Afrika'da Temiz Enerjiye Geçişin Adalet ve Politika Açısından Çıkarımları

Küresel ölçekte enerji dönüşümü ve iklim değişikliğiyle mücadele çabaları hız kazanırken, Sahra Altı Afrika enerjiye erişim oranlarının düşüklüğü ve ciddi sosyo-ekonomik yapısal sorunlarla karşı karşıya kalmaktadır. Bölge, temiz enerji bileşenlerinin üretimi için hayati önem taşıyan kritik mineraller ve yenilenebilir kaynaklar açısından son derece zengin olmasına rağmen, kıta nüfusunun yaklaşık 600 milyonluk kesimi halen elektrik enerjisinden mahrum bir yaşam sürdürmektedir. Bu durum, temiz enerjiye geçişin sadece teknolojik bir değişim değil, aynı zamanda toplumsal adalet, hakkaniyet ve kapsayıcılık çerçevesinde ele alınması gereken karmaşık bir sorun olduğunu göstermektedir. Sürdürülebilir bir toplum inşa edebilmek için geçiş politikalarının 'kimseyi geride bırakmama' ilkesine dayanması ve halihazırda iklim krizinden en çok etkilenen hassas grupların refahını tehlikeye atmayacak şekilde tasarlanması gerekmektedir.

Bu çalışmanın temel amacı, Afrika bağlamında temiz enerjiye geçişin adalet ve politika çıkarımlarını derinlemesine incelemek, yenilenebilir enerji projelerinin beraberinde getirdiği sosyal, çevresel ve ekonomik riskleri değerlendirmektir. Yöntem olarak çalışma, politika analizi ve kavramsal inceleme (Policy and Practice Review) desenini benimsemiştir. Yazarlar, kıtadaki güncel enerji durumunu, Rusya-Ukrayna savaşı gibi küresel jeopolitik krizlerin enerji güvenliğine etkilerini ve zengin fosil kaynakların varlığı ile ekonomik kalkınma arasındaki hassas dengeyi ikincil veriler ve uluslararası raporlar üzerinden analiz etmiştir. Ayrıca, Birleşmiş Milletler Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları (SDG) ile temiz enerji geçişi arasındaki sinerjiler, seçilmiş Afrika ülkelerinden somut vaka örnekleri (Kamerun, Gambiya, Nijerya, Ruanda, Senegal, Etiyopya vb.) yardımıyla kavramsal ve analitik bir çerçevede çözümlenmiştir.

Çalışmanın temel bulguları, Afrika'da doğrudan 'net-sıfır emisyon' gibi radikal küresel hedeflerin dayatılması yerine, düşük karbonlu kalkınmayı hedefleyen 'kademeli ve esnek bir geçiş' modelinin en gerçekçi yaklaşım olduğunu göstermektedir. Fosil yakıtlara olan bağımlılığın sanayileşme ve gayri safi yurt içi hasıla (GSYİH) artışı ile doğrudan ilişkili olduğu ve kıtanın ekonomik büyüme ile çevresel sürdürülebilirlik arasında hassas bir denge kurması gerektiği vurgulanmaktadır. Ayrıca temiz enerji adı verilen büyük projelerin (örneğin biyoyakıt veya büyük hidroelektrik santralleri) toplumsal cinsiyet adaletsizliklerini artırabildiği, kadınların tarım arazilerini kaybetmelerine yol açabildiği ve Kongo Demokratik Cumhuriyeti'ndeki kobalt madenciliğinde olduğu gibi çocuk işçiliği ve hak ihlalleri gibi sorunları derinleştirebildiği tespit edilmiştir. Enerji dönüşümünün ancak yerel katılım, adil iş gücü koşulları ve kapsayıcı yönetim modelleriyle başarılı olabileceği kanıtlanmıştır.

Tartışma ve sonuç bölümünde çalışmanın ortaya koyduğu bulgular, enerji adaleti literatüründeki batı merkezli (ethnocentric) yaklaşımların eleştirisi bağlamında konumlandırılmaktadır. Batı dünyasında geliştirilen Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları'nın tek tipçi şablonlarının, Afrika'nın yerel kültürel özellikleri, ekonomik yetersizlikleri ve altyapı eksiklikleriyle her zaman örtüşmediği savunulmaktadır. Yazarlar, literatürdeki mevcut teorik boşlukları doldurmak amacıyla, temiz enerji yatırımlarının adalet boyutunu entegre eden bütüncül politika önerileri sunmuştur. Bu çerçevede çalışma, gelecekteki ampirik araştırmalar ve politika yapıcılar için kıymetli bir başvuru kaynağı niteliği taşımakta ve yerel kalkınma planlarının uluslararası iklim taahhütleriyle nasıl uyumlandırılabileceğini somut vaka çalışmaları ve bölgesel sinerjiler üzerinden göstererek literatüre özgün bir katkı sunmaktadır.

Çalışmanın bulguları, küresel kuzey tarafından dayatılan net sıfır karbon hedeflerinin Afrika'nın sosyo-ekonomik gerçekleriyle tam olarak örtüşmediğini net bir şekilde ortaya koymaktadır. Kıtanın enerji güvenliği, ekonomik büyüme ve uygun fiyatlı erişim gibi çok boyutlu sorunları aynı anda yönetmesi gerekmektedir.

Yazarlar bu durumu açıklarken, Rusya-Ukrayna savaşı sonrasında Avrupa'da yaşanan enerji krizi nedeniyle Almanya gibi gelişmiş ülkelerin dahi kömür santrallerine geri dönmek zorunda kaldığı örneğini vermektedir. Bu durum, enerji güvenliğinin her ülke için geçiş sürecinde birincil öncelik olduğunu kanıtlamaktadır.

Literatürdeki tartışmalarla ilişkilendirildiğinde, geleneksel yakıtların (odun, kömür, tezek) kullanımının yol açtığı ev içi hava kirliliği ve buna bağlı ölümler, sadece çevre değil aynı zamanda bir halk sağlığı krizi olarak ele alınmaktadır. Temiz enerjiye geçiş, SDG 3 (Sağlıklı Bireyler) hedefiyle doğrudan sinerji içindedir.

Sonuç olarak, adil bir enerji geçişinin sağlanabilmesi için büyük ölçekli altyapı projelerinin yerel halkın, özellikle de tarım arazilerini kaybeden kırsal kadınların ve tehlikeli koşullarda maden çıkaran çocuk işçilerin haklarını koruyacak yasal mekanizmalarla desteklenmesi gerektiği vurgulanmaktadır.

Yazarlar, Afrika'da yenilenebilir enerji tüketimindeki yüzde 1'lik bir artışın kısa vadede yüzde 0.7, uzun vadede ise yüzde 1.9 oranında ekonomik büyüme sağlayacağını öngören Qudrat-Ullah ve Nevo'nun bulgularını desteklemekte ve mikro şebekelerin istihdam ve hanehalkı geliri üzerindeki doğrudan katkılarını bu doğrultuda vurgulamaktadır (Nsafon et al., 2023).

Çalışmada, Nijerya'daki kırsal hanelerin yüzde 81'inin yemek pişirme için katı yakıtlara ve biyokütleye bağımlı olduğunu gösteren Ifegbesan ve arkadaşlarının bulgularıyla paralellik kurulmuştur. Ev içi hava kirliliğinin solunum yolu hastalıkları ve erken ölümler üzerindeki yıkıcı etkileri, temiz yemek pişirme çözümlerine geçişin aciliyetini doğrulamaktadır (Nsafon et al., 2023).

Bu çalışma, temiz enerji dönüşümü yazınında sıklıkla göz ardı edilen Küresel Güney perspektifini ve özellikle Afrika kıtasının kendine özgü sosyo-ekonomik gerçekliklerini merkeze alarak literatürde kritik bir boşluğu doldurmaktadır. Gelişmiş ülkelerin (Küresel Kuzey) belirlediği radikal net sıfır karbon hedeflerinin, kıtadaki derin enerji yoksulluğu, yetersiz sosyal güvenlik ağları ve birincil ekonomik büyüme ihtiyaçları ile nasıl çeliştiğini gösteren derinlemesine bir analiz sunmaktadır. Böylece temiz enerjiye geçişin salt teknolojik ya da çevresel bir süreç olmadığını, aynı zamanda insan hakları, adalet ve kaynak yönetimiyle doğrudan ilişkili toplumsal bir dönüşüm olduğunu kuramsal düzeyde ortaya koymaktadır.

Çalışma, daha önce Carley ve Konisky (2020) gibi araştırmacıların geliştirdiği enerji adaleti ve eşitliği teorilerini Afrika kıtasının yapısal koşullarına uyarlayarak genişletmektedir. Önceki literatürde enerji dönüşümünün makro-ekonomik ve çevresel faydaları üzerinde durulurken, bu çalışma geçişin mikro düzeydeki yıkıcı ve olumsuz etkilerine odaklanmaktadır. Örneğin Tanzanya'daki arazi kayıpları ve Demokratik Kongo Cumhuriyeti'ndeki kritik mineral madenciliğinde yaşanan hak ihlalleri gibi somut vakaları, enerji adaletinin üç temel boyutu olan dağıtımsal, prosedürel ve tanıma adaletiyle ilişkilendirerek literatürdeki teorik modelleri ampirik vakalarla zenginleştirmektedir.

Bu makale, kapsamlı bir politika analizi sunarak gelecekte literatür taraması yapacak araştırmacılar için çok boyutlu bir sentez kaynağı sağlamaktadır. Temiz enerji projelerinin toplumsal cinsiyet eşitliği (SDG 5), yoksullukla mücadele (SDG 1), açlığın önlenmesi ve sürdürülebilir tarım (SDG 2) ile nitelikli eğitim (SDG 4) gibi farklı kalkınma amaçlarıyla olan doğrudan ve dolaylı sinerjilerini sistematik olarak haritalandırmaktadır. Böylece, enerji politikası alanındaki araştırmacıların sadece karbondioksit emisyon azaltımına değil, aynı zamanda kalkınma odaklı sosyal çıktılara da odaklanmaları gerektiğini göstererek geniş kapsamlı ve disiplinler arası bir bakış açısı sunmaktadır.