Nicel araştırma makalesi incelemesi

Türkiye'de Ağrı İli ve Ağrı Dağı Cryptinae ve Phygadeuontinae (Hymenoptera: Ichneumonidae) İçin Yeni ve Ek Kayıtlar

Hymenoptera takımının Ichneumonidae familyasına bağlı Cryptinae ve Phygadeuontinae alt familyaları, idiobiont ektoparazitoid yaşam formlarıyla tarımsal ve doğal ekosistemlerde zararlı böcek popülasyonlarının biyolojik kontrolünde kritik rol oynamaktadır.

Makalenin anahtar kelimeleri

Yazar: Gamze Ayhan & Saliha Çoruh
Yayın: Turkish Journal of Entomology
Tarih: 2024-08-27
DOI: 10.16970/entoted.1489514

Makalenin Kapsamı ve Akademik İçeriği

Ichneumonidae familyası, zararlı böcek popülasyonlarının doğal dengede tutulmasında işlev gören parazitoid arıları kapsayan devasa bir taksonomik gruptur. Bu familyaya ait Cryptinae ve Phygadeuontinae alt familyaları, dünya genelinde yaklaşık altı bin geçerli türle temsil edilmekte ve çoğunlukla açıkta veya kozalarda gelişen böcek pupaları üzerinde ektoparazitoid olarak yaşam sürdürmektedir. Türkiye, farklı biyocoğrafik bölgelerin kesişim noktasında yer alması sebebiyle yüksek biyoçeşitlilik potansiyeline sahip olsa da, Doğu Anadolu Bölgesi'nin çetin iklimi ve yüksek rakımlı dağlık alanlarındaki entomofauna yeterince incelenmemiştir. Ağrı ili ve bünyesinde barındırdığı Türkiye'nin en yüksek noktası olan Ağrı Dağı, benzersiz vejetasyonu ve mikroklima alanlarıyla detaylı faunistik araştırmalara ihtiyaç duyan kritik bir bölgedir.

Araştırma, 2022 ve 2023 yılları arasında Ağrı il merkezi, ilçeleri ve Ağrı Dağı'nın eteklerinde yürütülmüştür. Saha çalışmalarında ergin böcek örnekleri, farklı lokalitelerden ve rakımlardan atraplar (sweeping net) yardımıyla otsu ve çalımsı vejetasyon üzerinden toplanmıştır. Elde edilen materyal entomolojik standartlara uygun şekilde iğnelenmiş, etiketlenmiş ve Atatürk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bitki Koruma Bölümü entomoloji koleksiyonuna aktarılmıştır. Tür teşhisleri uzman taksonomistler tarafından gerçekleştirilmiş, teşhisi kesinleşen örnekler dijital fotoğraf çekim üniteleri ve odak istifleme yazılımları kullanılarak fotoğraflanmıştır. Ayrıca türlerin incelenen materyal bilgileri, lokaliteleri, koordinatları, toplanma tarihleri, rakımları, konukçu verileri ve ilişkili bitki türleri uluslararası literatür verileriyle sentezlenerek kayıt altına alınmıştır.

Çalışma sonuçunda Cryptinae ve Phygadeuontinae alt familyalarına ait sekiz cinse mensup 10 tür ve toplam 53 ergin birey tespit edilmiştir. Elde edilen bulgular doğrultusunda Enclisis vindex ve Endasys analis türleri Türkiye faunası için ilk kez kaydedilmiştir. Bunun yanı sıra Gelis vicinus ve Phygadeuon hercynicus türlerinin Doğu Anadolu Bölgesi için ilk kayıt niteliğinde olduğu belirlenmiştir. Araştırma alanında tespit edilen tüm türler Ağrı ili faunası için yeni kayıt oluştururken, Ağrı Dağı eteklerinden Enclisis vindex, Trychosis tristator ve Mesoleptus vigilatorius türleri toplanmıştır. Birey bolluğu açısından yapılan değerlendirmede Cryptus viduatorius 11 bireyle ilk sırada yer alırken, onu Trychosis legator (8 birey) ve Trychosis ambigua (7 birey) takip etmiş; Endasys analis ise tek bir bireyle en az rastlanan tür olmuştur.

Saha verilerinin ve literatürün ortak değerlendirmesi, Türkiye Ichneumonidae faunasındaki bilinen tür sayısının yaklaşık 1.460'a ulaştığını göstermektedir. Bu araştırma, Ağrı ilinin dokuz tür için ilk, iki tür için ikinci ve bir tür için dördüncü lokalite olduğunu ortaya koyarak Doğu Anadolu Bölgesi'nin biyolojik çeşitlilik envanterine somut katkı sunmaktadır. Elde edilen veriler, Cryptus viduatorius ve Trychosis legator gibi kozmopolit türlerin geniş ekolojik toleranslarını teyit ederken, Phygadeuon hercynicus gibi daha dar yayılışlı türlerin yeni coğrafi alanlardaki varlığını kanıtlamaktadır. Çalışma, bölgedeki parazitoid türlerin habitat ve vejetasyon tercihlerini belgeleyerek gelecekte yürütülecek entegre zararlı yönetimi ve taksonomik araştırmalar için nitelikli bir temel oluşturmaktadır.

Araştırmanın amacı

Bu araştırma, 2022 ve 2023 yılları arasında Ağrı ili ile Ağrı Dağı çevresindeki Cryptinae ve Phygadeuontinae (Hymenoptera: Ichneumonidae) türlerini tespit etmek, bu türlerin yükselti dağılımlarını, birey sayılarını, ilişkili bitkilerini ve konukçu bağlarını ortaya koymak amacıyla gerçekleştirilmiştir(Ayhan & Çoruh, 2024).

İnceleme ve modelleme yöntemi

Bu çalışma, arazi örneklemesine ve morfolojik taksonomik teşhislere dayalı ampirik faunistik ve sistematik entomoloji araştırma yaklaşımını benimsemektedir(Ayhan & Çoruh, 2024).

Kuramsal ve kavramsal çerçeve

Çalışma, sistematik entomoloji, faunistik biyoçeşitlilik ve biyo-coğrafya ilkelerine dayanmaktadır. Türlerin teşhisinde morfolojik taksonomik kriterler esas alınmış, zoocoğrafik değerlendirmeler Palearktik bölge ve Türkiye coğrafi bölgeleri ölçeğinde yürütülmüştür.

Makalenin ele aldığı literatür

Çalışma, Türkiye Ichneumonidae faunasına dair Kolarov (1995), Yu ve diğerleri (2016), Çoruh ve diğerleri (2014a, b, 2016, 2019) gibi temel biyoçeşitlilik katalogları ve alan araştırmaları üzerine inşa edilmiştir. Türkiye'deki bilinen yaklaşık 302 Cryptinae ve Phygadeuontinae türü referans alınarak yeni kayıtların literatüre katkısı değerlendirilmiştir.

Araştırma Tasarımı

Evren veya inceleme alanı: Ağrı ili sınırları ve Ağrı Dağı eteklerindeki farklı habitat ile yükseltilerde bulunan Cryptinae ve Phygadeuontinae (Hymenoptera: Ichneumonidae) popülasyonlarıdır.
Örneklem veya araştırma materyali: 2022-2023 yılları arasında toplanarak iğnelenmiş ve müze materyali haline getirilip teşhis edilmiş 53 yetişkin Ichneumonidae örneğidir.
Veri toplama süreci: Ağrı ili genelinde ve Ağrı Dağı eteklerinde 1249 m ile 1680 m arasında değişen yükseltilerdeki farklı habitatlardan atrap kullanılarak ergin bireylerin toplanması ve dijital görüntüleme sistemleriyle belgelenmesidir.
Veri analiz yöntemi: Ergin bireylerin morfolojik karakterlerine göre taksonomik teşhisi, türlerin cinsiyet ile birey sayılarının dökümü ve belirlenen taksonların Türkiye ile dünya coğrafi dağılım literatürüyle karşılaştırılmasıdır.

CryptinaePhygadeuontinaeIchneumonidaeFaunistik kayıtYeni kayıtYükselti dağılımıKonukçu ilişkileriİlişkili bitkiler

Araştırmanın Bulguları

Ağrı ili ve Ağrı Dağı çevresinde yürütülen saha çalışmalarında Cryptinae ve Phygadeuontinae alt familyalarına ait 8 cinse mensup toplam 53 ergin birey ve 10 tür tespit edilmiştir(Ayhan & Çoruh, 2024).

Enclisis vindex (Tschek, 1871) ve Endasys analis (Thomson, 1883) türleri Türkiye faunası için ilk kez bu araştırmayla kaydedilerek ülke faunasına kazandırılmıştır(Ayhan & Çoruh, 2024).

Gelis vicinus (Gravenhorst, 1829) ve Phygadeuon hercynicus Gravenhorst, 1829 türlerinin Doğu Anadolu Bölgesi faunası için yeni kayıt oluşturduğu saptanmıştır(Ayhan & Çoruh, 2024).

Tespit edilen türler arasında Cryptus viduatorius (11 birey), Trychosis legator (8 birey) ve Trychosis ambigua (7 birey) en yüksek birey bolluğuna sahip taksonlar olarak belirlenmiştir(Ayhan & Çoruh, 2024).

Bulguların Tartışılması ve Araştırmanın Sonucu

Bulguların Yazarlar Tarafından Yorumlanışı

Elde edilen faunistik veriler, Ağrı ili ve Ağrı Dağı çevresinin Cryptinae ve Phygadeuontinae alt familyaları açısından önemli bir tür zenginliğine sahip olduğunu göstermektedir. Araştırma alanında toplanan 53 bireyin 10 farklı türe dağılması ve Trychosis cinsinin birey yoğunluğu bakımından en baskın grup olarak öne çıkması, bölgedeki mikrohabitat çeşitliliğini ve uygun ekolojik koşulları yansıtmaktadır.

Yazarlar, belirlenen türlerin dağılım modellerini ve birey sayılarını değerlendirirken habitat özellikleri ile yükselti farklarının etkisini vurgulamışlardır. Enclisis vindex, Trychosis tristator ve Mesoleptus vigilatorius türlerinin Ağrı Dağı eteklerinden toplanmış olması, dağlık ekosistemlerin endemik veya dar yayılışlı taksonlar yanında geniş yayılışlı parazitoidler için de sığınak işlevi gördüğünü açıklamaktadır.

Bulguların literatürle karşılaştırılması, Cryptus viduatorius ve Trychosis legator gibi türlerin Palearktik bölgede ve Türkiye'nin yedi coğrafi bölgesinde yaygın bulunduğunu gösteren önceki çalışmalarla (Yu vd., 2016; Çoruh, 2019) tam bir uyum içerisindedir. Buna karşılık Phygadeuon hercynicus türünün daha önce yalnızca Bursa'dan bilinmesi (Çaylak ve Çoruh, 2020), Ağrı kaydının türün zoocoğrafik haritasındaki önemli bir eksikliği tamamladığını ortaya koymaktadır.

Sonuç olarak bu araştırma, Ağrı ilinin faunistik envanterini zenginleştirmenin yanı sıra Enclisis vindex ve Endasys analis türlerinin Türkiye faunasına ilk kez dahil edilmesini sağlamıştır. Çalışmanın kapsamı, Doğu Anadolu Bölgesi biyoçeşitlilik haritasına doğrudan veri sunarken, parazitoid türlerin konukçu ve bitki ilişkilerinin belirlenmesi biyolojik mücadele potansiyelinin anlaşılmasına zemin hazırlamaktadır.

Bulguların Önceki Araştırmalarla Karşılaştırılması

Araştırmacılar, saptanan türlerin dünya genelindeki yayılışlarını Yu ve arkadaşları (2016) veri tabanıyla karşılaştırmış; Cryptus viduatorius türünün 67 ülkede, Trychosis legator türünün 49 ülkede ve Mesostenus transfuga türünün 41 ülkede bulunarak geniş zoocoğrafik yayılım sergilediğini, Phygadeuon hercynicus türünün ise yalnızca 12 ülkeden bilindiğini vurgulamışlardır(Ayhan & Çoruh, 2024).

Phygadeuon hercynicus türünün Türkiye'deki varlığı Çaylak ve Çoruh (2020) çalışmasıyla karşılaştırılmış; daha önce yalnızca Bursa ilinden bildirilen bu türün Ağrı ilindeki tespitiyle Türkiye'deki ikinci lokalite kaydına ulaştığı ve Doğu Anadolu Bölgesi için ilk kez kaydedildiği gösterilmiştir(Ayhan & Çoruh, 2024).

Sonuç Bölümünün Sunduğu Çıkarımlar

Saha araştırmaları ve taksonomik incelemeler sonuçunda Ağrı ili ve Ağrı Dağı çevresinde Cryptinae ve Phygadeuontinae alt familyalarına ait 10 tür belirlenmiş, iki tür Türkiye faunasına, iki tür ise Doğu Anadolu Bölgesi faunasına ilk kez kazandırılmıştır. Elde edilen her faunistik verinin Türkiye'nin Ichneumonidae biyoçeşitliliğinin ortaya konulmasına doğrudan katkı sağladığı ve gelecekte yürütülecek sistematik ile biyolojik mücadele araştırmalarına temel oluşturacağı sonuçuna varılmıştır(Ayhan & Çoruh, 2024).

Literatür Taraması İçin Sunduğu Çerçeve

Bu makale, Türkiye'nin faunistik biyoçeşitlilik envanterinin tamamlanması sürecinde, özellikle Doğu Anadolu Bölgesi ve Ağrı Dağı gibi ekolojik olarak az çalışılmış, yüksek rakımlı alanlardaki Cryptinae ve Phygadeuontinae alt familyalarına ait taksonların dağılımını ortaya koyarak literatürde önemli bir boşluğu doldurmaktadır. Çalışma, sistematik biyocoğrafya ve tarımsal entomoloji literatüründe parazitoid arıların (Darwin arıları) mikrohabitat bazlı yayılış modellerini ve fauna çeşitliliğini belgelerken, yeni kayıtlar yoluyla biyocoğrafya veri tabanlarına doğrudan katkı sunmaktadır. Türkiye faunası için iki yeni türün (Enclisis vindex ve Endasys analis) kaydedilmesi, bu bölgelerin henüz tam olarak keşfedilmemiş mikrohabitatlara sahip olduğunu ve ekolojik envanterlerin sürdürülmesinin taksonomik zenginlik açısından taşıdığı kritik rolü doğrulamaktadır.

Yazar, Türkiye'deki Ichneumonidae faunasına ilişkin tarihsel birikimi Kolarov (1995) kataloğu ve sonraki dönemde Çoruh (2019), Kaplan ve Riedel (2022) gibi araştırmacıların katkılarıyla şekillenen güncel literatüre dayandırmaktadır. Çalışmada elde edilen bulgular, daha önce Türkiye genelinde ve Doğu Anadolu Bölgesi'nde gerçekleştirilen bölgesel faunistik çalışmalarla doğrudan ilişkilendirilerek tartışılmıştır. Örneğin, Cryptus viduatorius ve Trychosis legator türlerinin Palearktik bölge genelindeki ve Türkiye'nin yedi coğrafi bölgesindeki geniş yayılış modelleri, önceki literatür bulgularıyla (Çoruh vd., 2014a,b; Schwarz, 2015) tutarlılık sergilemektedir. Diğer taraftan, Phygadeuon hercynicus'un daha önce yalnızca Bursa'dan bildirilmiş olmasına (Çaylak ve Çoruh, 2020) atıfta bulunularak, Ağrı kaydıyla bu türün yayılış alanının Doğu Anadolu'ya kadar genişletildiği vurgulanmakta ve literatürdeki coğrafi boşluklar giderilmektedir.

Bu araştırma, entomolojik literatür taramaları ve sentez çalışmaları için son derece değerli, somut faunistik veriler sağlamaktadır. Çalışmada sunulan ayrıntılı koordinat, yükselti, toplama tarihi, birey sayısı, cinsiyet oranları ile konukçu ve ilişkili bitki listeleri, ilerleyen dönemlerde yapılacak meta-analizler, parazitoid biyoçeşitlilik indeksleri ve iklim değişikliğinin tür dağılımı üzerindeki etkilerini inceleyen modelleme çalışmaları için güvenilir bir referans noktası sunmaktadır. Türkiye'de kayıtlı Ichneumonidae tür sayısını yaklaşık 1460'a ulaştırması, ulusal fauna derlemeleri için güncel bir veri kaynağı oluştururken, biyolojik mücadele potansiyeli taşıyan idiobiont ektoparazitoidlerin konukçu ağlarının ve ilişkili yabancı ot türlerinin belirlenmesi yönüyle de tarım bilimleri literatürüne kapsamlı bir katkı sunmaktadır.

Kaynakça

Yu, D., Ki, S., Van Achterberg, C., & Horstmann, K. (2016). Taxapad 2016, Ichneumonoidea 2015. Database on flash-drive. www.taxapad.com, Nepean, Ontario, Canada.
Çaylak, F. Z., & Çoruh, S. (2020). Contribution to the knowledge of Ichneumonidae (Hymenoptera) of Bursa Uludağ National Park area including new records. Turkish Journal of Entomology, 43(4), 503-517.

Tez ve Makale Araştırmalarında Kullanım

Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.

Tez veya makalede kullanım · literatüre-review

Türkiye faunası için Cryptinae ve Phygadeuontinae subfamilyalarında henüz keşfedilmemiş türlerin varlığı devam etmekte olup faunistik çalışmalar önemini korumaktadır.

Bu makale, Doğu Anadolu Bölgesi gibi az çalışılmış alanlarda yürütülen sistemli arazi çalışmalarıyla yeni ülke kayıtlarının elde edilebileceğini savunmak için referans olarak kullanılabilir(Ayhan & Çoruh, 2024).

Ağrı Dağı Yükselti Gradyanı Boyunca Parazitoid Arıların (Cryptinae ve Phygadeuontinae) Çeşitlilik ve Bolluk Modelleri

Araştırma sorusu: Ağrı Dağı'nda yükseltiye bağlı vejetasyon değişimi, Cryptinae ve Phygadeuontinae türlerinin kompozisyonunu ve birey bolluğunu nasıl etkilemektedir?
Yöntem taslağı: Ağrı Dağı'nın farklı yamaçlarında 1000 metreden başlayıp 3500 metreye kadar her 250 metrede bir belirlenecek örnekleme istasyonlarında, Mayıs-Eylül ayları arasında haftalık atrap (sweeping net) ve sarı çanak tuzakları kullanılarak örnekleme yapılacaktır. Örneklem büyüklüğü tür doygunluk eğrileriyle (Chao1 ve rarefaction) doğrulanacak ve veriler kanonik yazışma analizi (CCA) ile değerlendirilecektir.

Makaleyle bağlantısı: Makalede, bazı türlerin (Enclisis vindex, Trychosis tristator, Mesoleptus vigilatorius) hem Ağrı merkezden hem de Ağrı Dağı eteklerinden toplandığının belirtilmesi, yükselti gradyanının tür dağılımları üzerindeki etkisinin daha sistemli araştırılması ihtiyacını doğurmaktadır(Ayhan & Çoruh, 2024).

Tez veya makalede kullanım · Tartışma

Cryptinae familyasındaki türlerin biyocoğrafik yayılımları kozmopolit taksonlardan oldukça dar alana sıkışmış lokal türlere kadar büyük bir varyasyon sergilemektedir.

Ağrı Dağı ve Ağrı genelinde toplanan 10 türün dünya genelindeki dağılım genişliklerinin (örneğin Cryptus viduatorius ve Phygadeuon hercynicus karşılaştırması) tartışılmasında kullanılabilir(Ayhan & Çoruh, 2024).

Doğu Anadolu Bölgesi'ndeki Cryptinae Türlerinin Konukçu ve İlişkili Bitki Tercihlerinin Moleküler ve Ekolojik Analizi

Araştırma sorusu: Ağrı ilinde yayılış gösteren baskın Cryptinae türlerinin (özellikle Cryptus viduatorius ve Trychosis legator) tarımsal alanlardaki yabancı otlar ile parazitoid-konukçu ilişkileri arasındaki trofik ağ yapısı nasıldır?
Yöntem taslağı: Tarımsal alanlar ve onlarla ilişkili yabancı ot topluluklarında (Apiaceae ve Euphorbiaceae familyaları odaklı) parazitoidlerin konukçusu olan pupalar toplanarak laboratuvarda kültüre alınacak, çıkan parazitoidler taksonomik ve COI barkodlama ile teşhis edilecektir. Bitki-konukçu-parazitoid trofik ilişkileri ağ analizi (network analysis) yöntemleriyle modellenecektir. Örneklem yeterliliği veri doygunluğu ile kontrol edilecektir.

Makaleyle bağlantısı: Makalenin sonuçlarında ve bulgularında her tür için detaylı bir konukçu ve ilişkili bitki listesinin (özellikle Apiaceae familyasından Daucus carota, Heracleum sphondylium vb.) sunulmuş olması, bu ilişkilerin yerel ekosistemlerde deneysel olarak test edilmesi gerekliliğini ortaya koymaktadır(Ayhan & Çoruh, 2024).

Tez veya makalede kullanım · Kavramsal çerçeve

Ichneumonidae subfamilyaları olan Cryptinae ve Phygadeuontinae parazitoidleri, dünya genelinde çok yüksek taksonomik çeşitliliğe sahip gruplardır.

Parazitoid biyoçeşitliliği ve ekolojik rolleri üzerine kurulan teorik çerçevede, bu iki subfamilyanın zenginliğini ve yaklaşık tür sayılarını tanımlamak için kullanılabilir(Ayhan & Çoruh, 2024).

Türkiye'deki Ichneumonidae (Hymenoptera) Çeşitliliğinin İklim Değişikliği Senaryolarına Göre Tür Dağılu Modellemesi

Araştırma sorusu: Gelecekteki iklim değişikliği senaryoları (SSP2-4.5 ve SSP5-8.5), Türkiye'de yeni kaydedilen Enclisis vindex ve Endasys analis türlerinin potansiyel coğrafi dağılım alanlarını nasıl etkileyecektir?
Yöntem taslağı: Mevcut çalışmadan elde edilen Ağrı ve Ağrı Dağı koordinat verileri ile literatürdeki diğer küresel koordinatlar (GBIF ve Yu vd., 2016 veri tabanından derlenerek) MaxEnt yazılımı kullanılarak modellenecektir. 19 biyoiklimsel değişken (WorldClim) ve toprak örtüsü verileri kullanılacak, modellerin doğruluğu AUC ve TSS istatistikleri ile test edilecektir.

Makaleyle bağlantısı: Türkiye için ilk kez kaydedilen Enclisis vindex ve Endasys analis gibi dar ekolojik toleransa sahip olabilecek türlerin iklimsel faktörlere duyarlılığının öngörülmesi, bu türlerin korunması ve biyolojik mücadele potansiyellerinin tespiti için önemlidir(Ayhan & Çoruh, 2024).