Nicel araştırma · 2022
Prevalence of self-care disability among older adults in China
Okur sorusu
Çin'de 60 yaş ve üzeri nüfusta öz bakım yetersizliği yaygınlığı 2010 yılına göre azalarak %2,34 seviyesine gerilemiştir. Bununla birlikte yetersizlik yaşayan yaşlı nüfus homojen olmayıp cinsiyet, yerleşim yeri, bölge ve medeni duruma göre belirgin sosyo-demografik farklılıklar sergilemektedir.
Öne çıkanlar
Küresel ölçekte nüfusun yaşlanması, yaşlı bireylerin günlük yaşam faaliyetlerini tek başlarına sürdürme yeteneklerinin gerilemesiyle birlikte kamu sağlığı ve sosyal güvenlik sistemleri üzerinde ciddi yükler oluşturmaktadır. Dünya genelinde 60 yaş ve üzerindeki yetişkinlerin önemli bir bölümü öz bakım kısıtlılıkları ile mücadele ederken, gelişmekte olan ülkelerde hızlı demografik dönüşüm ile yetersiz uzun süreli bakım altyapısı üst üste binmektedir. Çin'de 2010 ile 2020 yılları arasında yaşlı nüfus oranının artması, düşük doğum oranları ve küçülen aile yapısıyla birleştiğinde geleneksel aile içi bakım modelini sürdürülemez kılmaktadır. 'Henüz zenginleşmeden yaşlanmak' şeklinde özetlenen sosyo-ekonomik gerçeklik ve sosyal güvenlik ağının henüz yetersiz oluşu, öz bakım kısıtlılığı bulunan yaşlıların durumunu ve gereksinimlerini ulusal düzeyde temsil gücü yüksek güncel verilerle incelemeyi zorunlu bir araştırma sorunu haline getirmektedir.
Çalışmanın temel amacı, Çin'in 2020 yılı ulusal nüfus sayımı verilerinden yararlanarak 60 yaş ve üzerindeki yaşlı nüfusta öz bakım yetersizliğinin yaygınlığını ve sosyo-demografik belirleyicilerini makro düzeyde çözümlemektir. Araştırmada 2020 nüfus sayımının yüzde 10'luk rastgele hanehalkı örnekleminde yer alan ve sağlık durumu anketini yanıtlayan 25,5 milyon yaşlı bireye ait veriler analiz edilmiştir. Sağlık durumu son bir aydaki öz bakım yeteneğine göre sınıflandırılmış; yeme, giyinme ve hareket etme gibi günlük temel ihtiyaçlarını karşılayamayanlar öz bakım yetersizliğine sahip grup olarak tanımlanmıştır. Elde edilen oranlar; yaş, cinsiyet, kır-kent yerleşimi, coğrafi bölge ve medeni duruma göre incelenmiş, ayrıca 2010 nüfus sayımı verileriyle karşılaştırmalı eğilim analizleri yapılarak temel geçim kaynakları ile yaşam düzenleri değerlendirilmiştir.
Çözümlemeler sonuçunda, 2020 yılında Çin'de 60 yaş ve üzeri yetişkinlerde öz bakım yetersizliği yaygınlığının yüzde 2,34 olduğu ve 2010 yılındaki yüzde 2,95 oranına göre bir gerileme kaydettiği saptanmıştır. Yaş arttıkça yetersizlik riski belirgin şekilde yükselmekte, özellikle 80 yaş üzerinde oran yüzde 5'i, 90 yaş üzerinde ise yüzde 15'i aşmaktadır. Cinsiyet bakımından 75 yaş sonrasında kadınlarda öz bakım yetersizliği oranı erkeklerden daha yüksek bulunmuştur. Kırsal kesimde yaşayanlarda ve ülkenin batı bölgelerinde yetersizlik oranı kentlere ve doğu kıyılarına kıyasla daha yüksektir. Hiç evlenmemiş ve dul kalmış yaşlıların en yüksek öz bakım yetersizliği riskine sahip olduğu belirlenmiştir. Ayrıca öz bakım yetersizliği olan yaşlıların büyük çoğunluğunun aile üyeleriyle birlikte yaşadığı ve onların desteğine bağımlı olduğu, kentlerde emekli maaşlarının önemli bir geçim kaynağı oluşturmasına karşın kırsalda bu imkânın oldukça sınırlı kaldığı görülmüştür.
Elde edilen bulgular, öz bakım yetersizliği oranındaki düşüşe rağmen artan toplam yaşlı nüfusu nedeniyle bakıma muhtaç bireylerin mutlak sayısının büyümeye devam ettiğini göstermektedir. Bu durum, yazarın tartıştığı üzere, sağlık hizmetlerinin iyileşmesiyle yaşam süresi uzayan bireylerin yetersizlik dönemiyle daha uzun süre yaşamak durumunda kaldığına işaret etmektedir. Kır ile kent arasındaki imkân farklılıkları ve emeklilik sistemlerindeki eşitsizlikler, kamu politikalarının özellikle aile merkezli bakımı destekleyen esnek mekanizmalar ve kırsal alanları kapsayan uzun süreli bakım sigortaları ekseninde yeniden yapılandırılmasını gerektirmektedir. Sonuç olarak çalışma, literatürde homojen bir kitle olarak ele alınmaması gereken yaşlı nüfusun sosyo-demografik kırılımlarını ortaya koyarak geleceğe dönük sağlık planlamaları ve sosyal politika tasarımları için kapsayıcı bir ampirik zemin sunmaktadır.
Çalışma, demografik geçiş kuramı, epidemiyolojik geçiş modeli ve yaşlılıkta sosyal destek ile aile yapısının dönüşümünü açıklayan sosyolojik yaklaşımlara dayanmaktadır. Çin'in sosyo-ekonomik gelişme düzeyini ve geleneksel bakım dinamiklerini tanımlayan 'zenginleşmeden yaşlanma' (Wei Fu Xian Lao) kavramı analitik çerçevenin merkezinde yer almaktadır.
Çalışma, Çin'deki ve küresel ölçekteki yaşlılık, ADL/IADL kısıtlılıkları, uzun süreli bakım gereksinimleri ve aile içi bakım kaynaklarının daralması üzerine odaklanan geniş bir literatürü ele almaktadır. Özellikle kır-kent arasındaki sağlık hizmetlerine erişim eşitsizlikleri, emeklilik ve sosyal güvenlik fonlarının sürdürülebilirliği ile dul veya bekar yaşlıların karşı karşıya kaldığı sağlık risklerine dair önceki araştırmalarla doğrudan diyalog kurulmaktadır.
Bu çalışmanın amacı, Çin 2020 nüfus sayımı verilerine dayanarak 60 yaş ve üzeri bireylerde öz bakım yetersizliğinin yaygınlığını, sosyo-demografik özelliklerini, gelir kaynaklarını ve yaşam düzenlerini makro düzeyde analiz etmektir (Guo et al., 2022).
Bu araştırmada Çin 2020 ulusal nüfus sayımı verilerinden yararlanılarak 60 yaş ve üzerindeki yaşlı nüfusta öz bakım yetersizliği yaygınlığı, sosyo-demografik belirleyiciler, gelir kaynakları ve yaşam düzenleri makro düzeyde nicel ve betimsel analiz yaklaşımıyla incelenmiştir (Guo et al., 2022).
Çin'de 2020 yılında 60 yaş ve üzeri yaşlı nüfusta öz bakım yetersizliği yaygınlığı %2,34 olarak gerçekleşmiş olup, bu oran 2010 yılındaki %2,95 seviyesine göre bir düşüş göstermiştir (Guo et al., 2022, s. 3).
Medeni duruma göre yapılan değerlendirmede, hiç evlenmemiş ve dul kalmış yaşlı bireyler diğer gruptakilere kıyasla en yüksek öz bakım yetersizliği yaygınlığına sahiptir (Guo et al., 2022, s. 3).
Öz bakım yetersizliği yaşayan yaşlı nüfus kentsel alanlarda temel geçim kaynağı olarak emekli maaşı ve aile üyelerine dayanırken, kırsal alanda ana geçim kaynağı aile desteğidir (Guo et al., 2022, s. 6).
Öz bakım yetersizliği bulunan yaşlı bireylerin %77,27'si eşi veya çocuklarıyla birlikte yaşamakta, %8,32'si yalnız yaşamakta ve kurumsal bakımda kalanların oranı oldukça düşük kalmaktadır (Guo et al., 2022, s. 6).
Çalışma bulguları, Çin'de 60 yaş ve üzeri yetişkinlerde öz bakım yetersizliği yaygınlığının %2,34 olduğunu ve 2010 yılına kıyasla düşüş gösterdiğini ortaya koymaktadır. Ancak ileri yaş gruplarında, özellikle 80 yaş üzerinde insidans belirgin biçimde tırmanmakta, yaşlanmayla birlikte fiziksel ve bilişsel gerilemenin öz bakım yetisine olumsuz yansıdığı gözlenmektedir.
Yazarlar bu tabloyu, sağlık ve hijyen koşullarındaki iyileşmeler sayesinde ortalama yaşam süresinin uzaması ancak kronik hastalıklar ve organ yetmezlikleri nedeniyle yetersizlik süresinin de yaşamın son dönemine kaymasıyla açıklamaktadır. Ayrıca kadınların erkeklere kıyasla daha yüksek yaşam beklentisine sahip olması, ileri yaşlarda öz bakım desteğine gereksinim duyan kadın nüfus oranını artırmaktadır.
Elde edilen sonuçlar, eş kaybı ve bekarlık durumunun sağlık durumunu kötüleştirdiğini gösteren Hu (2020) ile Han ve arkadaşlarının (2021) çalışmalarıyla uyumludur. Literatürde belirtildiği üzere dul kalma sonrası felç ve demans riskinin artması yetersizlik gelişimini tetiklerken, kentleşme ve tıbbi kaynakların kentsel bölgelerde yoğunlaşması da kır-kent arasındaki sağlık eşitsizliklerini beslemektedir.
Sonuç olarak, öz bakım yetersizliği yaşayan yaşlıların homojen bir grup olmadığı, bölgesel ve sosyo-demografik farklılıklar taşıdığı vurgulanmaktadır. Sosyal güvenlik ve uzun süreli bakım sigortası sistemlerinin özellikle kırsal bölgeleri, batı eyaletlerini, yalnız yaşayan kadınları ve dul bireyleri önceliklendirecek şekilde genişletilmesi ve aile temelli bakımın devlet destekleriyle güçlendirilmesi gerekmektedir.
Araştırmacılar, medeni durumun sağlık üzerindeki etkisini tartışırken Hu (2020) tarafından vurgulanan Çin toplumunda eşlerin ve aile bireylerinin birey sağlığındaki benzersiz rolü bulgusuyla uyumlu şekilde, evlenmemiş veya dul kalmış yaşlıların daha yüksek öz bakım yetersizliği riski taşıdığını belirtmektedir (Guo et al., 2022, s. 3).
Yazarlar, dul kalan yaşlılarda bozulan sağlık durumunun inme ve demans riskini artırdığını gösteren Han ve arkadaşlarının (2021) çalışmasına atıfta bulunarak, eş kaybının yaşlılarda öz bakım yetersizliğini tetikleyen temel bir mekanizma olduğunu doğrulamaktadır (Guo et al., 2022, s. 7).
Bu çalışma, gerontoloji ve kamu sağlığı literatüründe ulusal düzeyde makro nüfus verilerine dayalı epidemiyolojik kanıt sunma işlevi görmektedir. Çin 2020 nüfus sayımının yüzde 10'luk örneklem verisini analiz eden yayın, yaşlı nüfusta öz bakım yetersizliği yaygınlığının zamansal değişimini ve sosyo-demografik katmanlara göre dağılımını ortaya koymaktadır. Çalışma, mikro ölçekli saha araştırmalarının aksine, ulusal temsil gücü yüksek ampirik veri sunarak sosyal politika ve sağlık altyapısı planlamasına yön veren makro bir referans kaynağı görevi üstlenmektedir.
İncelenen yayın, önceki literatürde yer alan aile içi bakım kapasitesinin gerilemesi ve yaşlı nüfusun artması yönündeki ampirik bulguları genişletmektedir. 2010 nüfus sayımı verileriyle 2020 verilerini karşılaştırmalı olarak ele alan çalışma, öz bakım kısıtlılığı yaygınlığının oran olarak azaldığını ancak mutlak yaşlı sayısının artması nedeniyle hizmet talebinin yükseldiğini göstermektedir. Ayrıca literatürdeki geleneksel kır-kent eşitsizliği ve cinsiyet tabanlı yaşam beklentisi farklılıklarına dair kuramsal yaklaşımları makro düzeyde doğrulamakta ve güncellemektedir.
Literatür taraması yapacak araştırmacılar için bu çalışma, gelişmekte olan ülkelerdeki hızlı nüfus yaşlanması ve uzun süreli bakım krizini ampirik olarak haritalandırma imkânı sağlar. Yayında sunulan prevalans oranları, gelir kaynakları ve yaşam düzenlerine dair sosyo-demografik döküm, araştırmacıların kır-kent ayrımı, cinsiyet eşitsizlikleri ve medeni durumun sağlık üzerindeki koruyucu veya kısıtlayıcı etkilerini sentezlemesine olanak tanır. Ayrıca devlet tabanlı sosyal güvenlik sistemlerinin dönüşüm ihtiyacını ampirik temele oturtur.
Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki araştırma taslaklarına dönüştürülmüştür.
Bu kullanım, nüfus dinamikleri ve yaşlı bakım talebi üzerine yazılan alan taramalarında, prevalans düşüşü ile mutlak nüfus artışı arasındaki çelişkili yapıyı ampirik veriyle örneklendirmek için uygundur (Guo et al., 2022, s. 3).
Makaleyle bağlantısı: Makalede kırsal alandaki yetersizlik yaşayan yaşlıların neredeyse tamamen aileye bağımlı olduğu ve sosyal güvenlik imkânlarından kentsel alana göre daha az yararlandığı bulgusundan türetilmiştir (Guo et al., 2022, s. 6).
Tez çalışmalarının tartışma bölümünde, kurumsal bakım kapasitesinin yetersiz olduğu yapılarda aile temelli bakımın baskınlığını ve sosyal güvenlik reformlarının gerekliliğini vurgulamak amacıyla kullanılır (Guo et al., 2022, s. 6).
Makaleyle bağlantısı: Yazarların tartışma ve sonuç bölümünde uzun süreli bakım sigortası (LTCI) uygulamasının kırsal alanları ve öncelikli grupları kapsayacak şekilde genişletilmesi gerektiği yönündeki politika çağrısına dayanmaktadır (Guo et al., 2022, s. 7).
Medeni durum ve sosyal destek ağlarının sağlık çıktılarındaki belirleyici rolünü tartışırken ampirik veri desteği sağlamak için elverişlidir (Guo et al., 2022, s. 7).
Makaleyle bağlantısı: Yazarların 75 yaş üstü kadınlarda ve dul/hiç evlenmemiş bireylerde öz bakım yetersizliği riskinin belirgin biçimde arttığına ilişkin bulgusu ve bu grubun sosyal politikalarda önceliklendirilmesi önerisinden türetilmiştir (Guo et al., 2022, s. 7).
Çalişmada kadınlarin eğitim seviyesi arttikça sözel ve psikolojik şiddete maruz kalma olasiliklarinin yükseldiği, özellikle üniversite mezunu kadınlarin okuryazar olmayanlara göre daha yüksek risk taşidiği saptanmiştir.
Ömer Alkan ve 2 yazar · PLoS ONE · Sosyal Bilimler
Mobil uygulamalar ve web tabanlı platformlar, ergenlerin teknoloji kullanım tercihlerine uygun şekilde kişiselleştirilmiş sağlık bilgisi sunarak sağlık yönetimi süreçlerine katılımı önemli ölçüde artırmaktadır.
Stefania Mancone ve 4 yazar · Frontiers in Public Health · Sosyal Bilimler
Mevcut yasal ruh sağlığı hizmeti modelleri, Avrupamerkezci ve medikalize edici değerlendirme yaklaşımlarının egemenliği nedeniyle etnik azınlık gruplarına kişi odaklı bakım sunulmasında temel bir engel teşkil etmektedir.
Narinder Bansal ve 5 yazar · PLoS Medicine · Sosyal Bilimler