Kapsam belirleme derlemesi incelemesi

Hastanelerde Çalışan Hemşirelerde İş Yaşam Dengesi ile İlişkili Faktörler: Sosyo-Ekolojik Bir Kapsamlı Derleme

Hemşirelik iş gücü, küresel sağlık sistemlerinin omurgasını oluşturmakta olup, yirmi dört saatlik vardiya sistemleri ve yoğun iş yükleri hemşirelerin iş yaşam dengesini olumsuz etkilemektedir. Bu durum, tükenmişlik sendromuna, zihinsel yörgünluğa ve meslekten ayrılma niyetlerine yol açarak hem hizmet kalitesini hem de hasta güvenliğini tehdit etmektedir.

Makalenin anahtar kelimeleri

Yazar: I Gede Widayana, Hana Agustina, Ati Mediawati
Yayın: Journal of Multidisciplinary Healthcare
Tarih: 2025-07-01
DOI: 10.2147/jmdh.s534729

Makalenin Kapsamı ve Akademik İçeriği

Küresel sağlık sistemlerinin en önemli bileşenini oluşturan hemşireler, yirmi dört saatlik kesintisiz vardiya sistemleri ve kronik iş yükleri nedeniyle mesleki yaşamları ile kişisel sorumlulukları arasında denge kurmakta ciddi güçlükler yaşamaktadır. Sağlık kurumlarındaki bu kronik dengesizlik; hemşirelerin fiziksel ve zihinsel sağlıklarını olumsuz etkilemekle kalmamakta, aynı zamanda iş doyumunun azalmasına, devamsızlık oranlarının artmasına ve meslekten erken ayrılma eğilimlerinin tırmanmasına neden olmaktadır. Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre küresel bazda yaşanan hemşire açığı ve tükenmişlik vakaları, sağlık hizmetlerinin erişilebilirliği ile kalitesini doğrudan tehdit eden yapısal krizler arasında yer almaktadır.

Bakiye sorunlarının çok katmanlı yapısını sistematik olarak incelemek amacıyla yola çıkan bu araştırmada, Arksey ve O'Malley tarafından geliştirilen çerçeve ile PRISMA-ScR kılavuz ilkelerine dayanan kapsamlı bir derleme yöntemi izlenmiştir. PubMed, Scopus ve EBSCO veri tabanlarında gerçekleştirilen kapsamlı literatür taramasında PCC çerçevesi kullanılmış ve ilk aşamada ulaşılan sekiz yüz elli bir makale titiz bir eleme sürecine tabi tutulmuştur. Yinelenen kayıtların ayıklanması, başlık-özet taramaları ve tam metin uygunluk kriterlerinin uygulanması neticesinde, Asya, Avrupa, Afrika ve Okyanusya'daki çeşitli ülkelerde gerçekleştirilmiş olan on iki ampirik çalışma nihai analize dâhil edilmiştir.

Elde edilen bulgular, iş yaşam dengesini etkileyen etkenlerin bireysel, bireyler arası, toplumsal ve örgütsel olmak üzere dört ana ekolojik düzeyde kümelendiğini göstermiştir. Bireysel düzeyde yaş, gelir yeterliliği, kıdem, rol çatışması ve psikolojik dayanıklılık ön plana çıkarken; bireyler arası ve toplumsal düzeylerde aile desteği ile iş yeri dışındaki sosyal ağların koruyucu işlevleri olduğu belirlenmiştir. Örgütsel düzeyde ise toplam çalışma saatleri, vardiya düzenleri, liderlik tutumları, kurumsal politikalar ve kas-iskelet sistemi ağrıları gibi fiziksel çalışma koşullarının hemşirelerin refahını doğrudan biçimlendiren kritik belirleyiciler olduğu saptanmıştır.

Elde edilen sonuçlar, hemşirelerin iş yaşam dengesini korumanın yalnızca bireysel başa çıkma stratejilerine bırakılamayacak kadar kurumsal ve politik bir sorumluluk olduğuna işaret etmektedir. Hastane yöneticilerinin ve politika yapıcıların esnek çalışma programları, yeterli personel kadroları, ruh sağlığı destek kaynakları ve adil ücretlendirme politikaları hayata geçirmesi, hem hemşirelerin yaşam kalitesini artıracak hem de sunulan sağlık hizmetlerinin niteliğini güvence altına alacaktır. Gelecekteki araştırmalarda, kesitsel desenlerin ötesine geçen boylamsal çalışmaların yürütülmesi ve az temsil edilen bölgeler ile kültürel bağlamların dâhil edilmesi, literatürün evrensel geçerliliğini güçlendirecektir.

Araştırmanın amacı

Bu çalışma, hastanelerde çalışan hemşirelerin iş yaşam dengesini etkileyen faktörleri sosyo-ekolojik model rehberliğinde kapsamlı bir şekilde incelemeyi ve haritalandırmayı amaçlamaktadır(Widayana et al., 2025).

İnceleme ve modelleme yöntemi

Bu çalışma, hastanelerde çalışan hemşirelerin iş yaşam dengesini etkileyen faktörleri Arksey ve O Malley çerçevesi ile PRISMA-ScR kılavuzuna dayanan kapsamlı bir derleme deseniyle incelemektedir(Widayana et al., 2025).

Kuramsal ve kavramsal çerçeve

Bu çalışmanın kuramsal temelini, bireyler arası, bireysel, toplumsal ve örgütsel düzeylerdeki etkileşimleri inceleyerek karmaşık sağlık sorunlarını ele almak için bütüncül bir yaklaşım sunan sosyo-ekolojik model oluşturmaktadır.

Makalenin ele aldığı literatür

Çalışma, hemşirelerin iş yaşam dengesini ele alan ve PubMed, Scopus ile EBSCO veri tabanlarında yer alan uluslararası akademik literatürü tarayarak; bireysel demografik özellikler, aile desteği, sosyal çevre ve örgütsel politikalar etrafında şekillenen uluslararası araştırmaları bir araya getirmektedir.

Araştırma Tasarımı

Evren veya inceleme alanı: Pubmed, Scopus ve EBSCO veritabanlarında taranan, hastanelerde çalışan hemşireleri konu alan uluslararası hakemli makaleler
Örneklem veya araştırma materyali: Belirlenen kriterler ve PRISMA akış şeması doğrultusunda son analiz aşamasına dahil edilen toplam 12 akademik çalışma
Veri toplama süreci: Mendeley referans yönetim yazılımı ile mükerrer kayıtların ayıklanması, başlık, özet ve tam metin aşamalarından oluşan manuel tarama ve Joanna Briggs Enstitüsü araçlarıyla kalite değerlendirmesi
Veri analiz yöntemi: Microsoft Excel tablolama yöntemi ile verilerin çıkarılması ve sosyo-ekolojik model çerçevesinde tematik sınıflandırmaya tabi tutulması

iş yaşam dengesihemsirehastanetukenmislikvardiya sistemi

Araştırmanın Bulguları

Bireysel düzeyde yaş, gelir yeterliliği, iş deneyimi, rol belirsizliği ve psikolojik dayanıklılık hemşirelerin iş yaşam dengesini doğrudan etkileyen temel unsurlar arasında yer almaktadır(Widayana et al., 2025).

Kişilerarası ve toplumsal düzeyde aile desteği ile işyeri çevresinden alınan sosyal destek, hemşirelerin mesleki baskılarla başa çıkmasında kritik bir koruyucu işlev görmektedir(Widayana et al., 2025).

Kurumsal ve politik düzeyde toplam çalışma saatleri, örgütsel politikalar, kurum kültürü ve hastane ortamındaki işe bağlı fiziksel ağrılar iş yaşam dengesini zedeleyen unsurlardır(Widayana et al., 2025).

Farklı ülkelerdeki kurumsal yapıların ve kültürel normların çeşitliliği, hemşirelerin iş yaşam dengesi deneyimlerinde belirgin bölgesel farklılıklar ortaya çıkarmaktadır(Widayana et al., 2025).

Bulguların Tartışılması ve Araştırmanın Sonucu

Bulguların Yazarlar Tarafından Yorumlanışı

İncelenen literatür bulguları, hastane ortamında görev yapan hemşirelerin iş yaşam dengesinin yalnızca bireysel tercihlerle sınırlı kalmayıp, çok katmanlı sosyo-ekolojik dinamikler tarafından biçimlendirildiğini açıkça ortaya koymaktadır.

Yazarlar, bireysel özelliklerden örgütsel politikalara uzanan bu geniş yelpazede, esnek çalışma düzenlemelerinin ve yeterli sosyal desteğin tükenmişliği azaltmada kritik bir rol oynadığını akademik bir perspektifle açıklamaktadır.

Tartışma bölümünde, uluslararası düzeyde yürütülen farklı çalışmalarla kurulan karşılaştırmalar, kültürel ve kurumsal yapıların iş yaşam dengesi algısı üzerindeki dönüştürücü etkisini gözler önüne sermektedir.

Sonuç olarak, hastane yönetimlerinin ve karar alıcıların bütüncül stratejiler hayata geçirmesinin, hem hemşirelerin yaşam kalitesini yükselteceği hem de sağlık hizmetlerinin sürdürülebilirliğine doğrudan katkı sağlayacağı vurgulanmaktadır.

Bulguların Önceki Araştırmalarla Karşılaştırılması

Yazar, incelenen bazı çalışmalarda hemşirelerin yalnızca yüzde otuz altı buçuğunun iyi bir iş yaşam dengesine sahip olduğunu, başka araştırmalarda ise bu oranın yüzde doksan dörte ulaştığını belirterek, çalışmalar arasındaki bu belirgin çelişkinin farklı kültürel normlardan ve ölçüm araçlarındaki çeşitlilikten kaynaklandığını ifade etmektedir(Widayana et al., 2025).

Avustralya bağlamında yapılan araştırmalara atıfta bulunularak, yüksek iş yükünün iş yaşam dengesinden duyulan memnuniyetsizliği artırdığı ve bunun sonuçunda hemşirelerin meslekten ayrılma niyetlerini yükselttiği vurgulanmıştır(Widayana et al., 2025).

Sonuç Bölümünün Sunduğu Çıkarımlar

Hastanelerde görev yapan hemşirelerin iş yaşam dengesi; bireysel gelir, aile desteği, esnek çalışma saatleri ve örgütsel politikalar gibi çok boyutlu faktörlerden etkilenmekte olup, bu dengenin sağlanması hem hemşirelerin refahını hem de sunulan sağlık hizmetinin kalitesini doğrudan artırmaktadır(Widayana et al., 2025).

Literatür Taraması İçin Sunduğu Çerçeve

Bu derleme çalışması, hastane ortamında görev yapan hemşirelerin iş yaşam dengesini bireysel, kişilerarası, toplumsal ve kurumsal olmak üzere dört farklı katmanda ele alan sosyo-ekolojik bir haritalandırma işlevi görmektedir. Sağlık sektöründe yaşanan küresel hemşire açığı ve tükenmişlik krizinin arka planında yatan yapısal etkenleri sistematik biçimde sınıflandırarak, literatürdeki parçacıl yaklaşımları bütüncül bir çatı altında birleştirmektedir. Yalnızca bireysel başa çıkma stratejilerine odaklanmak yerine, esnek vardiya sistemlerinden örgütsel politikalara kadar uzanan geniş bir yelpazede analizler sunarak alan yazınına teorik bir derinlik kazandırmaktadır.

Önceki araştırmalar genellikle iş-aile çatışması veya bireysel tükenmişlik gibi izole kavramlara odaklanırken, bu çalışma Arksey ve O'Malley çerçevesini ve PRISMA-ScR kılavuzunu kullanarak on iki uluslararası çalışmayı çok katmanlı bir perspektifle yeniden sentezlemektedir. Farklı coğrafi bölgelerdeki kurumsal yapıların ve kültürel normların iş yaşam dengesi üzerindeki dönüştürücü etkilerini önceki ampirik bulgularla karşılaştırmalı olarak tartışmaktadır. Böylece, geçmişte yapılan dar kapsamlı incelemelerin eksik bıraktığı toplumsal ve örgütsel dinamikleri literatüre entegre ederek önceki çalışmaların kapsamını genişletmektedir.

Literatür taramasına en temel katkısı, hemşirelerin iş yaşam dengesi sorunlarının yalnızca bireysel iradeyle çözülemeyeceğini, kurumsal ve politik düzeyde yapısal müdahaleler gerektirdiğini kanıt düzeyinde ortaya koymasıdır. Araştırmacılara, uluslararası düzeyde yürütülen ampirik çalışmaları sosyo-ekolojik model ışığında nasıl sınıflandıracaklarına dair metodolojik bir rehber sunmaktadır. Ayrıca, gelecekteki çalışmalar için coğrafi çeşitliliğin artırılması ve kültürel olarak uyarlanmış müdahalelerin geliştirilmesi yönünde somut ufuklar açmaktadır.

Kaynakça

Nurumal, M., Makabe, S., Che Jamaludin, F. I., et al. (2017). Work-life balance among teaching hospital nurses in Malaysia. Global Journal of Health Science, 9(9), 81.
Holland, P., Tham, T. L., Sheehan, C., & Cooper, B. (2019). The impact of perceived workload on nurse satisfaction with work-life balance and intention to leave the occupation. Applied Nursing Research, 49, 70-76.

Tez ve Makale Araştırmalarında Kullanım

Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.

Tez veya makalede kullanım · literatüre-review

Hemsirelerin iş yaşam dengesi cok katmanli sosyo-ekolojik dinamiklerden etkilenmektedir.

Tez çalışmasinin kuramsal altyapisini oluştururken bireysel, kisisel, toplumsal ve örgütsel faktorlerin butuncul ele alinmasi gerektigini savunmak için kullanılir(Widayana et al., 2025).

Hastane Hemşirelerinde Sosyo-Ekolojik Faktörlerin İş Yaşam Dengesi Üzerindeki Çok Katmanlı Etkisi

Araştırma sorusu: Hangi sosyo-ekolojik katman faktörleri hastane hemşirelerinin iş yaşam dengesini en yüksek düzeyde yordamaktadır?
Yöntem taslağı: Evreni bir ildeki kamu hastanelerinde çalışan hemşireler oluşturacaktır. Örneklem büyüklüğü güç analizi ile belirlenecek olup, veriler İş Yaşam Dengesi Ölçeği ve Sosyal Destek Envanteri aracılığıyla toplanacak ve çoklu doğrusal regresyon analizi ile çözümlenecektir.

Makaleyle bağlantısı: Derleme makalesinde vurgulanan sosyo-ekolojik faktörlerin farklı kurumsal ortamlardaki ampirik yansımalarını test etme çağrısından türetilmiştir(Widayana et al., 2025).

Tez veya makalede kullanım · introduction

Yirmidort saatlik vardiya sistemleri ve yoğun is yukleri hemsirelerin tukenmisligine yol acmaktadir.

Araştırmanın problem cumlesini temellendirmek ve sağlık sistemindeki mevcut krizi istatistiksel ve mantiksal verilerle açıklamak amaciyla basvuru kaynagi olarak değerlendirilir(Widayana et al., 2025).

Vardiyalı Çalışma Düzenlerinin Hemşirelerde Tükenmişlik ve Yaşam Kalitesine Etkisi

Araştırma sorusu: Yirmi dört saatlik rotasyonlu vardiya sistemleri hemşirelerin tükenmişlik düzeylerini hangi mekanizmalar üzerinden etkilemektedir?
Yöntem taslağı: Nitel desenle tasarlanacak bu çalışmada, veri doygunluğuna ulaşılana kadar seçilecek hastanelerden en az yirmi hemşireyle derinlemesine bireysel görüşmeler yapılacaktır. Elde edilen veriler tematik analiz yaklaşımıyla çözümlenecektir.

Makaleyle bağlantısı: Makalede ele alınan vardiya desenlerinin zaman ve refah üzerindeki olumsuz etkilerine dair araştırma sorularından yola çıkılarak tasarlanmıştır(Widayana et al., 2025).

Tez veya makalede kullanım · Tartışma

Esnek çalışma düzenlemeleri ve yeterli sosyal destek iş yaşam dengesini olumlu yonde desteklemektedir.

Araştırma bulgularını uluslararasi literatürsel sonuçlarla karşılaştırirken kurumsal politikalatin iyilestirilmesine yonelik önerileri guclendirmek için referans gösterilir(Widayana et al., 2025).

Kurumsal Esneklik Politikalarının Hemşirelerin Meslekte Kalma Niyetine Etkisi

Araştırma sorusu: Hastanelerde uygulanan esnek çalışma politikaları ve aile destek programları hemşirelerin meslekten ayrılma niyetini nasıl azaltmaktadır?
Yöntem taslağı: Kesitsel tarama modeline dayalı bu araştırmada örneklem büyüklüğü istatistiksel güç analiziyle hesaplanacak, veriler Mesleki Tükenmişlik Envanteri ve Kurumsal Destek Ölçeği ile toplanarak yapısal eşitlik modellemesiyle analiz edilecektir.

Makaleyle bağlantısı: Yazarın tartışma ve sonuç bölümlerinde yer verdiği esneklik politikalarının personel tutma oranları üzerindeki olumlu etkilerine ilişkin çıkarımlardan türetilmiştir(Widayana et al., 2025).