaygısının ve çevre odaklı eylemlerin cinsiyete göre nasıl biçimlendiğini doğrudan ölçümleyerek ampirik literatürde güvenilir bir referans noktası oluşturmaktadır.

Çalışma, iklim kaygısı ve çevre odaklı eylemlerde kadınların daha yüksek hassasiyet gösterdiğini belirten Elert ve Lundin (2022) ile Hickman ve arkadaşlarının (2021) bulgularını desteklerken; cinsiyetler arasında anlamlı fark bulamayan Asgarizadeh ve arkadaşlarının (2023) sonuçlarıyla farklılaşmaktadır. Yazar, bu tutarsızlıkların temelde metodolojik örnekleme farklılıklarından kaynaklandığını öne sürmekte ve temsil gücü yüksek bir Portekiz örneklemi kullanarak literatürdeki tartışmaya açıklık getirmektedir. Ayrıca çevresel kimliğin davranışa dönüşmesinde iklim krizine dair risk ve gerçeklik algısının aracı rolünü çözümleyerek Steg (2023) tarafından geliştirilen kuramsal çerçeveyi genişletmektedir.

İklim değişikliği ve toplumsal cinsiyet alanında yapılacak bir literatür taraması için bu çalışma, cinsiyet farklılıklarının arkasında yatan sosyo-psikolojik süreçleri ve düzenleyici modelleri ampirik veriyle ortaya koyması açısından kritik bir katkı sunmaktadır. Yalnızca doğrudan etkileri incelemekle kalmayıp aracı ve düzenleyici değişkenli karmaşık modelleri sınaması, literatür derlemelerinde iklim kaygısının işlevsel ve bilişsel boyutlarını detaylandırmayı kolaylaştırmaktadır. Ayrıca sürdürülebilirlik politikalarında cinsiyet eşitliği ilkelerinin entegrasyonuna yönelik kuramsal ve ampirik gerekçeler sağlayarak ilke kararlarına dayanak oluşturmaktadır.