Nicel araştırma makalesi incelemesi

Yeşil Vergi Başarısız Olduğunda: Vergi Kaçınmasının Endonezya'daki Sürdürülebilir Firma Performansını Nasıl Baltaladığı

Sürdürülebilirlik yönetimi ve çevre ekonomisi literatüründe, çevre vergileri ve yeşil finansman gibi araçların kurumsal sosyal sorumluluk (KSS) yatırımlarını nasıl yönlendirdiği tartışma konusudur. Ancak, kurumsal düzeyde agresif mali kaçınma stratejilerinin bu düzenleyici baskıları nasıl etkisiz kıldığı yeterince araştırılmamıştır.

Makalenin anahtar kelimeleri

Yazar: Andi Iqra Pradipta Natsir, Andi Kusumawati, Muhammad Furqan, Cilun Djakiman
Yayın: Hasanuddin Economics and Business Review
Tarih: 2025-10-31
DOI: 10.26487/hebr.v9i2.6591

Makalenin Kapsamı ve Akademik İçeriği

Küresel iklim kriziyle mücadele kapsamında çevre politikalarının etkinliği, yasal düzenlemeler ile kurumsal davranışların uyumuna bağlıdır. Endonezya'nın UU HPP karbon fiyatlandırma rejimi çerçevesinde yürütülen bu akademik tartışma, yeşil vergilerin kurumsal sosyal sorumluluk (KSS) yatırımlarını teşvik etmedeki rolünü ve bu süreçte ortaya çıkan yönetsel engelleri ele almaktadır. Alanyazında çevre vergilerinin KSS üzerindeki etkisine dair çelişkili bulgular bulunmakta, bazı araştırmalar şeffaflığı ve yatırımları artırdığını savunurken diğerleri stratejik vergi kaçınması davranışlarının düzenleyici amaçları sulandırdığına işaret etmektedir. Bu bağlamda, kamu politikaları ile firmaların içsel yeteneklerinin sürdürülebilir firma performansı üzerindeki birleşik etkilerinin incelenmesi ve agresif mali uygulamaların bu mekanizmaları nasıl sekteye uğrattığının çözümlenmesi temel bir araştırma problemi olarak belirmektedir.

Bu araştırmanın temel amacı, yeşil vergi baskısı, yeşil finansa erişim ve yeşil çalışan davranışlarının kurumsal sosyal sorumluluk üzerindeki etkilerini ve KSS aracılığıyla sürdürülebilir firma performansına olan yansımalarını ampirik olarak test etmektir. Çalışma aynı zamanda vergi kaçınması eğiliminin yeşil vergi ile KSS arasındaki ilişkiyi zayıflatıp zayıflatmadığını belirlemeyi hedeflemektedir. Endonezya'da doğrudan karbon fiyatlandırması ve yeşil finans uygulamalarına maruz kalan enerji, bankacılık ve ulaşım sektörlerindeki orta ve büyük ölçekli firmalarda görev yapan 230 finans, KSS ve insan kaynakları yöneticisinden anket yoluyla veri toplanmıştır. Toplanan veriler, tahmin odaklı Kısmi En Küçük Kareler Yapısal Eşitlik Modellemesi (PLS-SEM) yöntemi kullanılarak SmartPLS 4 yazılımı aracılığıyla analiz edilmiş ve hem aracılık hem de moderatörlük ilişkileri doğrulanmıştır.

Yapılan analizler sonuçunda, yeşil vergi baskısı, yeşil finansman ve yeşil çalışan davranışlarının her birinin kurumsal sosyal sorumluluk ile pozitif ve anlamlı düzeyde ilişkili olduğu tespit edilmiştir. KSS ise ekonomik, sosyal ve çevresel boyutları kapsayan sürdürülebilir firma performansı ile doğrudan güçlü bir pozitif ilişki sergilemektedir. En dikkat çekici bulgu, vergi kaçınması davranışının, yeşil vergi baskısının KSS üzerindeki olumlu etkisini önemli ölçüde zayıflattığına yönelik moderasyon etkisidir (etkileşim katsayısı -0.19). Bu durum, firmaların agresif mali politikalar izlemesinin, karbon vergisi gibi düzenleyici sinyallerin yaratacağı olumlu kurumsal davranış değişikliklerini gölgelediğini ve yasal uyumun şeffaf olmayan vergisel uygulamalar nedeniyle sekteye uğradığını ampirik olarak ortaya koymaktadır.

Kuramsal olarak Kurumsal Kuram ve Kaynaklara Dayalı Görüşün bütünleştirilmesiyle şekillenen bu çalışma, sürdürülebilirlik literatürüne önemli katkılar sunmaktadır. Çalışma, çevre mevzuatının yarattığı zorlayıcı baskıların kurumsal sosyal sorumluluk mekanizmalarını harekete geçirebilmesi için firmaların finansal ve beşeri yeteneklerinin yanı sıra kurumsal yönetim kalitelerinin de kritik rol oynadığını göstermektedir. Vergi kaçınmasının sürdürülebilirlik hedeflerini baltalayıcı bir sınır koşulu olarak modellenmesi, alanyazındaki kamu politikası ve yeşil yönetim tartışmalarını derinleştirmektedir. Sonuçlar, karbon vergisi uygulamalarının etkinliğini artırmak için vergi şeffaflığı denetimleri ve anti-kaçınma önlemleriyle entegre edilmesi gerektiğini ortaya koyarak, gelecek araştırmalar ve politika yapıcılar için kapsamlı bir referans çerçevesi sunmaktadır.

Araştırmanın amacı

Bu çalışma, Endonezya'daki UU HPP karbon fiyatlandırma rejimi altında yeşil vergi baskısı, yeşil finansa erişim ve yeşil çalışan davranışlarının kurumsal sosyal sorumluluk aracılığıyla sürdürülebilir firma performansını nasıl etkilediğini ve vergi kaçınmasının bu süreci nasıl zayıflattığını ampirik olarak incelemektedir(Natsir et al., 2025).

İnceleme ve modelleme yöntemi

Bu çalışma, Endonezya'nın UU HPP karbon fiyatlandırma rejimi altındaki kurumsal tepkileri incelemek amacıyla Kurumsal Kuram ve Kaynaklara Dayalı Görüş çerçevesinde yapılandırılmış bir nicel-ampirik yaklaşımdır. Tahmin odaklı Kısmi En Küçük Kareler Yapısal Eşitlik Modellemesi (PLS-SEM) kullanılarak, yeşil politikaların ve içsel yeteneklerin kurumsal sosyal sorumluluk aracılığıyla performans üzerindeki etkileri hem aracı hem de düzenleyici değişkenler eşliğinde çözümlenmiştir(Natsir et al., 2025).

Kuramsal ve kavramsal çerçeve

Çalışma, yasal düzenleyici zorlamaların kurumsal meşruiyet arayışını tetiklemesini açıklamak için temel teori olarak Kurumsal Kuramı (Institutional Theory) kullanırken, finansal kaynaklara erişimin ve çalışan yeteneklerinin sürdürülebilirlik uygulamalarını substantive olarak nasıl desteklediğini göstermek için destekleyici teori olarak Kaynaklara Dayalı Görüşü (Resource-Based View) konumlandırmaktadır.

Makalenin ele aldığı literatür

Çalışma, yeşil vergi politikalarının kurumsal sosyal sorumluluk üzerindeki karmaşık etkilerine yönelik literatürdeki tartışmaları ele almaktadır. Bazı çalışmalar yeşil vergilerin şeffaflığı artırdığını savunurken (Duan et al., 2024), diğerleri ise firmaların maliyetleri dengelemek amacıyla agresif vergi kaçınmasına yönelebildiğini rapor etmektedir (Sari et al., 2025; Hardiono et al., 2024).

Araştırma Tasarımı

Evren veya inceleme alanı: Endonezya'da yürürlüğe giren UU HPP karbon fiyatlandırma rejimine doğrudan maruz kalan ve yeşil finansman araçlarına erişimi olan enerji, bankacılık ve ulaşım sektörlerinde faaliyet gösteren işletmelerdir.
Örneklem veya araştırma materyali: Enerji, bankacılık ve ulaşım sektörlerindeki orta ve büyük ölçekli firmalarda görev yapan ve sürdürülebilirlik kararlarında yetkili olan 230 finans, KSS ve İK yöneticisinden oluşan analitik bir örneklemdir.
Veri toplama süreci: Beşli Likert tipi ölçek içeren yapılandırılmış çevrimiçi anket formu aracılığıyla toplanan veriler, yönetici algılarını yansıtmakta olup, bu veriler ikincil dökümantasyonlarla desteklenmiştir.
Veri analiz yöntemi: SmartPLS 4 yazılımı kullanılarak yol ağırlıklandırma şemasıyla yürütülen PLS-SEM analizi uygulanmış; modelin geçerliliği HTMT, VIF, R2 ve Q2 değerleri gibi güncel diagnostik ölçütlerle doğrulanmıştır.

Yeşil Vergi BaskısıYeşil FinansmanYeşil Çalışan DavranışıVergi KaçınmasıKurumsal Sosyal Sorumluluk (KSS)Sürdürülebilir Firma Performansı

Araştırmanın Bulguları

Yeşil vergi baskısı, işletmelerin kurumsal sosyal sorumluluk (KSS) taahhütlerini artırmasında pozitif ve anlamlı bir itici güç olarak işlev görmektedir (Beta katsayısı 0.28)(Natsir et al., 2025).

Yeşil finansmana erişim, sermaye kısıtlarını hafifleterek ve piyasa disiplini sağlayarak firmaların KSS uygulamalarını istatistiksel olarak anlamlı düzeyde güçlendirmektedir (Beta katsayısı 0.31)(Natsir et al., 2025).

Çalışanların pro-çevresel davranışları, sürdürülebilirlik uygulamalarının günlük rutinlere yerleşmesini sağlayarak KSS düzeyini pozitif yönde etkilemektedir (Beta katsayısı 0.34)(Natsir et al., 2025).

Kurumsal sosyal sorumluluk faaliyetleri, ekonomik, sosyal ve çevresel boyutları içeren sürdürülebilir firma performansı üzerinde doğrudan ve güçlü bir etkiye sahiptir (Beta katsayısı 0.42)(Natsir et al., 2025).

Agresif vergi kaçınması tutumları, yeşil vergi baskısının KSS üzerindeki olumlu etkisini zayıflatan negatif bir düzenleyici rol oynamaktadır (Etkileşim katsayısı -0.19)(Natsir et al., 2025).

Bulguların Tartışılması ve Araştırmanın Sonucu

Bulguların Yazarlar Tarafından Yorumlanışı

Araştırma bulguları, yeşil vergi baskısı, yeşil finansmana erişim ve çalışanların pro-çevresel davranışlarının, kurumsal sosyal sorumluluk (KSS) aracılığıyla sürdürülebilir firma performansını anlamlı düzeyde artırdığını göstermektedir. Özellikle vergi baskısı ve finansal kaynakların KSS üzerinde tetikleyici bir rol oynaması, dışsal politika sinyallerinin kurumsal meşruiyet arayışını teşvik ettiğini ortaya koymaktadır.

Yazarlar bu durumu, Endonezya'daki UU HPP karbon fiyatlandırma rejiminin işletmeler üzerinde yarattığı zorlayıcı baskının, firmaları çevresel riskleri yönetmek için daha görünür sorumluluk projelerine yöneltmesi şeklinde açıklamaktadır. Ancak bu sürecin başarısı, yalnızca finansal kaynaklara erişimle değil, aynı zamanda çalışanların bu çevresel rutinleri ne ölçüde içselleştirdiğiyle de doğrudan ilişkilidir.

Tartışma bölümünde bu sonuçlar, literatürdeki üçlü bilanço ve kurumsal kuram yaklaşımlarıyla ilişkilendirilmektedir. Çalışma, Tjahjadi ve ark. (2021) tarafından ortaya konulan sürdürülebilirlik performansı modellerini doğrular niteliktedir; öte yandan vergi kaçınmasının bu süreçteki bozucu etkisi, Supriyati ve Anggraini (2021) gibi araştırmacıların vergi agresifliği ve KSS arasındaki gerilime dair uyarılarını ampirik olarak kanıtlamaktadır.

Sonuç olarak, agresif vergi kaçınması stratejilerinin karbon fiyatlandırma sinyallerini etkisiz hale getirebileceği vurgulanmaktadır. Bu durum, sürdürülebilirlik yönetişiminin yalnızca çevresel yatırımları değil, aynı zamanda etik vergi yönetimini de kapsaması gerektiğini göstermekte; politika yapıcıların vergi uyumu ile ESG kriterlerini birleştirme gerekliliğine işaret etmektedir.

Bulguların Önceki Araştırmalarla Karşılaştırılması

Bu çalışma, KSS uygulamalarının sürdürülebilir performans üzerindeki güçlü etkisini kanıtlayarak Tjahjadi ve arkadaşlarının Endonezya bankacılık sektörü üzerine yaptıkları ve üçlü bilanço yaklaşımını destekleyen bulgularıyla tam bir uyum sergilemektedir(Natsir et al., 2025).

Yazarlar, vergi kaçınmasının yeşil politikaların meşruiyetini baltaladığı sonuçuna vararak, agresif vergi davranışlarının sorumluluk iddialarıyla çeliştiğini ve şeffaflığı azalttığını savunan Supriyati ve Anggraini ile benzer bir yönetişim gerilimine işaret etmektedir(Natsir et al., 2025).

Çalışmanın yeşil çalışan davranışlarının kurumsal rutinleri içselleştirme kapasitesine dair bulguları, Ahmed ve arkadaşlarının çalışan iyi oluşu ve çevresel tetikleyiciler arasındaki bağlamı vurgulayan sonuçlarını Endonezya özelinde desteklemektedir(Natsir et al., 2025).

Sonuç Bölümünün Sunduğu Çıkarımlar

Çalışma, yeşil vergi ve finansman politikalarının beklenen çevresel faydayı sağlaması için kurumsal yönetişimin vergi şeffaflığıyla bütünleştirilmesi gerektiğini kanıtlamaktadır. Agresif vergi kaçınması, karbon fiyatlandırmasının davranışsal etkilerini köreltmekte; bu nedenle sürdürülebilirlik raporlamasında vergi şeffaflığı beyanlarının zorunlu kılınması ve yeşil finansman sözleşmelerine vergi uyumu şartlarının eklenmesi kritik önem taşımaktadır(Natsir et al., 2025).

Literatür Taraması İçin Sunduğu Çerçeve

Bu çalışma, Endonezya'nın yeni karbon fiyatlandırma rejimi (UU HPP) altında yeşil vergi baskıları, yeşil finansmana erişim ve yeşil çalışan davranışlarının kurumsal sosyal sorumluluk (KSS) aracılığıyla sürdürülebilir firma performansını nasıl etkilediğini ampirik olarak inceleyerek literatüre önemli bir katkı sunmaktadır. Özellikle vergi kaçınması davranışının bu ilişkileri nasıl düzenlediğini ortaya koyarak, çevresel politikaların etkinliğine yönelik mevcut karışık kanıtları açıklığa kavuşturmaktadır. Kurumsal Teori ile Kaynak Temelli Görüşü entegre eden bu çalışma, gelişmekte olan bir ekonomide politika sinyalleri ile içsel kurumsal kapasitelerin karmaşık etkileşimlerini anlamak için bütünsel bir çerçeve sağlamaktadır. Böylece, yalnızca dışsal baskıların değil, aynı zamanda firmaların içsel dinamikleri ve yönetişim yaklaşımlarının da sürdürülebilirlik çıktılarını belirlemedeki rolünü vurgular.

Bu makale, yeşil vergilendirmenin KSS üzerindeki etkisine dair mevcut literatürdeki (Sari et al., 2025; Duan et al., 2024) çelişkili bulgulara ışık tutarak, vergi kaçınmasının düzenleyici bir faktör olarak rolünü öne çıkarmaktadır. Yeşil finansman ve çalışan davranışlarının sürdürülebilirlik sonuçlarına etkisine yönelik farklılık gösteren sonuçları (Setyowati, 2020; Chien et al., 2023) ele alarak, bu alanlardaki fragmente kanıtları entegre bir modelle bir araya getirir. Özellikle, KSS'nin firma performansıyla pozitif ilişkisine dair bulgular (Dewa et al., 2020; Tjahjadi et al., 2021) ile örtüşmekle birlikte, vergi kaçınmasının politika niyetini nasıl zayıflatabileceği gösterilerek Supriyati ve Anggraini (2021) gibi araştırmacıların uyarıları ampirik olarak güçlendirilmiştir. Çalışma, bu ilişkileri Institutional Theory ve Resource-Based View perspektiflerinden açıklayarak önceki çalışmalara teorik bir derinlik katmaktadır.

Bu çalışma, literatür taramasına Endonezya gibi gelişmekte olan bir ekonomideki kurumsal sürdürülebilirlik dinamikleri hakkında kritik, bütünsel bir bakış açısı sunmaktadır. Yeşil vergi, yeşil finansman ve yeşil çalışan davranışlarının KSS aracılığıyla sürdürülebilir performansa nasıl etki ettiğini ve bu süreçte vergi kaçınmasının olumsuz düzenleyici rolünü gösteren entegre bir model sunar. Özellikle, çevresel politikaların etkinliğini değerlendirirken sadece politika tasarımı ve finansal mekanizmaların değil, aynı zamanda kurumsal yönetişim ve etik vergi davranışlarının da göz önünde bulundurulması gerektiğini ortaya koyar. Bu, politika yapıcıların vergi uyumu ile ESG kriterlerini birleştiren entegre yaklaşımlar geliştirmeleri gerektiği konusunda literatüre somut öneriler sunarak, sürdürülebilirlik araştırmalarına yeni bir boyut kazandırır.

Kaynakça

Tjahjadi, B., Soewarno, N., & Mustikaningtiyas, F. (2021). Good corporate governance and corporate sustainability performance in Indonesia: A triple bottom line approach. Heliyon, 7. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2021.e06453
Supriyati, S., & Anggraini, D. (2021). Sustainability Reporting and Tax Aggressiveness: Evidence from a Public Company in Indonesia. Indonesian Journal of Sustainability Accounting and Management. https://doi.org/10.28992/IJSAM.V5I1.249
Ahmed, M., Zehou, S., Raza, S., Qureshi, M., & Yousufi, S. (2020). Impact of CSR and environmental triggers on employee green behavior. Corporate Social Responsibility and Environmental Management, 27, 2225-2239. https://doi.org/10.1002/csr.1960

Tez ve Makale Araştırmalarında Kullanım

Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.

Tez veya makalede kullanım · literatüre-review

Yeşil vergi baskısı, işletmelerin kurumsal sosyal sorumluluk (KSS) taahhütlerini artırmasında pozitif ve anlamlı bir itici güç olarak işlev görmektedir.

Bu çalışma, yeşil vergi politikalarının kurumsal sosyal sorumluluk uygulamaları üzerindeki doğrudan olumlu etkisini açıklamak için kullanılabilir. Özellikle Endonezya gibi gelişmekte olan bir ekonomideki düzenleyici baskıların firmaların sürdürülebilirlik gündemini nasıl şekillendirdiğini göstermede temel bir referans sağlar(Natsir et al., 2025).

Endonezya'da Karbon Fiyatlandırma Rejiminin Kurumsal Sosyal Sorumluluk Üzerindeki Boylamsal Etkisi: UU HPP Uygulaması

Araştırma sorusu: Endonezya'daki UU HPP karbon fiyatlandırma rejiminin aşamalı uygulanması, enerji, bankacılık ve ulaştırma sektörlerindeki firmaların kurumsal sosyal sorumluluk uygulamalarını zaman içinde nasıl etkilemektedir?
Yöntem taslağı: Endonezya'daki enerji, bankacılık ve ulaştırma sektörlerinden seçilen firmaların, UU HPP'nin farklı uygulama aşamalarında (örneğin, 3 yıllık bir dönem boyunca) KSS raporlama verileri ve yöneticilerin algıları anketler aracılığıyla toplanır. Çok dönemli veri analizi için panel veri regresyonu veya karma modelleme yaklaşımları kullanılır. Örneklem büyüklüğü, istatistiksel güç analiziyle belirlenir.

Makaleyle bağlantısı: Makale, kesitsel tasarımın sınırlılıklarına işaret ederek, UU HPP dönüm noktaları boyunca firmaları izleyecek boylamsal tasarımları önermektedir. Bu, politika sinyallerinin KSS üzerindeki dinamik etkilerini daha derinlemesine anlamayı sağlayacaktır(Natsir et al., 2025).

Tez veya makalede kullanım · Tartışma

Agresif vergi kaçınması tutumları, yeşil vergi baskısının KSS üzerindeki olumlu etkisini zayıflatan negatif bir düzenleyici rol oynamaktadır.

Bu bulgu, çevresel politikaların etkinliğini değerlendirirken vergi kaçınması gibi kurumsal yönetişim unsurlarının göz önünde bulundurulmasının kritik olduğunu vurgulamak için kullanılabilir. Politika tasarımı ve uygulama arasındaki boşlukları göstermede, şirketlerin mali davranışlarının çevresel sorumlulukları nasıl etkileyebileceğini açıklamak için önemlidir(Natsir et al., 2025).

Vergi Kaçınması ve Kurumsal Sosyal Sorumluluk İlişkisinde Çok Kaynaklı Verilerin Rolü: Endonezya Örneği

Araştırma sorusu: Firma düzeyindeki vergi kaçınması, doğrulanmış emisyon verileri ve üçüncü taraf güvence raporları gibi çok kaynaklı göstergeler kullanıldığında, yeşil vergi baskısı ile kurumsal sosyal sorumluluk arasındaki ilişkiyi nasıl düzenlemektedir?
Yöntem taslağı: Endonezya'daki halka açık firmalardan vergi beyannameleri, çevresel denetim raporları ve KSS raporlarından elde edilen doğrulanmış emisyon, üçüncü taraf güvence bilgileri ile bağımsız denetçi raporlarından vergi kaçınma metrikleri toplanır. PLS-SEM veya regresyon analizi ile çoklu göstergelerin entegrasyonu ve moderasyon etkileri incelenir. Nitel örneklem büyüklüğü veri doygunluğu ile belirlenir.

Makaleyle bağlantısı: Çalışma, ortak yöntem yanlılığı endişelerini azaltmak ve dışsal geçerliliği artırmak için doğrulanmış emisyonlar, üçüncü taraf güvence verileri ve vergi denetim sonuçları gibi çok kaynaklı göstergelerin kullanılmasını önermektedir. Bu, vergi kaçınmasının KSS üzerindeki etkisine dair daha güvenilir kanıtlar sağlayacaktır(Natsir et al., 2025).

Tez veya makalede kullanım · Kavramsal çerçeve

Kurumsal sosyal sorumluluk faaliyetleri, ekonomik, sosyal ve çevresel boyutları içeren sürdürülebilir firma performansı üzerinde doğrudan ve güçlü bir etkiye sahiptir.

KSS'nin sürdürülebilir firma performansının merkezi bir unsuru olduğunu ve üçlü bilanço yaklaşımına uygun olarak çok boyutlu faydalar sağladığını kuramsal çerçevede konumlandırmak için kullanılabilir. Bu, KSS'nin sadece bir maliyet unsuru değil, aynı zamanda stratejik bir değer yaratma aracı olduğunu destekler(Natsir et al., 2025).

Yeşil Finansmanın Eşik Etkileri ve İnovasyon Yeteneğinin Endonezya'da Sürdürülebilirlik Performansına Etkisi

Araştırma sorusu: Yeşil finansmana erişimin sürdürülebilirlik performansı üzerindeki doğrusal olmayan veya eşik etkileri nelerdir ve çevresel yönetim sistemleri ile inovasyon yeteneği, bu ilişkide alternatif mekanizmalar olarak nasıl bir rol oynamaktadır?
Yöntem taslağı: Endonezya'daki firmalardan yeşil finansman kullanım düzeyleri, sürdürülebilirlik performansı ölçümleri, çevresel yönetim sistemleri uygulamaları ve inovasyon yeteneği göstergeleri anket ve ikincil veri kaynaklarından toplanır. Eşik regresyon modelleri (threshold regression) veya doğrusal olmayan regresyon analizleri, yeşil finansmanın eşik etkilerini test etmek için uygulanır. Mekanizmaların rolünü incelemek için aracı modelleme kullanılır. Örneklem büyüklüğü güç analiziyle belirlenir.

Makaleyle bağlantısı: Makale, yeşil finansmanın doğrusal olmayan ve eşik etkilerini test etmeyi, ayrıca çevresel yönetim sistemleri ve inovasyon yeteneği gibi alternatif mekanizmaları incelemeyi gelecekteki araştırmalar için önermektedir. Bu öneri, finansal araçların sürdürülebilirlik üzerindeki karmaşık etkilerini daha iyi anlamak için bir yol haritası sunar(Natsir et al., 2025).