Seçimli Bir Otokraside Siyasal Katılım: Macaristan'da Özyeterlik, İlgi, İdeoloji ve Güvenin Örtük Profilleri

Demokratik gerileme süreçlerinde toplumsal ve psikolojik dinamiklerin incelenmesi, otoriterleşen rejimlerin sürdürülebilirliğini anlamak açısından büyük önem taşımaktadır. Macaristan'da Viktor Orbán liderliğindeki Fidesz iktidarı dönemi, kurumsal yapının geniş çaplı dönüşümü ve muhalefetin hareket alanının daraltılmasıyla karakterize edilen bir seçimli otokrasi örneği sunmaktadır. Siyaset bilimi ve sosyal psikoloji literatüründe Macar toplumunun iktidar ve muhalefet blokları arasında katı bir biçimde kabileleştiği ve kutuplaştığı iddiaları sıklıkla dile getirilmektedir. Ancak, bu makro düzeydeki söylemlerin vatandaşların bireysel düzeydeki psikolojik-politik yönelimleriyle ne derece örtüştüğü ampirik olarak açık doğrulamalara ihtiyaç duymaktadır. İncelenen bu araştırma, vatandaş tutumlarının tekdüze bir ikili kutuplaşmadan ibaret olmadığını, aksine siyasal katılım biçimleriyle karmaşık etkileşimler gösteren heterojen profiller barındırdığını savunmaktadır.

Araştırma kapsamında bu heterojen yapıyı çözümlemek amacıyla Avrupa Sosyal Taraması'nın (ESS) 2014 ile 2023 yılları arasında gerçekleştirilen 7, 8, 9, 10 ve 11. dalgalarına ait Macaristan verileri kullanılmıştır. Örneklem büyüklükleri yıllara göre 1.614 ile 2.118 katılımcı arasında değişmektedir. Araştırmacılar, değişken-merkezli geleneksel analizler yerine birey-merkezli Örtük Profil Analizi (LPA) yöntemini tercih etmiştir. Katılımcıların siyasal ilgisi, içsel siyasal özyeterliği, kurumsal güveni ve sol-sağ ideolojik ölçekteki özyerleşimleri profil belirleyici göstergeler olarak sisteme dahil edilmiştir. Elde edilen profillerin geçerliliğini ve dışsal ilişkilerini doğrulamak amacıyla oy verme davranışı, yasal kolektif eylemlere katılım, hükümetten ve demokrasiden memnuniyet, genel mutluluk seviyesi, Avrupa Birliği entegrasyonuna tutumlar ve sosyo-demografik değişkenler BCH yöntemi ve ki-kare testleri ile analiz edilmiştir.

Elde edilen ampirik bulgular, zaman içinde istikrarlı bir şekilde ortaya çıkan dört temel örtük profil doğrulamıştır: Ilımlı Sistem İnananları, Adanmış Fidesz Seçmenleri, Yabancılaşmış Yurttaşlar ve Çeşitlenmiş Muhalefet. 2020 ve 2023 dalgalarında ise beşinci bir grup olarak Bağlanmamış Muhalefet profili tespit edilmiştir. İktidar partisi destekçilerinin homojen bir kabile oluşturmadığı; büyük çoğunluğu oluşturan Ilımlı Sistem İnananlarının merkezci ideolojiye, yüksek kurumsal güvene fakat düşük özyeterliğe sahip olduğu görülmüştür. Küçük ama adanmış grup ise yüksek sağ ideoloji, yüksek ilgi ve yüksek özyeterlik sergilemektedir. Muhalefet tarafında ise sisteme karşı belirli bir düzeyde güven ve özyeterlik koruyan grupların hem oy verme hem de protesto gibi kurumsallaşmamış yasal eylemlere katılım oranlarının son derece yüksek olduğu, buna karşılık aşırı yabancılaşmış ve güvensiz vatandaşların siyasal süreçlerden tamamen çekildiği saptanmıştır.

Araştırmanın tartışma ve sonuç bölümleri, demokratik gerileme yazınında yer alan aşırı kutuplaşma ve siyasal kabilecilik anlatılarını önemli ölçüde niteliksel olarak düzeltmektedir. Yazarlar, illiberal veya otokratik rejimlerin konsolidasyonunun illa ki kitlelerin aşırı ideolojik tutuculuğuna dayanmadığını, katılım özyeterliğinin ve alternatif meşruiyet algısının yitirilmesiyle oluşan toplumsal yörgünluk ve yabancılaşma üzerinden de yürütülebileceğini göstermektedir. Ayrıca, muhalefet aktörlerinin sistemi tamamen gayrimeşru ilan eden söylemlerinin yurttaşları mobilize etmek yerine desensitize ederek siyasal eylemden uzaklaştırdığı vurgulanmaktadır. Makale, araştırmacıların kendi ideolojik konumlanmalarının ampirik verileri yorumlarken aşırı yorumlama eğilimine (yorum enflasyonuna) yol açabileceği konusunda metodolojik bir özen çağrısı yaparak literatür taramalarında kaynak bir ampirik referans oluşturmaktadır.