Güncel Sorunlara “Klasik” Bir Çözüm: İstanbul, Beykoz’da Enformel Cami Üretiminden Örnekler

Türkiye'de 1950'lerden itibaren yaşanan hızlı kentleşme ve sanayileşme, özellikle İstanbul gibi büyük şehirlerde kırdan kente göçle birlikte enformel yerleşimlerin (gecekondu) yaygınlaşmasına neden olmuştur. Bu yerleşimler, başlangıçta yasa dışı olarak algılansa da, zamanla sosyal, kültürel, ekonomik ve mekânsal üretim dinamiklerinin bir parçası olarak teorik literatürde yeniden değerlendirilmektedir. Ancak, enformel konut üretimi üzerine yoğunlaşan literatürün aksine, bu enformel kentsel bağlamlarda camiler gibi kamusal yapıların kolektif üretim süreçleri, mimari oluşumları ve toplumsal rolleri yeterince incelenmemiştir. Bu boşluk, enformel pratiklerin kamusal alandaki yansımalarını anlamak için önemli bir araştırma alanı sunmaktadır.

Bu çalışma, İstanbul'un Beykoz ilçesinden seçilen üç cami örneği üzerinden, enformel kentleşme dinamikleri içinde ortaya çıkan cami yapılarının mimari ve mekânsal oluşum süreçlerindeki enformelliği derinlemesine araştırmayı amaçlamaktadır. Yöntem olarak, kapsamlı bir tarihsel ve kavramsal literatür taramasının ardından, Kavacık Hasan Yavuz, Çavuşbaşı Merkez ve Karlıtepe Merkez Camileri'nin mimari ve mekânsal özellikleri incelenmiş ve karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Veri toplama süreci, sahadaki incelemeler, mimari çizimler ve yapıların inşasında rol oynayan cami dernekleri üyeleriyle yapılan yarı yapılandırılmış mülakatlara dayanmaktadır. Bu sayede, yapıların zaman içindeki dönüşümleri ve enformel aktörlerin karar alma süreçleri detaylı bir şekilde belgelenmiştir.

Araştırma bulguları, incelenen cami yapılarının, kullanıcıların katılımcı eylemleri ve doğaçlama inşa süreçleriyle üretilmesine rağmen, büyük ölçüde "klasik Osmanlı camisi" imgesini takip ettiğini ortaya koymaktadır. Bu yapılar, minare ve ana kubbe gibi temel unsurlarla klasik şemayı çağrıştırırken, kentsel bağlamlarına özgü enformel ilişki ağları tarafından şekillendirilmişlerdir. Ticari alanların cami komplekslerine entegre edilmesi, Osmanlı dönemindeki vakıf sistemine benzer şekilde yapıların finansmanına katkıda bulunmuş ve camilerin yalnızca dini değil, aynı zamanda sosyal ve ekonomik merkezler olarak işlev görmesini sağlamıştır. Karlıtepe Merkez Camisi gibi yeni örnekler, kentsel yayılmanın öncüsü olarak ortaya çıkarak, enformel dinamiklerin kentsel büyümeyle birlikte dönüşümünü gözler önüne sermektedir.

Tartışma ve sonuç bölümleri, bu enformel cami üretim pratiklerinin, mimari formda esneklik ve programda çeşitlilik sunarken, yapısal sorunlar ve profesyonel denetim eksikliği gibi önemli zorlukları da beraberinde getirdiğini vurgulamaktadır. Bu durum, özellikle İstanbul'un deprem riski düşünüldüğünde, kamusal yapıların güvenliği açısından ciddi riskler taşımaktadır. Çalışma, enformel kentleşme literatürüne, kamusal binaların kolektif üretim süreçlerini ve bunların "klasik" mimari imgelerle olan karmaşık ilişkisini göstererek katkıda bulunmaktadır. Nihayetinde, bu araştırmanın bulguları, yerel dinamiklerle diyalog kuran ve kullanıcı katılımını gözeten yeni bir kuramsal ve yasal çerçeve oluşturma ihtiyacına işaret etmektedir; böylece, enformel süreçlerden öğrenerek gelecekteki kentsel gelişimin daha sürdürülebilir ve güvenli yollarla yönetilmesine olanak tanınabilir.

Enformel alanlarda yükselen camilerin mimari niteliği, resmi kurumların ve mimarlık camiasının estetik kaygılarından ziyade yerel halkın meşruiyet arayışının bir yansımasıdır. Çalışma, bu yapıların inşasında devlet otoritesinin sunduğu şablon projeler yerine, yerel aktörlerin zihnindeki idealize edilmiş klasik Osmanlı cami imgesinin taklit edildiğini ortaya koymaktadır.

Bu taklit süreci, kesin kopyalamalar yerine doğaçlama çözümlerle ilerlediği için yapılarda beklenmedik işlevsel ve biçimsel yeniliklere zemin hazırlamaktadır. Karlıtepe Camii örneğinde görüldüğü üzere, minareye entegre edilen asansörlü seyir terası ve kütüphane gibi unsurlar, topluluğun kendi fiziksel çevresini şekillendirme özgürlüğünün özgün çıktılarıdır.

Bununla birlikte, profesyonel mimari ve mühendislik denetiminden uzak yürütülen bu doğaçlama süreçler ciddi yapısal, mekânsal ve termal konfor sorunlarını da beraberinde getirmektedir. Deprem riski yüksek olan İstanbul bağlamında, denetimsiz inşa edilen bu kamusal alanların güvenlik zafiyeti barındırması kaçınılmazdır ve Kavacık örneğindeki yıkım kararı bu durumun somut bir göstergesidir.

Sonuç olarak, enformel cami üretimi toplumsal taleplerin ve ortak çıkarların mekâna doğrudan yansıdıği son derece dinamik bir süreçtir. Literatürde genellikle konut alanlarıyla sınırlı tutulan enformellik tartışmaları, bu çalışma sayesinde kamusal ve dini mimariyi de kapsayacak şekilde genişlemekte ve gelecekteki yasal düzenlemeler için katılımcı tasarım modellerine işaret etmektedir.

Yazarlar, Beykoz'da gözlemledikleri kendiliğinden ve katılımcı cami üretim süreçlerini Rapoport'un 'kültürel peyzajlar' ve 'çağdaş yerel mimarlık' kuramıyla ilişkilendirir. Rapoport'un teorisinde olduğu gibi, bu yapılar profesyonel olmayan çok sayıda bireyin ortak kararları ve kaynakları örgütleme becerisi sayesinde kolektif bir aidiyet ve kültürel peyzaj oluşturmaktadır (ODABAŞI & Akyürek, 2023).

Bu çalışma, kent çalışmaları ve mimarlık tarihi literatüründe genellikle konut ve barınma (gecekondu) eksenine sıkışmış olan enformellik tartışmalarını kamusal ve dini yapılar alanına taşıyarak önemli bir boşluğu doldurmaktadır. Genellikle estetik nitelikten yoksun, taklitçi ya da 'kitsch' olarak nitelendirilerek akademik olarak göz ardı edilen enformel cami üretimini, toplulukların kendi mekânlarını üretme kapasiteleri, sosyal ağları ve meşruiyet arayışları üzerinden okumaktadır. Böylece, dini yapı üretimini yalnızca teolojik ya da resmi mimari kanonlar üzerinden değil, gündelik yaşam pratikleri, toplumsal uzlaşılar ve kullanıcı odaklı doğaçlama süreçler perspektifinden inceleyen alternatif bir kuramsal zemin inşa etmektedir.

Çalışma, AlSayyad'ın (2004) ikili karşıtlıkların ötesine geçen enformellik kuramına ve Rapoport'un (1988) ile Kellett'in (2011) 'çağdaş vernaküler/doğaçlama' mimarlık yaklaşımlarına dayanmaktadır. Önceki çalışmaların enformel yerleşimlerdeki konut üretimine odaklanan genel eğilimini esneterek, bu dinamiklerin kamusal alanın inşasındaki rolünü analiz etmektedir. Batuman'ın (2016) 'mimari taklit' (architectural mimicry) kavramını kullanarak, devlet eliyle yürütülen resmi cami mimarisi politikaları ile yerel toplulukların tabandan gelen taklit ve doğaçlama pratikleri arasındaki etkileşimi kurmaktadır. Geleneksel vernaküler teorideki ortak bilgi birikimi ve kolektif iş gücü kavramlarını, kentsel çeperdeki modern betonarme dini yapı üretimine uyarlamaktadır.

Bu makale, kentsel dönüşüm, enformel mimarlık ve dini mekân siyaseti konularını ele alan literatür taramaları için özgün bir sentez sunmaktadır. Araştırmacılara, kamusal dini yapıların meşruiyet ve yasallık arasındaki gri alanda nasıl şekillendiğini göstererek, hukuki düzenlemeler ile yerel toplumsal pratikler arasındaki çatışmaları analiz etme imkânı tanımaktadır. İstanbul'un çeperlerindeki mekânsal dönüşümü kronolojik bir akış içinde (1970'lerden 2010'lara) üç farklı cami örneği üzerinden incelemesi, enformelliğin zaman içindeki evrimini ve kurumsallaşmasını göstermek açısından literatür taramalarına metodolojik bir model sunmaktadır. Ayrıca, kullanıcı katılımı ve mimari esneklik gibi çağdaş tasarım ilkelerinin enformel pratiklerden nasıl devşirilebileceğine dair somut veriler sağlamaktadır.