Nitel araştırma makalesi incelemesi

Cinsel Sağlık Hizmetlerinde Sağlık Profesyonellerinin Erkekler ve Erkeklikler Üzerine Söylemleri: Bir Odak Grup Çalışması

Cinsel sağlık hizmetleri tarihsel olarak kadın üreme sağlığı merkezli şekillenmiş olup erkeklerin bu hizmetlerden yararlanma oranlarının düşük kaldığı ve erkeklerin cinsel sağlık kurumlarını stresli, heteronormatif ve kadın odaklı algıladıkları bildirilmektedir.

Makalenin anahtar kelimeleri

Yazar: Tommy Persson et al.
Yayın: BMC Health Services Research
Tarih: 2023-05-24
DOI: 10.1186/s12913-023-09508-2

Makalenin Kapsamı ve Akademik İçeriği

Cinsel sağlık hizmetleri, tarihsel birikimi ve kurumsal örgütlenme biçimi itibarıyla çoğunlukla kadın üreme sağlığı odaklı bir alan olarak yapılandırılmıştır. Buna karşın, erkeklerin cinsel sağlık hizmetlerinden yararlanma düzeylerinin düşük olması, bu hizmetleri stresli ve kadınlara göre tasarlanmış bulmaları toplumsal cinsiyet eşitliği açısından önemli bir sorun teşkil etmektedir. Sağlık kurumlarında çalışan profesyonellerin hasta ile olan etkileşimlerinde taşıdıkları toplumsal cinsiyet normları ve söylemsel kalıplar, sunulan bakımın kalitesini ve erişilebilirliğini doğrudan şekillendirmektedir. Bu çalışma, İsveç sağlık sisteminde erkek cinsel sağlığı alanında görev yapan profesyonellerin erkeklik olgusunu ve erkek hastaların sosyal konumunu söylemsel düzeyde nasıl inşa ettiklerini inceleyerek literatürdeki kurumsal söylem ve toplumsal cinsiyet eşitsizliği tartışmalarına odaklanmaktadır.

Çalışmada nitel araştırma tasarımı benimsenmiş ve İsveç'in Västra Götaland bölgesinde erkek cinsel sağlığı üzerine çalışan 35 sağlık profesyoneli ile 7 ayrı odak grup görüşmesi gerçekleştirilmiştir. Katılımcı grubu ebe, hemşire, hekim, psikolog ve sosyal hizmet uzmanlarından oluşmaktadır. Araştırmada elde edilen görüşme metinleri, Fairclough'un Eleştirel Söylem Analizi çerçevesine dayalı olarak metin, söylemsel uygulama ve sosyal uygulama boyutlarında üç aşamalı bir kodlama sürecinden geçirilmiştir. Veri toplama sürecinde katılımcılara önceden tanımlanmış bir erkeklik tanımı dayatılmamış, sağlık çalışanlarının kendi özgün deneyimleri ve tutumları üzerinden söylemsel inşaları serbestçe ifade etmelerine olanak tanınmıştır.

Çalışmanın bulguları, cinsel sağlık hizmetlerinde erkekliğin dört temel söylemsel tema çerçevesinde inşa edildiğini göstermektedir. İlk olarak, sağlık profesyonelleri toplumdaki hegemonyak ve macho erkeklik normlarını sorunlu ve zararlı görerek kendi kurumlarını toplumsal erkeklikten ayrıştırmaktadır. İkinci olarak, erkek cinsel sağlığına ilişkin ortak ve resmi bir profesyonel söylemin bulunmaması nedeniyle çalışanlar kişisel ilişkisel deneyimlerini ve cinsiyetsizlik söylemlerini telafi edici bir strateji olarak kullanmaktadır. Üçüncü olarak, cinsel sağlık ortamı baskın biçimde kadın alanı olarak kurgulanmakta ve erkek hastaların varlığı kadın normlarının bir ihlali olarak algılanmaktadır. Son olarak, erkek hastalar isteksiz veya yönlendirilmeye muhtaç hastalar olarak inşa edilmekte ve sağlık çalışanları erkekliği dönüştürme misyonu üstlenen değişim aktörleri olarak konumlanmaktadır.

Araştırmanın tartışma ve sonuç bölümünde, tespit edilen söylemsel kalıpların erkek hastaları cinsel sağlık ortamında ötekileştirme riski taşıdığı ve bu durumun eşit şartlarda sağlık hizmeti sunma hedefiyle çeliştiği vurgulanmaktadır. Ortak bir profesyonel erkeklik söyleminin eksikliği, sağlık çalışanlarının tutumlarını kişisel algılara veya kadın odaklı normlara dayandırmasına yol açmaktadır. Yazarlar, erkek cinsel sağlığı ve erkeklik konularının tıp ve sağlık bilimleri müfredatına entegre edilmesi gerektiğini savunmaktadır. Bu araştırma, Türk araştırmacılar için cinsel sağlık hizmetlerinde toplumsal cinsiyet rejimi, hasta-hekim iletişimi ve sağlık politikaları konularında nitel ve söylemsel çözümlemeler tasarlarken somut bir kuramsal ve metodolojik referans sunmaktadır.

Araştırmanın amacı

Sağlık çalışanlarının cinsel sağlık hizmetlerinde toplumsal cinsiyete dayalı sosyal konumu, özellikle erkeklik ve erkekliğin ilişkiler içinde konumlandığı algısı bakımından nasıl inşa ettiklerini keşfetmektir(Persson et al., 2023).

İnceleme ve modelleme yöntemi

Çalışma, İsveç'te erkeklerin cinsel sağlığı alanında çalışan sağlık profesyonellerinin odak grup görüşmelerinden elde edilen verileri Norman Fairclough'un üç boyutlu eleştirel söylem analizi modeli çerçevesinde inceleyen nitel bir araştırmadır(Persson et al., 2023).

Kuramsal ve kavramsal çerçeve

Çalışma, Norman Fairclough'un dilin güç ve iktidar ilişkilerini yeniden ürettiğini ve değiştirdiğini savunan Eleştirel Söylem Analizi (CDA) üç boyutlu modeline dayanmaktadır. Metin düzeyi, söylemsel uygulamalar ve sosyal uygulamalar katmanlarından oluşan bu model, cinsel sağlık kurumlarındaki söylemlerin toplumsal normlar ve kurumsal yapılarla etkileşimini çözümlemeyi sağlamaktadır.

Makalenin ele aldığı literatür

Çalışma, hegemonyak erkeklik kuramı (Connell), toplumsal cinsiyet rejimleri ve sosyal konum kavramsallaştırması (Schippers) ile erkeklerin sağlık arama engelleri (Courtenay, Galdas, O'Brien) literatürünü ele almaktadır. Ayrıca cinsel sağlık hizmetlerinin kadın odaklı yapısı ve erkeklerin bu hizmetlerden dışlanmışlık deneyimleri üzerine İsveç ve İskandinav bağlamındaki ampirik araştırmalarla ilişki kurulmaktadır.

Araştırma Tasarımı

Evren veya inceleme alanı: İsveç'te birinci basamak sağlık merkezlerinde ve cinsel/üreme sağlığı uzmanlık kliniklerinde erkek cinsel sağlığı alanında klinik olarak çalışan sağlık profesyonelleridir.
Örneklem veya araştırma materyali: Farklı mesleki uzmanlıklardan (ebe, hemşire, psikolog, sosyal hizmet uzmanı/danışman, pratisyen hekim) 24'ü kadın ve 11'i erkek olmak üzere toplam 35 sağlık çalışanının yer aldığı 7 odak grup görüşmesi metnidir.
Veri toplama süreci: Katılımcıların çalıştıkları kurumların toplantı odalarında, 4-6 kişilik 7 odak grupta gerçekleştirilen ve yaklaşık 90 dakika süren ses kayıtlı yarı yapılandırılmış görüşmeler aracılığıyla toplanmıştır.
Veri analiz yöntemi: Norman Fairclough'un metin düzeyi, söylemsel pratikler ve toplumsal pratiklerden oluşan üç boyutlu eleştirel söylem analizi (CDA) modeli temel alınarak kodlanmış ve tematik olarak bütünleştirilmiştir.

Erkeklik normlarıToplumsal cinsiyete dayalı sosyal konumEleştirel söylem analiziCinsel sağlık hizmetleriÖtekileştirmeİlişkisel erkeklik algısı

Araştırmanın Bulguları

Sağlık profesyonelleri toplumsal erkekliği maço, baskıcı ve zararlı olarak kurgulayıp cinsel sağlık ortamının ilkeleriyle bağdaşmaz görmekte ve kendilerini bu toplumsal erkeklikten açıkça soyutlamaktadır(Persson et al., 2023, s. 5).

Sağlık çalışanları erkek hastalarla iletişimde ortak ve kurumsallaşmış bir profesyonel söylemden yoksundur; bu eksikliği kendi özel ilişkilerinden edindikleri deneyimlerle veya cinsiyetler üstü profesyonellik iddialarıyla telafi etmeye çalışmaktadır(Persson et al., 2023, s. 5).

Cinsel sağlık hizmetleri tarihsel ve uygulamalı olarak dişil bir alan olarak inşa edilmekte, erkek hastaların mevcudiyeti ve erkeklik ifadeleri bu alanda görünür bir norm ihlali olarak algılanmaktadır(Persson et al., 2023, s. 5).

Erkek hastalar cinsel sağlık hizmeti almaya isteksiz ve acemi bireyler olarak konumlandırılmakta, sağlık profesyonelleri ise hastaların erkeklik algılarını dönüştürmeyi kendilerine verilmiş bir misyon olarak görmektedir(Persson et al., 2023, s. 5).

Bulguların Tartışılması ve Araştırmanın Sonucu

Bulguların Yazarlar Tarafından Yorumlanışı

Araştırma bulguları, cinsel sağlık hizmetlerinde görev yapan sağlık profesyonellerinin toplumsal erkeklik normlarını hizmet sunumuyla bağdaşmaz bulduklarını ve bu durumu sorunlaştırdıklarını göstermektedir. Sağlık çalışanları erkek hastalarla etkileşimde ortak bir profesyonel dilden yoksun oldukları için kişisel ilişkisel tecrübelerine veya cinsiyetten bağımsız bakım verme iddialarına sığınmaktadır.

Yazarlar bu durumu, sağlık profesyonellerinin örgütlenme ve eğitim süreçlerinde erkek cinsel sağlığına ilişkin sistematik bir mesleki söylem kazanmamış olmalarına bağlamaktadır. Formal eğitimdeki bu eksiklik, profesyonellerin dişil normları varsayılan standart kabul etmelerine ve erkek hastaları bu normlardan sapan unsurlar olarak değerlendirmelerine yol açmaktadır.

Tartışma bölümünde bu sonuçlar hegemonik erkeklik kuramı ve sağlık hizmetlerindeki ötekileştirme literatürüyle karşılaştırılmaktadır. Cinsel sağlık kliniklerinin ve bekleme salonlarının dişil mekanlar olarak kurgulanmasının, erkek hastaların aşırı görünürlüğüne ve hizmete erişimde kendilerini yabancı hissetmelerine neden olduğu vurgulanmaktadır.

Sonuç olarak, sağlık profesyonellerinin erkekliği dönüştürme misyonu üstlenmesi yetki aşımı ve ötekileştirme riski barındırmaktadır. Eşit ve nitelikli sağlık hizmeti sunumu için tıp ve hemşirelik müfredatlarına erkek cinsel sağlığının biyopsikososyal boyutlarıyla dahil edilmesi zorunlu görülmektedir.

Bulguların Önceki Araştırmalarla Karşılaştırılması

Sağlık çalışanlarının toplumsal erkekliği maço söylemiyle güç ve egemenlikle ilişkilendirip hizmet ortamından soyutlama biçimi, Connell tarafından kavramsallaştırılan ve ataerkil toplumsal cinsiyet düzenini meşrulaştıran hegemonik erkeklik kuramı ile doğrudan örtüşmektedir(Persson et al., 2023, s. 10).

Sağlık profesyonellerinin mesleki söylem yokluğunda özel hayat deneyimlerini ve cinsiyet-körlüğü iddialarını stratejik olarak kullanmaları, Seymour-Smith ve arkadaşlarının birinci basamakta sağlık çalışanlarının erkekliği hem eleştirip hem koruyarak çelişkili söylemsel stratejiler geliştirdiği yönündeki bulgularıyla paralellik sergilemektedir(Persson et al., 2023, s. 10).

Sonuç Bölümünün Sunduğu Çıkarımlar

Sağlık profesyonellerinin söylemleri, toplumsal erkekliği cinsel sağlık hizmetleriyle uyumsuz görmekte ve bu hizmet ortamlarında erkekliği dişil normların bir ihlali olarak inşa etmektedir. Erkeklerin isteksiz hasta olarak konumlandırılması ve sağlık profesyonellerinin erkekliği dönüştürme misyonu üstlenmesi, erkek hastaların ötekileştirilmesi riskini doğurmakta ve eşit koşullarda bakım sunumunu zorlaştırmaktadır. Cinsel sağlık hizmetlerinde erkeklere yönelik bilgiye dayalı, tutarlı ve ortak bir profesyonel söylemin geliştirilmesi, sağlık eğitim müfredatlarına erkek cinsel sağlığının dahil edilmesiyle mümkündür(Persson et al., 2023).

Literatür Taraması İçin Sunduğu Çerçeve

Bu makale, cinsel sağlık hizmetlerindeki kurumsal süreçleri toplumsal cinsiyet rejimleri ve hegemonic erkeklik teorileri çerçevesinde inceleyerek literatürde önemli bir boşluğu doldurmaktadır. Geleneksel olarak kadın odaklı şekillenen cinsel sağlık hizmetlerinde, erkeklerin dışlanma veya çekinme nedenlerini sadece bireysel tutumlarla değil, bizzat sağlık profesyonellerinin söylemsel ve mekansal inşalarıyla açıklamaktadır. Makale, sağlık çalışanlarının hem erkekliği değiştirme arzusu besleyip hem de profesyonel söylem eksikliğini özel hayat deneyimleriyle kapatmaya çalışmalarını ele alarak literatürde kurumsal söylem analizinin önemini göstermektedir.

Çalışma, Courtenay (2000) tarafından ortaya konan erkeklik normlarının sağlık arama davranışları üzerindeki olumsuz etkilerine ilişkin teorik temellere dayanmaktadır. Ayrıca Schippers (2007) ve Connell (2008) gibi teorisyenlerin sosyal konum ve hegemonic erkeklik kavramsallaştırmalarını ampirik olarak cinsel sağlık hizmeti sunucularının dilsel pratiklerine uygulamaktadır. Önceki araştırmaların çoğunlukla erkek hastaların kendi deneyimlerine ve engellerine odaklanmasına karşılık, bu çalışma odağı doğrudan hizmet sağlayıcıların kurumsal ve kişisel söylemlerine kaydırarak literatürdeki tek taraflı bakış açısını genişletmektedir.

Bu araştırma, Türk araştırmacılar için cinsel sağlık hizmetlerinde erkeklerin katılımını engelleyen gizli kurumsal engelleri anlamada metodolojik ve teorik bir kılavuz sunmaktadır. Sağlık kurumlarındaki bekleme salonu tasarımı, dilsel kodlar ve hizmet standartlarının nasıl dişil normlarla yapılandığını deşifre ederek, hizmet kalitesinin artırılması için somut bir perspektif kazandırmaktadır. Sağlık profesyonellerinin erkek hastaları öteki olarak konumlandırmasının eşitlikçi bakım önündeki en büyük engellerden biri olduğunu göstererek, sağlık politikası ve eğitim reformu tartışmalarına kritik bir katkı sağlamaktadır.

Kaynakça

Connell, R., & Lindén, Å. (2008). Maskuliniteter (2nd ed.). Daidalos.
Seymour-Smith, S., Wetherell, M., & Phoenix, A. (2002). My wife ordered me to come!': a discursive analysis of doctors' and nurses' accounts of men's use of general practitioners. Journal of Health Psychology, 7(3), 253-267. https://doi.org/10.1177/1359105302007003220

Tez ve Makale Araştırmalarında Kullanım

Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.

Tez veya makalede kullanım · literatüre-review

Toplumsal cinsiyet normları sağlık kurumlarında eşitsizlikleri ve yanlılığı derinleştirebilmektedir.

Bu makale, kurumsal ortamlarda toplumsal cinsiyet normlarının hasta ve sağlık çalışanı etkileşimini şekillendirerek sağlıkta eşitsizliklerin nasıl yeniden üretildiğini açıklamak için kullanılabilir(Persson et al., 2023).

Türkiye'deki Cinsel Sağlık ve Aile Planlaması Merkezlerinde Görev Yapan Sağlık Çalışanlarının Erkek Hastalara İlişkin Söylemsel İnşaları

Araştırma sorusu: Türkiye'deki cinsel sağlık ve aile planlaması çalışanları, erkek hastaları ve onların cinsel sağlık arayışlarını kendi klinik söylemlerinde nasıl konumlandırmaktadır?
Yöntem taslağı: Nitel betimsel desen. Türkiye'nin farklı bölgelerindeki cinsel sağlık merkezlerinde görev yapan ve veri doygunluğuna ulaşana kadar kartopu örneklemeyle seçilecek en az 30 sağlık çalışanıyla yarı yapılandırılmış derinlemesine görüşmeler yapılacaktır. Elde edilen transkriptler Fairclough'un eleştirel söylem analizi modeliyle çözümlenecektir.

Makaleyle bağlantısı: Makalede tespit edilen sağlık çalışanlarının profesyonel söylem eksikliğini özel ilişkisel tecrübeleriyle kapatmaya çalışma eğilimi ve bunun yarattığı ötekileştirme riski, Türk sağlık sistemindeki benzer kurumsal dinamikleri sörgülamak için bu araştırmayı gerekli kılmaktadır(Persson et al., 2023, s. 12).

Tez veya makalede kullanım · Tartışma

Cinsel sağlık hizmetlerinde erkeklerin ötekileştirilmesi eşit bakım sunumunu engellemektedir.

Cinsel sağlık kliniklerindeki kurumsal ve mekansal yapılanmanın erkekleri normal hastanın dışındaki bir sapma gibi kurgulamasının, bakım kalitesini düşürdüğünü tartışırken bu kaynaktan yararlanılabilir(Persson et al., 2023, s. 12).

Cinsel Sağlık Hizmetlerinde Fiziksel Mekanın Toplumsal Cinsiyet Kodları: Bekleme Salonu Tasarımlarının Erkeklerin Hizmet Alımı Üzerindeki Etkisi

Araştırma sorusu: Cinsel sağlık merkezlerindeki bekleme salonlarının mekansal ve görsel tasarımı, erkek hastaların aşırı görünürlük ve yabancılaşma algılarını nasıl etkilemektedir?
Yöntem taslağı: Çoklu durum çalışması. Dişil olarak tasarlanmış geleneksel klinikler ile nötr tasarıma sahip klinikler karşılaştırılacaktır. Amaçlı örneklemeyle seçilen ve cinsel sağlık hizmeti alan 24 erkek hasta ile bekleme alanında gözlem sonrasında odak grup görüşmeleri gerçekleştirilecek, mekansal analiz yöntemleri ve tematik analiz birlikte kullanılacaktır.

Makaleyle bağlantısı: Yazarların makalede bekleme salonunun dişil bir alan olarak kurulmasının erkeklik normlarıyla çeliştiği ve erkekleri hypervisible kılarak rahatsız ettiği bulgusu, bu fiziksel ve mekansal engellerin deneysel veya nitel olarak daha derin incelenmesi çağrısına dayanmaktadır(Persson et al., 2023, s. 12).

Tez veya makalede kullanım · Kavramsal çerçeve

Eleştirel söylem analizi kurumsal sağlık yapılarındaki güç ilişkilerini ortaya koymakta güçlü bir araçtır.

Araştırmada kullanılan Fairclough'un üç boyutlu söylemsel modelinin, sağlık çalışanlarının bilinçaltı tutumlarını ve kurumsal normları deşifre etmede nasıl işlevsel olduğunu temellendirmek için kullanılır(Persson et al., 2023, s. 2).

Tıp ve Hemşirelik Müfredatlarında Erkek Cinsel Sağlığı ve Erkeklik Çalışmaları Modülünün Sağlık Profesyoneli Adaylarının Söylemsel Tutumlarına Etkisi

Araştırma sorusu: Tıp ve hemşirelik son sınıf öğrencilerine yönelik geliştirilen erkek cinsel sağlığı eğitim modülü, öğrencilerin gelecekteki erkek hastalara yönelik mesleki söylemlerini ve önyargılarını nasıl etkilemektedir?
Yöntem taslağı: Karma yöntemli yarı deneysel çalışma. Müdahale grubuna erkek cinsel sağlığı ve toplumsal cinsiyet normları modülü uygulanacak, kontrol grubuna standart müfredat verilecektir. Örneklem büyüklüğü güç analiziyle belirlenecektir. Nicel olarak tutum ölçekleri uygulanırken, nitel olarak odak grup görüşmeleriyle söylem dönüşümleri analiz edilecektir.

Makaleyle bağlantısı: Makalenin sonuç kısmında ısrarla vurgulanan, sağlık çalışanlarının tıp ve ebelik/hemşirelik eğitimlerinde erkek cinsel sağlığına dair kuramsal ve pratik bir eğitim almadıkları için profesyonel söylem geliştiremedikleri tespiti bu eğitim odaklı önerinin temel gerekçesidir(Persson et al., 2023, s. 2).