Toplum Bilimlerinde Zamansallık: Zamanın Siyasal Sosyolojisi İçin Yeni Yönelimler

Sosyal bilimler ve sosyoloji yazınında zaman ile zamansallık sıkça işlenen temalar arasında yer almasına karşın, zamanın sosyolojisi genellikle ampirik düzeyde birbirinden kopuk, kümülatif olmayan ve solipsistik bir seyir izlemektedir. Kuramsal düzeydeki başlıca çabalar ise ekseriyetle modernite, kapitalizm ve teknoloji olguları etrafında şekillenmekte, hız ile ivmelenme kavramlarına odaklanmaktadır. Siyasetin ve iktidar ilişkilerinin incelendiği temel alt alanlardan biri olan siyasal sosyoloji, toplumsal ve siyasal süreçleri incelerken ortak bir zaman sözlüğü konsolide etme noktasında henüz yeterli olgunluğa ulaşmamıştır. Bu durum, zamanı konu edinen sayısız ampirik çalışmanın aynı kavramlara farklı anlamlar yüklemesine ve disiplin içinde teorik bir dağınıklık doğurmasına yol açmaktadır. Makale, bu parçalı yapıyı aşmak üzere zamanın siyasallığını ve iktidarla olan içsel bağını ele alan bütüncül bir yaklaşımın gerekliliğini ortaya koymaktadır.

Bu inceleme niteliğindeki çalışmanın temel ampirik ve kavramsal dayanağını, zaman ve siyaset ilişkisini farklı disipliner pencerelerden ele alan üç yakın dönem telif eser oluşturmaktadır. Yazar; Elizabeth F. Cohen'in liberal demokrasilerde sürenin ve takvimin siyasal işlevini inceleyen siyaset bilimi odaklı çalışmasını, Christopher Clark'ın Alman siyasetindeki rejimlerin tarihselliğini ve geçmiş-gelecek bağlarını irdeleyen tarihsel incelemesini ve Sara Pursley'in Irak'taki ulus inşası, kalkınma ve toplumsal cinsiyet dinamiklerini inceleyen çok katmanlı araştırmasını merkeze almaktadır. Araştırma, bu üç eserin sunduğu kavramsal zenginliği sosyolojik bir süzgeçten geçirerek, zamanın sadece siyasetin gerçekleştiği bir zemin değil, doğrudan doğruya bir iktidar ve tahakküm aracı olarak nasıl işlediğini ortaya koyan disiplinler arası bir değerlendirme yöntemi izlemektedir.

İnceleme sonuçunda ortaya konulan temel önermeler, zamanın toplumsal ve siyasal yapılar içerisindeki kurucu rolünü gözler önüne sermektedir. Zaman, tarihsellik ve coğrafi bağlama göre değişkenlik gösteren bir toplumsal inşa olduğu kadar, devletler ve egemen aktörler tarafından eşitsizlikleri yeniden üreten bir tahakküm aracı olarak da kullanılmaktadır. Takvimler, tarihler, son tarihler, bekleme süreleri ve geleceğe dair kurgular, siyasal iktidarların popülasyonları denetim altında tutma, toplumsal değişim taleplerini erteleme veya toplumsal hiyerarşileri kurma biçimlerinin temel mekanizmalarıdır. Yazar, bu mekanizmaların çözümlenmesinin, iktidar ilişkilerinin görünmeyen temporal dinamiklerini ve otoriteryanizmden demokrasiye uzanan rejim dönüşümlerinin yapısal temellerini anlamak açısından hayati önem taşıdığını savunmaktadır.

Sonuç olarak bu derleme çalışma, siyasal sosyoloji yazınına zamanı kavramsal bir kategori olarak kazandırma yönünde güçlü bir çağrı niteliği taşımaktadır. Zamanın bir iktidar boyutu olarak teorize edilmesi; ampirik dağınıklığın giderilmesi, farklı alt alanlar ve disiplinler arasında ortak bir diyalog zemin kurulması ve toplumsal adalet mücadeleleri ile özgürlükçü siyaset pratikleri için somut açılımlar sunulması bakımından değerlidir. Yazar, gelecek araştırmalar için takvime dayalı yapıların temporal teorisini kurmak, siyasi ideolojileri geçmiş-şimdi-gelecek ekseninde yeniden okumak ve geleceğin siyasetteki rolünü merkeze almak üzere üç temel somut yönelim önermekte, böylece alanın kuramsal ufku genişletilmektedir.

İncelenen çalışma, sosyoloji literatürsunde zamanın çoğu zaman görünmez bir arka plan olarak ele alındığını ve ampirik çalışmaların birbiriyle konusmadigini ortaya koymaktadır. Yazar, zamanın toplumsal yaşamdaki merkeziyetine rağmen siyasal sosyolojinin bu alanda ortak bir kavramsal sözlük geliştirmekte geciktiğini ayrıntılı bir şekilde açıklamaktadır.

Bu eksikliği gidermek amacıyla yazar, farklı disiplinlerden üç temel eseri inceleyerek zamanın siyasetle olan çok boyutlu ilişkisini çözümlemektedir. Cohen, Clark ve Pursley'in eserleri üzerinden yapılan bu okuma, sürelerin, takvimlerin, tarihsel anlatıların ve geleceğe dair tasavvurlarin iktidar ilişkilerini bicimlendirmede nasıl işlev gördüğünü gözler önüne sermektedir.

Tartışma bölümünde bu eserlerin güçlü yanlari ve sınırliklari literatürsel bir çerçevede karşılaştırılmaktadır. Yazar, durumsal zamanın ölçülebilir özelliğinin önemini kabul etmekle birlikte, zamanın toplumsal güçler tarafından nasıl politikalastirildiginin ve çatışma alanına dönüşturuldugunun sosyolojik analizlerle genişletilmesi gerektiğini savunmaktadır.

Sonuç olarak çalışma, zamanın yalnızca olgusal bir ölçu olmadığını, aksine iktidarın, tahakkumun ve direnişin kurucu bir unsuru olduğunu ileri sürmektedir. Yazar, siyasal sosyolojinin zaman ekseninde yeniden yapılandırılması için somut yönelimler önererek gelecekteki araştırmalara kuramsal bir yol haritası sunmaktadır.

Yazar, Elizabeth F. Cohen'in çalışmasını inceleyerek bu eserin süreleri ve takvimsel sınırları devlet iktidarının işlemesi açısından merkeze aldığını vurgulamakta, ancak çalışmanın yalnızca durumsal zamana odaklanarak toplumsal ilişkileri ve politikalasmis zaman mücadelelerini dışarıda bıraktığını belirtmektedir (Gokmenoglu, 2022).

Yazar, Christopher Clark'in tarihsel çalışmasını değerlendirerek bu eserin farklı siyasi rejimlerin geçmiş ile gelecek arasındaki bağlantıları nasıl kurduğunu gösterdiğini, fakat kavramsal düzeyden ziyade tanımlayıcı bir tarih yazımı sunarak rejimlerin oluşumundaki güç ağlarını sınırlı ele aldığını ifade etmektedir (Gokmenoglu, 2022).

Bu derleme makale, sosyoloji ve siyaset bilimi yazınında uzun süredir dağınık ve ampirik düzeyde solipsistik biçimde ele alınan zaman olgusunu, ortak bir kavramsal çerçeve altında birleştiren köprü işlevini görmektedir. Yazar, disiplinler arası bir perspektifle zamanı bağımsız bir değişken olmaktan çıkarıp, iktidarın ve tahakkümün kurucu bir unsuru olarak konumlandırmaktadır. Böylece çalışma, zamanın toplumsal yapılardaki işleyişini inceleyen araştırmacılara ortak bir kavramsal sözlük ve teorik temel sağlamaktadır.

Çalışma, Adam ve Zerubavel gibi kuramcıların zamanı sosyolojinin merkezine yerleştiren öncü çalışmaları ile Elias, Giddens ve Bourdieu gibi klasik ve modern sosyal kuramcıların zaman-uzam yaklaşımlarını birleştirerek ilerlemektedir. Aynı zamanda tarihsel sosyoloji ile toplumsal cinsiyet yazınındaki sosyal yeniden üretim teorilerinden beslenmekte; Cohen, Clark ve Pursley'in yakın dönemde yayımlanan eserlerini eleştirel bir süzgeçten geçirerek önceki literatürün eksik bırakığı siyasal zaman boyutunu tamamlamaktadır.

Makale, zaman ve siyaset ekseninde yürütülen parçalı araştırmaları sistematik bir kategoriye oturtarak literatür taramalarına kavramsal bir yön vermektedir. Zamanın yalnızca modernite ve kapitalizm bağlamındaki hız ve ivmelenme tartışmalarına indirgenemeyeceğini, aksine devlet pratiklerinden ideolojik yapılara ve gelecek tasavvurlarına kadar geniş bir iktidar yelpazesinde incelenmesi gerektiğini göstererek alan yazınındaki kuramsal kör noktaları görünür kılmaktadır.